Để biết một con thiềm thừ là đá tự nhiên hay bột đá ép, nhựa giả đá, thuỷ tinh, bạn kết hợp năm việc: cầm cảm nhận nặng nhẹ và nhiệt độ, nhìn vân có lặp lại không, soi đáy tìm đường ráp và lỗ khí, nghe tiếng gõ nhẹ, và tự đo tỉ trọng bằng cân nhà bếp. Không phép thử nào đủ một mình, nhưng cộng lại chúng giúp bạn loại được phần lớn hàng giả trước khi cần tới phòng giám định.
Bột đá ép (đá xay trộn keo đúc khuôn) và resin không phải vật liệu xấu; chúng cho tượng nhẹ, giá mềm, màu đều. Vấn đề chỉ là khi chúng được bán với tên "ngọc", "đá tự nhiên". Bài này tập trung vào tượng thiềm thừ được quảng cáo là ngọc, đá quý, cách tự kiểm tại nhà mà không làm hỏng tượng, và các câu nên hỏi khi mua qua mạng.
So nhanh bốn nhóm vật liệu trên tượng thiềm thừ
Bảng dưới là đặc điểm thường gặp, giúp bạn biết nên tìm dấu hiệu gì:
| Đặc điểm | Đá tự nhiên tạc tay | Bột đá ép | Nhựa resin giả đá | Thuỷ tinh đúc |
|---|---|---|---|---|
| Cảm giác cầm | Mát, nặng tay | Hơi mát, nặng vừa | Ấm, nhẹ | Mát, nặng vừa |
| Vân, màu | Không lặp, chuyển tự nhiên | Vân giả, đều hoặc lặp | Vân in hoặc pha màu đều | Màu đều, có vệt xoáy |
| Đáy tượng | Vân đá liên tục, dấu mài | Có lỗ khí li ti, đôi khi đáy rỗng | Bóng nhựa, có thể rỗng | Có thể có vết cắt khuôn |
| Tiếng gõ nhẹ | Trong, chắc | Đục hơn | Đục, nhẹ | Trong, có khi ngân |
| Nét chạm | Kẽ sắc, không đều tuyệt đối | Mép tròn, chi tiết như in | Mép tròn, rất đều | Mép tròn, bọt khí |
| Nhiều con cùng mẫu | Mỗi con khác đôi chút | Giống hệt nhau | Giống hệt nhau | Giống hệt nhau |
Điểm cuối trong bảng thường bị bỏ qua: tượng đá tạc tay, dù làm theo cùng một mẫu, không thể giống nhau từng nốt sần. Nếu cửa hàng bày cả chục con thiềm thừ "ngọc" giống nhau như đúc, khả năng cao đó là hàng đúc khuôn.
Cầm, nhìn và nghe: ba phép thử đầu tiên
Cầm và đặt lên má hoặc cổ tay. Đá tự nhiên và thuỷ tinh dẫn nhiệt tốt nên cảm giác mát và giữ mát lâu hơn. Resin ấm gần như ngay. Bột đá ép nằm giữa, hơi mát nhưng nhanh ấm lên. Phép thử này chủ yếu loại nhựa.
Ước lượng độ nặng so với cỡ. Tượng nephrite, jadeite rất nặng tay; Hoàng Long, thạch anh, mã não nặng vừa; resin nhẹ hẳn. Nếu một con cóc "ngọc" to bằng nắm tay mà nhẹ như hộp sữa giấy, hãy nghi ngờ.
Nhìn vân dưới ánh sáng tự nhiên. Vân đá tự nhiên chạy qua các chi tiết một cách ngẫu nhiên, có đốm, có rạn. Vân giả của bột đá hay resin thường đều, mờ, hoặc lặp lại một kiểu ở nhiều vị trí.
Gõ rất nhẹ bằng móng tay hoặc đồng xu. Đá đặc cho tiếng trong và chắc; resin và bột đá ép cho tiếng đục, ngắn. Chỉ gõ nhẹ vào đáy, không gõ vào đồng tiền hay chỗ mỏng.
Soi đáy và chỗ khuất: nơi hàng giả lộ diện
Đáy tượng là nơi người làm hàng ít chăm chút nhất, và cũng là chỗ lộ bản chất vật liệu. Lật con thiềm thừ lên, dùng đèn pin chiếu xiên và kính lúp. Đá tự nhiên tạc tay thường có đáy mài phẳng, thấy rõ vân đá chạy liên tục từ thân xuống đáy, đôi khi còn dấu mài tròn. Bột đá ép thường có những lỗ khí li ti như lỗ kim, bề mặt hơi nhám hoặc có lớp sơn phủ; một số tượng lớn còn rỗng ruột, gõ vào đáy nghe bộp.
