Tượng Di Lặc gỗ được ưa chuộng vì vân gỗ tự nhiên, mùi thơm nhẹ ở một số loại và cảm giác ấm áp khi đặt trong nhà. Các loại gỗ hay gặp là gỗ hương, bách xanh, pơ mu, gỗ mít, gỗ trắc và gỗ nu (phần bướu của cây). Khác biệt nằm ở màu, độ nặng, mùi, vân và khả năng chịu co ngót. Gỗ là vật liệu sống, vẫn hút và nhả ẩm theo thời tiết, nên chỗ đặt và cách giữ quyết định tượng có bền hay không.
Bài này đi qua từng loại gỗ thường dùng cho tượng Di Lặc, cách nhìn ra tượng tạc tay hay tạc máy, cách nhận biết gỗ bị tẩm mùi, và những việc cần làm để tượng không nứt chân chim, không mốc trong mùa nồm.
Các loại gỗ hay dùng tạc tượng Di Lặc
Tên gỗ trên thị trường đôi khi được dùng lỏng lẻo, một tên có thể chỉ nhiều loài gần nhau. Bảng dưới mô tả đặc điểm thường gặp để bạn có cơ sở hỏi người bán.
| Loại gỗ | Màu và vân | Mùi | Đặc điểm khi làm tượng |
|---|---|---|---|
| Gỗ hương | Nâu đỏ đến nâu vàng, vân rõ | Thơm nhẹ, dịu | Cứng vừa, đánh bóng lên màu đẹp, ít nứt nếu gỗ đã khô |
| Bách xanh | Vàng nhạt đến nâu nhạt, vân mịn | Thơm đặc trưng, khá rõ | Mềm vừa, dễ tạc chi tiết, mùi giữ khá lâu |
| Pơ mu | Vàng nâu, vân xoắn đẹp | Thơm hắc nhẹ | Nhẹ, ít mối mọt, vân gợn sóng làm tượng có chiều sâu |
| Gỗ mít | Vàng tươi, lâu ngả nâu đỏ | Gần như không mùi | Gỗ truyền thống tạc tượng chùa Việt, bền, dễ sơn thếp |
| Gỗ trắc | Nâu tím đến đen, vân sọc | Hơi chua khi mới cắt | Rất nặng, cứng, khó tạc, tượng nhỏ nhưng chắc tay |
| Gỗ nu | Vân xoắn, mắt tròn chi chít | Tuỳ loài cây | Từ bướu cây, vân độc đáo, mỗi tượng một kiểu |
Một số loài gỗ quý thuộc danh mục thực vật rừng được bảo vệ. Khi mua tượng gỗ quý có giá trị cao, bạn nên hỏi người bán về nguồn gốc gỗ và giấy tờ đi kèm nếu có. Tượng gỗ phổ thông thường dùng gỗ rừng trồng hoặc gỗ nhập khẩu có nguồn gốc rõ.
Tạc tay và tạc máy: nhìn đâu để biết
Từ khoảng mười, mười lăm năm nay, nhiều xưởng dùng máy CNC để phay thô hoặc phay gần hoàn chỉnh tượng gỗ, sau đó thợ chỉ đục sửa, chà nhám. Cách làm này giúp giá thành dễ chịu hơn và hàng đồng đều. Tạc tay hoàn toàn thì tốn công hơn nhiều, mỗi pho có nét riêng. Cả hai đều là lựa chọn hợp lý, miễn người bán nói đúng.
Dấu hiệu tạc máy dễ thấy nhất là các vệt phay song song, đều nhau ở chỗ khuất như sau lưng, dưới cằm, khe giữa tay và thân, nơi thợ không chà kỹ. Tượng tạc máy thường đối xứng hoàn hảo hai bên, nếp áo đều như vẽ. Tượng tạc tay để lại vết đục có độ sâu và hướng khác nhau, nếp áo mềm mại hơn, hai bên mặt có độ lệch rất nhỏ tự nhiên như mặt người.
