Tranh đồng ăn mòn là loại tranh tạo hình bằng cách phủ lớp bảo vệ lên những phần muốn giữ, rồi cho dung dịch hoá chất ăn bớt phần đồng để trống, để lại hình ảnh chìm – nổi rất nông trên mặt tấm đồng. Khác với tranh gò, nơi người thợ dùng búa và đục đẩy tấm đồng phồng lên thành khối, tranh ăn mòn gần như phẳng, nét mảnh và đều, hợp với hoa văn nhỏ, chữ, chân dung đường nét và phong cảnh nhiều chi tiết.
Trên thị trường, hai loại hay bị gọi lẫn nhau là "tranh đồng" chung chung, khiến người mua khó so sánh. Bài này giải thích ăn mòn được làm ra sao ở mức nguyên lý, nhận ra một bức ăn mòn bằng mắt và tay, nó hợp với đề tài nào, chỗ treo nào, và những điểm cần hỏi người bán để không mua nhầm loại.
Tranh đồng ăn mòn được làm ra sao
Mỗi xưởng có quy trình riêng, nhưng nguyên lý chung của tranh đồng ăn mòn gồm các bước sau. Phần này chỉ để người mua hiểu sản phẩm, không phải hướng dẫn tự làm, vì hoá chất ăn mòn cần thiết bị bảo hộ và xử lý nước thải đúng quy định.
- Chuẩn bị tấm đồng: tấm đồng thau hoặc đồng đỏ được cắt theo khổ, mài phẳng, tẩy sạch dầu mỡ để lớp phủ bám đều.
- Chuyển hình lên tấm đồng: người thợ in hoặc phủ một lớp vật liệu chống ăn mòn theo hình vẽ, có thể bằng kỹ thuật in lụa, phim cảm quang hoặc vẽ tay với tranh làm thủ công.
- Ăn mòn: tấm đồng được đưa vào dung dịch ăn mòn (các xưởng thường dùng dung dịch muối sắt hoặc hoá chất tương tự). Phần đồng không được phủ bị ăn sâu dần; phần được phủ giữ nguyên bề mặt.
- Kiểm soát độ sâu: thời gian ngâm quyết định độ chênh giữa phần chìm và phần nổi. Ngâm ít thì nét nông, ngâm lâu thì sâu hơn nhưng nét mảnh dễ bị ăn lẹm.
- Rửa sạch, bóc lớp phủ: tấm đồng được rửa trung hoà, bóc lớp chống ăn mòn để lộ hình.
- Hoàn thiện màu: có thể hun cho phần chìm tối, đánh bóng phần nổi, tô màu vào phần chìm, hoặc mạ vàng một phần.
- Phủ bóng và lên khung: lớp sơn phủ trong suốt bảo vệ mặt đồng, sau đó tấm đồng được dán hoặc bắt lên nền gỗ, nền nhung và đóng khung.
Vì hình được chuyển bằng in ấn, tranh ăn mòn có thể làm nhiều bản giống nhau, nét chữ nhỏ vẫn sắc. Đây là điểm mạnh lớn nhất so với tranh gò, nơi mỗi bản làm tay sẽ hơi khác nhau.
Tranh ăn mòn và tranh gò nổi: so sánh trực tiếp
Hai kỹ thuật cho ra hai kiểu tranh khác hẳn. Bảng dưới so sánh những điểm người mua quan tâm nhất.