Resin thường có đáy bóng nhựa, đôi khi dán miếng nỉ che kín để giấu vết đổ khuôn. Nếu đáy bị nỉ che toàn bộ, bạn có thể hỏi người bán cho xem ảnh trước khi dán nỉ, hoặc nhìn mép nỉ xem phía dưới là gì. Thuỷ tinh đúc thường lộ vết cắt ở chỗ rót, hoặc đường ráp chạy quanh thân.
Các chỗ khuất khác cũng đáng xem: kẽ giữa chân và thân, mặt trong của miệng sau đồng tiền, dưới cằm. Ở tượng đúc, các kẽ này thường nông và tròn vì khuôn không vào sâu được. Ở tượng tạc, mũi mài đi sâu hơn, kẽ sắc, có khi còn chút bột mài chưa rửa hết.
Bạn cũng nên xem vết mòn tự nhiên. Tượng bày lâu ở cửa hàng có thể có bụi bám, nhưng tượng đá thật không bị bong tróc lớp màu. Nếu thấy ở đầu cóc, mép đồng tiền hay ngón chân có chỗ màu bị tróc, lộ ra lớp trắng xám bên dưới, đó là dấu hiệu của bột đá ép hoặc resin có sơn phủ, không phải đá nguyên khối.
Tự đo tỉ trọng thiềm thừ bằng cân nhà bếp
Tỉ trọng là con số giới giám định dùng nhiều nhất, và bạn có thể ước lượng tại nhà nếu tượng không có phần gắn rời bằng kim loại. Cách làm theo nguyên lý Archimedes:
- Chuẩn bị. Một cân điện tử nhà bếp chia vạch 1 gam, một bát nước sạch đủ ngập tượng, một sợi chỉ hoặc dây cước mảnh.
- Cân trong không khí. Ghi khối lượng tượng khô. Ví dụ giả định: 300 g.
- Đặt bát nước lên cân, bấm về 0. Bát nước nằm trên cân, màn hình hiện 0.
- Treo tượng ngập trong nước. Buộc chỉ quanh thân, nhúng tượng ngập hẳn, không chạm đáy và thành bát. Số trên cân lúc này là khối lượng nước bị chiếm chỗ. Ví dụ giả định: 115 g.
- Tính tỉ trọng. Lấy khối lượng khô chia số đọc ở bước 4. Ví dụ giả định: 300 chia 115 được khoảng 2,61, gần với thạch anh vi tinh như Hoàng Long, mã não.
- Lau khô ngay. Lau và để tượng khô hoàn toàn. Không làm với đá mềm xốp, đá đã tẩm keo, tượng có đồng tiền gắn keo hoặc đế ghép.
So kết quả với khoảng tham khảo: thạch anh và các loại chalcedony khoảng 2,6–2,65; nephrite khoảng 2,95–3,0; jadeite khoảng 3,33; serpentine khoảng 2,5–2,6; resin thường dưới 2; bột đá ép thường thấp hơn đá nguyên khối cùng loại. Cân nhà bếp không chính xác như cân giám định, nên coi đây là phép ước lượng để nghi đúng hướng, không phải kết luận.
Đá thật nhưng đã xử lý: nhuộm, tẩm keo, phủ sáp
Một con thiềm thừ qua hết các phép thử trên, đúng là đá tự nhiên, vẫn có thể đã được xử lý. Nhuộm là phổ biến nhất: thạch anh vi tinh được nhuộm xanh để giống ngọc bích, nhuộm vàng để giống Hoàng Long đậm, nhuộm đen thành mã não đen. Tẩm keo hay tẩm nhựa dùng cho đá nhiều vết rạn, giúp khối đá chắc hơn khi tạc và trong hơn khi nhìn. Phủ sáp gần như mọi tượng ngọc đều có, để bề mặt bóng và kín hơn.
Những xử lý này không biến đá thành đồ giả, nhưng làm thay đổi giá trị và cách giữ gìn. Đá nhuộm có thể nhạt màu theo thời gian, nhất là khi rửa nước nhiều hoặc phơi nắng. Đá tẩm keo không chịu được nhiệt và dung môi, keo có thể ngả vàng sau nhiều năm. Lớp sáp mòn dần, cần lau đều tay để giữ bóng. Phủ sáp nhẹ thường được coi là bình thường, còn nhuộm và tẩm keo thì người bán nên nói rõ.
Dấu hiệu tại nhà của nhuộm là màu đọng ở kẽ và vết rạn; của tẩm keo là bề mặt có chỗ bóng nhựa khác hẳn phần còn lại, hoặc vết rạn trông "lấp đầy" khi soi đèn. Tuy vậy, phát hiện chắc chắn thường cần phòng giám định. Câu hỏi đơn giản nhất vẫn là hỏi thẳng người bán: đá có nhuộm, nung, tẩm keo hay không, và đề nghị ghi câu trả lời lên hoá đơn.