Ở các làng nghề như Sơn Đồng ở Hà Nội, Đồng Kỵ ở Bắc Ninh hay Kim Bồng ở Đà Nẵng, bạn có thể thấy cả hai cách làm song song. Khi xem tượng, hãy hỏi thẳng tượng phay máy rồi đục sửa hay đục tay từ khối gỗ thô. Người bán thật thà sẽ trả lời rõ, và giá cũng phản ánh điều đó.
Gỗ tẩm mùi và gỗ ghép: những điều cần hỏi
Gỗ tẩm tinh dầu. Một số tượng gỗ thường được tẩm tinh dầu hoặc hương liệu để bắt chước mùi gỗ quý. Mùi tẩm thường nồng, gắt ngay khi mở hộp và phai khá nhanh sau vài tuần. Mùi gỗ tự nhiên dịu hơn, đậm hơn ở những chỗ gỗ mới cắt hoặc chà nhám như đáy tượng.
Ngửi ở đáy tượng. Đáy thường để mộc. Bạn có thể chà nhẹ bằng móng tay rồi ngửi; mùi tự nhiên sẽ rõ hơn ở chỗ vừa chà, còn mùi tẩm thì như nhau ở mọi chỗ trên bề mặt.
Gỗ ghép khối. Tượng lớn thường được ghép từ nhiều khối gỗ vì khó có khúc gỗ đủ to và khô đều. Ghép là kỹ thuật bình thường, không phải lỗi. Cần xem mạch ghép có khít, có chạy theo hướng vân hợp lý hay không, và có bị hở theo mùa không.
Gỗ nhuộm màu. Gỗ rẻ có thể được nhuộm màu cho giống gỗ quý. Nhìn ở chỗ trầy hoặc đáy: màu gỗ nhuộm chỉ nằm ở lớp ngoài, bên trong nhạt hơn hẳn.
Độ khô của gỗ. Gỗ chưa khô kỹ khi tạc sẽ co ngót sau khi về nhà, sinh nứt. Hỏi người bán gỗ đã sấy hay phơi bao lâu. Xưởng có uy tín thường không ngại trả lời câu này.
Vì sao tượng gỗ nứt và có đáng lo không
Gỗ co lại khi khô và nở ra khi ẩm. Ở Việt Nam, sự chênh lệch độ ẩm giữa mùa khô và mùa nồm, giữa phòng bật điều hoà và phòng thường, là nguyên nhân chính khiến tượng gỗ nứt. Vết nứt thường xuất hiện ở đáy, ở phần bụng tròn, hoặc dọc theo thớ gỗ ở lưng, nơi khối gỗ dày nhất.
Vết nứt chân chim nhỏ, nông, chạy theo thớ là hiện tượng khá phổ biến ở tượng gỗ nguyên khối, đặc biệt trong năm đầu. Nhiều vết sẽ khép lại phần nào khi độ ẩm ổn định. Vết nứt sâu, rộng dần, hoặc nứt xuyên qua mặt tượng mới cần thợ xử lý: trám keo pha mùn gỗ cùng loại, chà và đánh lại lớp phủ.
Nứt không phải điềm gì cả, chỉ là đặc tính vật liệu. Một số gia đình lo tượng nứt là không tốt, nhưng thợ tạc tượng lâu năm đều coi đó là chuyện bình thường của gỗ. Điều đáng làm là giữ môi trường ổn định để hạn chế nứt thêm, và nhờ thợ sửa nếu vết nứt làm mất thẩm mỹ.
Giữ tượng Di Lặc gỗ bền đẹp
Phần lớn hư hại của tượng gỗ có thể phòng được bằng chỗ đặt hợp lý và vài thói quen nhỏ:
- Đặt xa luồng gió máy lạnh, quạt thổi thẳng. Gió khô liên tục làm mặt gỗ mất ẩm nhanh hơn lõi, sinh nứt.