| Tiêu chí | Tranh đồng ăn mòn | Tranh đồng gò nổi |
|---|---|---|
| Độ nổi | Rất nông, gần phẳng, sờ thấy gờ nhẹ | Nổi thành khối, có chỗ cao rõ rệt |
| Nét | Mảnh, đều, sắc; chữ nhỏ vẫn đọc được | Mềm hơn, có độ dày, khó làm chữ rất nhỏ |
| Đề tài hợp | Hoa văn, chữ, phong cảnh nhiều chi tiết, bản đồ, đường nét kiến trúc | Linh vật, thuyền buồm, chân dung khối, cảnh có chiều sâu |
| Khi nhìn nghiêng | Hình gần như phẳng, ít đổ bóng | Đổ bóng rõ, bắt sáng ở phần lồi |
| Độ dày tấm đồng | Thường mỏng đến vừa, bắt trên nền cứng | Cần tấm đủ dày để gò không thủng |
| Làm nhiều bản | Dễ làm nhiều bản giống nhau | Mỗi bản làm tay hơi khác nhau |
| Chịu va đập | Bề mặt phẳng, ít móp | Phần lồi dễ móp nếu bị đè, va |
Không có loại nào "xịn" hơn tuyệt đối. Một bức ăn mòn làm cẩn thận với nét sắc, màu hun đều có giá trị thẩm mỹ riêng; một bức gò vụng vẫn kém hơn. Điều quan trọng là người bán gọi đúng tên kỹ thuật để bạn so sánh hàng cùng loại.
Nhận ra tranh ăn mòn bằng mắt và tay
Khi đứng trước một bức tranh đồng hoặc xem ảnh người bán gửi, bạn có thể dựa vào các dấu hiệu sau để biết đó là tranh ăn mòn:
- Nhìn nghiêng sát mặt tranh, hình gần như nằm trên cùng một mặt phẳng, không có chỗ phồng cao như tranh gò.
- Đưa ngón tay lướt nhẹ (với tranh không kính, và tay sạch khô), cảm nhận gờ rất thấp giữa phần chìm và phần nổi.
- Đường viền các nét thẳng, sắc, đều độ dày; nét cong mượt như in, không có vết búa.
- Phần chìm thường có bề mặt hơi nhám hoặc được tô màu đen, nâu, xanh để làm nổi phần sáng.
- Mặt sau tấm đồng phẳng, không có hình lõm ngược như mặt sau tranh gò.
- Ở mép nét rất mảnh đôi khi thấy chỗ bị ăn lẹm, nét nhoè nhẹ: đó là dấu vết tự nhiên của kỹ thuật, nhưng nếu quá nhiều thì là làm ẩu.
- Chữ nhỏ cỡ vài milimét vẫn đọc rõ: rất khó làm được bằng gò tay.
Có những bức kết hợp cả hai: phần nền và hoa văn viền làm ăn mòn, phần hình chính gò nổi rồi ghép vào. Với tranh kiểu này, bạn hỏi rõ phần nào gò, phần nào ăn mòn để biết bức tranh đang ở mức nào.
Đề tài hợp với tranh đồng ăn mòn
Vì nét mảnh và đều, tranh ăn mòn mạnh nhất ở những đề tài cần đường nét chính xác: hoa văn trống đồng, họa tiết viền, phong cảnh kiến trúc như mái đình, cổng làng, Khuê Văn Các, chùa cổ. Những bức này nhìn gần thấy từng viên ngói, từng song cửa, điều mà tranh gò khó làm được ở khổ nhỏ.
Tranh chữ là đất của ăn mòn. Một bức thư pháp chữ Việt hoặc chữ Hán với nét bay, nét mảnh có thể chuyển gần như nguyên vẹn từ bản viết tay sang mặt đồng. Nhiều đơn vị đặt tranh đồng làm quà kỷ niệm cũng chọn ăn mòn vì khắc được cả dòng chữ đề tặng, tên người nhận, ngày tháng rõ ràng.
Ngược lại, những đề tài cần khối như ngựa phi, rồng cuộn, thuyền căng buồm, chân dung có chiều sâu thì ăn mòn làm ra trông phẳng, kém sinh động. Nếu bạn muốn một bức "linh vật" nổi khối, tranh gò hoặc tranh đúc sẽ hợp hơn. Đây không phải chuyện tốt xấu của kỹ thuật mà là chọn đúng công cụ cho đúng hình.
Ưu điểm và hạn chế của tranh ăn mòn khi treo trong nhà
Mỏng, nhẹ hơn tranh gò cùng khổ. Tấm đồng ăn mòn thường mỏng hơn và bắt trên nền gỗ ép, nên tổng trọng lượng nhẹ hơn, treo tường thạch cao dễ hơn, vận chuyển ít lo móp.
Ít chỗ đọng bụi. Bề mặt gần phẳng nên bụi không bám sâu như trong khe sóng, vảy rồng của tranh gò. Một lượt chổi lông mềm là sạch.
Nét đẹp khi nhìn gần, kém nổi khi nhìn xa. Ở khoảng cách vài mét, tranh ăn mòn không có bóng đổ nên hình dễ bị chìm vào nền, nhất là khi ánh sáng chiếu thẳng. Chọn tranh ăn mòn cho hành lang, phòng làm việc, nơi người xem đứng gần.
Phụ thuộc vào lớp màu hoàn thiện. Vì độ nổi thấp, tương phản giữa phần chìm tối và phần nổi sáng là thứ giúp mắt đọc hình. Nếu lớp hun nhạt hoặc bong dần, tranh sẽ mờ hình nhanh hơn tranh gò.
Dễ làm theo yêu cầu. Muốn thêm tên, thêm lời đề, đổi bố cục một chút, xưởng chỉ cần sửa bản in. Đây là lý do tranh ăn mòn hay được dùng làm quà tặng có khắc chữ.
Ánh sáng và khoảng cách xem riêng cho tranh ăn mòn
Tranh gò nổi tự tạo bóng nên dưới đèn trần bình thường vẫn rõ hình. Tranh ăn mòn thì khác: độ chênh chỉ vài phần mười milimét, ánh sáng chiếu thẳng từ trước mặt làm phần chìm và phần nổi sáng gần như nhau, hình bị bệt. Thứ giúp tranh ăn mòn "hiện" lên là màu hun ở phần chìm và ánh sáng xiên nhẹ từ trên xuống hoặc từ một bên.
Nếu treo dưới đèn rọi, bạn chỉnh đèn nghiêng khoảng ba mươi độ so với mặt tường, để ánh kim bắt vào mép nét. Tranh có kính nên tránh đèn rọi thẳng chính diện vì kính sẽ loá đúng tầm mắt. Ở phòng có cửa sổ, đặt tranh trên bức tường vuông góc với cửa sổ thường cho ánh sáng bên hông tự nhiên, đẹp hơn treo đối diện cửa sổ.
Về khoảng cách, tranh ăn mòn được ngắm đẹp nhất trong tầm một đến hai mét, nơi mắt đọc được nét mảnh. Vì vậy hành lang, cầu thang, phòng làm việc, góc đọc sách là chỗ hợp; một sảnh lớn nơi khách chỉ nhìn từ cửa vào lại nên dùng tranh gò hoặc tranh có độ tương phản mạnh.
Câu cần hỏi người bán trước khi mua tranh ăn mòn
Câu đầu tiên là "tranh này làm kỹ thuật gì". Người bán hiểu nghề sẽ trả lời rõ là ăn mòn, gò tay, dập máy hay kết hợp. Nếu câu trả lời chỉ là "tranh đồng nguyên chất" mà không nói kỹ thuật, bạn nên xin thêm ảnh chụp nghiêng và ảnh mặt sau để tự đánh giá.
Câu thứ hai là chất liệu tấm đồng và độ dày: đồng thau hay đồng đỏ, khoảng bao nhiêu milimét, bắt trên nền gì. Một số sản phẩm giá rẻ dùng tấm kim loại mỏng mạ màu đồng, nhìn ảnh giống nhưng để lâu dễ bong lớp mạ. Hỏi thêm lớp hoàn thiện: phần chìm hun hay tô sơn, có phủ bóng không, có kính không.