- Tránh nắng chiếu trực tiếp qua cửa kính. Nắng làm gỗ bạc màu, nóng không đều.
- Tránh sát tường ẩm, sát nhà tắm, bếp. Ẩm kéo dài làm gỗ mốc trắng, lớp phủ bị mờ.
- Mùa nồm, đóng cửa phòng khi trời nồm, chạy máy hút ẩm; với tượng nhỏ có thể đặt gói hút ẩm gần chân tượng.
- Lau bụi hằng tuần bằng khăn khô mềm, chổi lông cho khe hẹp. Không lau bằng khăn ướt sũng.
- Vài tháng một lần, nếu tượng để mộc hoặc phủ dầu, có thể lau một lớp mỏng sáp ong hoặc dầu chuyên dụng cho đồ gỗ. Tượng phủ sơn PU bóng thì chỉ cần lau khô.
- Kiểm tra mối mọt nếu thấy bột gỗ mịn rơi dưới chân tượng; có thể gỗ bị mọt từ trước, nên nhờ thợ xử lý sớm.
Tượng gỗ mộc, phủ dầu hay sơn son thếp vàng
Tượng Di Lặc gỗ có ba kiểu hoàn thiện chính. Để mộc hoặc chỉ phủ dầu, sáp thì giữ được vân và mùi tự nhiên, hợp với người thích vẻ mộc mạc; nhược điểm là dễ bám bẩn, cần lau đều. Phủ sơn PU hoặc sơn bóng thì bề mặt bền, dễ lau, nhưng mùi gỗ giảm đi và vân hơi phẳng lại.
Sơn son thếp vàng là kỹ thuật truyền thống của tượng chùa Việt: phủ nhiều lớp sơn ta, rồi dát vàng hoặc bạc quỳ. Với tượng Di Lặc bày nhà, kiểu này ít gặp hơn nhưng vẫn có ở các xưởng làm tượng thờ. Tượng sơn son thếp vàng thật cần thợ có tay nghề, giá cao, và rất kỵ chà xát.
Chọn kiểu nào tuỳ vào không gian. Phòng khách hiện đại hợp tượng mộc hoặc phủ dầu tông sáng như bách xanh; phòng khách cổ điển, nhiều đồ gỗ tối hợp gỗ hương, trắc phủ bóng. Nếu định đặt tượng gần bàn thờ hoặc trong phòng thờ, nhiều gia đình chọn sơn son thếp vàng hoặc gỗ màu trầm để hài hoà với đồ thờ sẵn có.
Tượng Di Lặc gỗ làm quà: nói gì kèm theo
Tượng gỗ là món quà được nhiều người lớn tuổi quý, vì gỗ gợi cảm giác gần gũi, bền lâu và có mùi thơm dễ chịu. Khi tặng, bạn nên kể ngắn về loại gỗ: gỗ gì, vì sao chọn, mùi và màu sẽ thay đổi ra sao theo thời gian. Người nhận hiểu rằng tượng gỗ sẽ sậm màu dần, có thể nứt chân chim nhẹ, sẽ không bất ngờ hay lo lắng khi thấy những thay đổi ấy.
Nên kèm một mảnh giấy nhỏ ghi cách giữ tượng: tránh gió điều hoà thổi thẳng, tránh nắng gắt, lau khô, mùa nồm để nơi thoáng. Những lời dặn thực tế như vậy giúp món quà được giữ gìn tốt hơn nhiều so với những lời chúc chung chung. Nếu người nhận theo đạo Phật, có thể kể thêm chuyện nhà sư Bố Đại mang túi vải để món quà có thêm chiều sâu.
Một điều tế nhị: với người theo tôn giáo khác hoặc không muốn bày tượng mang yếu tố tôn giáo, nên chọn món quà gỗ khác như hộp đựng trà, khay, tượng linh vật. Hỏi khéo trước bao giờ cũng tốt hơn để món quà nằm trong kho.