Câu thứ ba là kích thước khung và tổng trọng lượng, cách treo đi kèm (móc, dây, vít). Cuối cùng là chính sách khi tranh bị trầy, móp do vận chuyển. Tranh ăn mòn ít móp nhưng mặt phẳng lại dễ lộ vết xước; khi nhận hàng bạn nên mở trước mặt người giao, xem mặt tranh dưới đèn điện thoại rọi chéo để thấy vết xước nếu có.
Giữ cho tranh ăn mòn không mờ hình theo năm tháng
Kẻ thù lớn nhất của tranh ăn mòn là lớp hoàn thiện bị mài mòn. Khi lau, chỉ dùng chổi lông mềm hoặc khăn sợi nhỏ khô, lau nhẹ theo một chiều. Tuyệt đối không dùng kem đánh bóng đồng, giấy nhám hay miếng rửa chén: chúng làm sáng cả phần chìm, xoá luôn độ tương phản giúp mắt đọc hình.
Đặt tranh tránh nơi ẩm và có hơi muối. Hơi ẩm thấm qua những vết xước nhỏ trên lớp phủ, làm mặt đồng lên đốm đen hoặc đốm xanh. Nhà ở vùng ven biển nên ưu tiên tranh có kính, và định kỳ kiểm tra mép khung, nơi hơi ẩm hay đọng lại trước tiên.
Nếu sau nhiều năm lớp phủ bóng đã ố vàng hoặc bong mảng, bạn có thể mang tranh về xưởng làm tranh đồng để tẩy lớp cũ, hun lại và phủ mới. Không nên tự tẩy bằng hoá chất tại nhà, vì phần chìm của tranh ăn mòn rất nông, tẩy quá tay là mất nét. Nếu đang cân nhắc giữa nhiều mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy rồi hỏi thêm về kỹ thuật làm của từng bức.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đồng ăn mòn có bền bằng tranh gò không?
Về chất liệu, cả hai đều là đồng nên bền như nhau nếu giữ khô ráo. Khác ở chỗ tranh ăn mòn dựa vào lớp màu hoàn thiện để thấy hình, nên lớp phủ hỏng thì hình mờ nhanh hơn, còn tranh gò dựa vào khối nổi nên mất màu vẫn còn hình.
Làm sao biết tranh trên mạng là ăn mòn hay gò nổi?
Xin người bán ảnh chụp nghiêng sát mặt tranh và ảnh mặt sau tấm đồng. Tranh ăn mòn nhìn nghiêng gần phẳng, mặt sau trơn; tranh gò có độ phồng rõ và mặt sau là hình lõm ngược, có vết đục búa.
Tranh đồng ăn mòn có làm được hình linh vật không?
Làm được, nhưng hình sẽ ở dạng đường nét gần phẳng, giống bản khắc, không có khối nổi như tượng. Nếu bạn muốn linh vật có chiều sâu, nổi khối, nên chọn tranh gò hoặc tranh đúc thay vì ăn mòn.
Tranh ăn mòn treo ngoài hiên có được không?
Không nên treo nơi mưa hắt, nắng gắt hoặc ẩm thấp lâu ngày, vì lớp phủ dễ bong và mặt đồng nhanh lên đốm. Nếu bắt buộc treo ở hiên có mái che, nên chọn bức có kính, khung kín và kiểm tra định kỳ.
Tranh đồng ăn mòn có độc hại không khi treo trong nhà?
Sau khi hoàn thiện, tranh đã được rửa trung hoà và phủ lớp bảo vệ, treo trong nhà như đồ trang trí kim loại thông thường. Điều nên tránh là để trẻ nhỏ cầm cạy mép đồng sắc, và rửa tay sau khi lau tranh không có lớp phủ.
Có thể khắc thêm chữ lên tranh ăn mòn đã mua không?
Thường không khắc thêm trực tiếp được vì phải làm lại quy trình trên cả tấm. Cách hay dùng là gắn một bảng đồng nhỏ khắc chữ lên khung hoặc góc nền. Muốn có chữ ngay trên tranh, bạn đặt từ đầu để xưởng đưa vào bản in.