Chọn cỡ và mẫu tượng gỗ hợp chỗ bày
Tượng gỗ nhỏ 10 đến 20 cm hợp bàn làm việc, kệ sách, bàn trà. Gỗ nhẹ hơn đồng và bột đá nên tượng nhỏ dễ bị gạt đổ; chọn mẫu dáng ngồi, đế rộng. Tượng 30 đến 60 cm hợp kệ tivi, tủ trưng bày, góc phòng khách. Từ 80 cm trở lên thường là tượng gỗ nguyên khối hoặc ghép, đặt trên bục, hợp sảnh hoặc phòng khách lớn.
Với tượng gỗ nu, mỗi pho có hình dáng do bướu cây quyết định, thợ tạc theo thế gỗ. Vì thế nên xem ảnh thật của chính pho tượng sẽ mua, không xem ảnh mẫu. Tượng gỗ nu thường có những vết lõm, mắt gỗ tự nhiên, đó là đặc điểm chứ không phải lỗi.
Khi chọn qua mạng, hỏi người bán chụp đáy tượng, mặt sau lưng và cận mặt dưới ánh sáng tự nhiên. Hỏi trọng lượng để đoán loại gỗ: cùng kích thước, trắc nặng hơn hương, hương nặng hơn pơ mu và bách xanh. Nếu cần so nhiều loại gỗ, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Di Lặc gỗ loại nào thơm lâu nhất?
Bách xanh và pơ mu thường giữ mùi thơm khá lâu, gỗ hương có mùi dịu hơn. Mùi đậm nhất lúc mới tạc rồi nhạt dần qua năm tháng. Chà nhẹ đáy tượng sẽ thấy mùi trở lại. Tượng thơm nồng bất thường lúc mới mua có thể đã được tẩm thêm tinh dầu.
Tượng gỗ bị mốc trắng xử lý thế nào?
Lau khô bằng khăn mềm, đặt tượng ở nơi thoáng, khô vài ngày. Nếu mốc bám sâu vào thớ gỗ, có thể dùng bàn chải lông mềm chải nhẹ, rồi phủ một lớp sáp mỏng. Mốc lan nhiều hoặc làm đổi màu thì nhờ thợ đồ gỗ xử lý.
Tượng tạc máy CNC có kém giá trị không?
Tượng phay máy rồi đục sửa vẫn là sản phẩm tốt nếu thợ hoàn thiện kỹ. Giá trị nghệ thuật và giá thường thấp hơn tượng tạc tay hoàn toàn, nhưng độ đồng đều cao. Điều quan trọng là người bán nói đúng cách làm.
Có nên đặt tượng gỗ trong phòng có điều hoà chạy cả ngày không?
Được, nhưng nên đặt xa luồng gió thổi trực tiếp và tránh bật tắt nhiệt độ quá chênh. Phòng điều hoà thường khô, gỗ có thể co, nứt nhẹ trong thời gian đầu. Một chậu cây hoặc máy tạo ẩm nhỏ giúp độ ẩm ổn định hơn.
Tượng gỗ bị nứt có cần thay tượng mới không?
Không cần. Vết nứt nhỏ là đặc tính của gỗ, có thể để nguyên hoặc nhờ thợ trám bằng keo pha mùn gỗ rồi đánh lại lớp phủ. Nhiều gia đình giữ tượng gỗ nứt nhẹ hàng chục năm mà không thấy có gì phải kiêng.
Gỗ nu là gỗ gì?
Gỗ nu là phần bướu sần trên thân hoặc gốc cây, nơi thớ gỗ xoắn xuýt tạo vân mắt tròn chi chít. Nhiều loài cây có thể cho nu. Tượng gỗ nu được quý vì vân độc nhất, mỗi pho một kiểu, nhưng cũng khó tạc và dễ có lỗ rỗng tự nhiên.