Những phép thử không nên làm với tượng thiềm thừ
Trên mạng có nhiều mẹo thử đá, nhưng một số làm hỏng tượng hoặc cho kết quả sai:
- Đốt bằng bật lửa: không phân biệt được đá tẩm keo, còn làm cháy sém lớp sáp, rạn thạch anh và để vết đen khó tẩy.
- Cạo bằng dao hoặc kính: để lại vết xước vĩnh viễn, và với đá nhuộm, đá tẩm thì kết quả không phản ánh khoáng vật bên dưới.
- Nhỏ giấm, axit: có thể làm mờ bề mặt, hỏng đá khổng tước, mã não nhuộm.
- Ngâm nước nóng xem có phai màu: có thể làm rạn thạch anh, bong keo đồng tiền.
- Chà xát mạnh xem có ra màu: làm mòn lớp đánh bóng.
- Dùng bút thử kim cương: chỉ đo độ dẫn nhiệt, không phân biệt các loại đá làm tượng với nhau.
Nếu cần biết chắc, nhất là với món giá trị cao, hãy mang tới một phòng giám định đá quý độc lập. Họ đo chiết suất, tỉ trọng, soi phổ và kết luận có xử lý hay không, mà không làm hỏng tượng.
Mua thiềm thừ ngọc, đá online: hỏi gì và kiểm gì khi nhận
Mua qua mạng không cầm được tượng, nên bạn cần bù bằng thông tin và ảnh:
- Hỏi tên khoáng vật. Không dừng ở chữ "ngọc" hay "đá phong thủy"; hỏi rõ Hoàng Long, nephrite, serpentine, thạch anh, obsidian hay bột đá.
- Hỏi kích thước và trọng lượng. Dài, rộng, cao, có tính đế không, nặng bao nhiêu gam. Trọng lượng là con số tốt nhất để đối chiếu.
- Xin ảnh thật dưới ánh sáng tự nhiên. Gồm ảnh đáy, ảnh cận miệng và đồng tiền, ảnh lưng; ảnh chụp chính món sẽ gửi, không phải ảnh mẫu.
- Xin video xoay tượng. Video ngắn cho thấy vân, độ trong và các mặt mà ảnh không lộ.
- Hỏi về xử lý. Nhuộm, nung, tẩm keo, phủ sáp; đồng tiền liền hay gắn.
- Hỏi chính sách đổi trả. Đổi khi sai mô tả, vỡ khi vận chuyển; thời hạn và ai chịu phí.
- Khi nhận, quay video lúc mở hộp. Kiểm sứt mẻ ở đồng tiền, chân, mép bệ; cân lại trọng lượng và so với mô tả.
Nếu kết quả cân lệch nhiều so với thông số, hoặc đáy tượng lộ dấu hiệu đúc khuôn trái với mô tả, hãy liên hệ người bán ngay trong thời hạn đổi trả. Giữ lại video mở hộp và tin nhắn trao đổi.
Câu hỏi thường gặp
Thiềm thừ bột đá có phải hàng kém không?
Không. Bột đá ép là vật liệu phổ biến cho tượng nhẹ, giá mềm, màu đều, phù hợp nhiều nhu cầu trang trí. Nó chỉ trở thành vấn đề khi được bán với tên ngọc hay đá tự nhiên. Khi biết rõ, bạn có thể chọn bột đá cho tượng lớn và đá tự nhiên cho tượng nhỏ.
Đo tỉ trọng tại nhà có chính xác không?
Đủ để ước lượng, chưa đủ để kết luận. Cân nhà bếp chia 1 gam, bọt khí bám vào tượng, chỉ buộc nặng đều gây sai số. Với tượng nhỏ, sai số tương đối lớn hơn. Kết quả hữu ích nhất khi phân biệt nhóm nặng như jadeite với nhóm nhẹ như resin.
Tượng thiềm thừ có miếng nỉ dán kín đáy có đáng ngờ không?
Không hẳn. Nhiều cửa hàng dán nỉ để chống trầy mặt bàn. Nhưng nỉ cũng có thể che đáy rỗng hoặc vết đúc. Bạn có thể hỏi ảnh đáy trước khi dán, hoặc kết hợp với các dấu hiệu khác như trọng lượng, vân và nét chạm.
Giấy giám định đi kèm thiềm thừ có đáng tin không?
Giấy từ phòng giám định độc lập, có thông tin tra cứu được, có ảnh đúng món đồ và ghi khối lượng khớp thực tế thì đáng tham khảo. Giấy in sẵn không có ảnh, không ghi khối lượng, hoặc chỉ ghi chung "đá tự nhiên" thì giá trị thấp.
Thiềm thừ thuỷ tinh có nặng như đá không?
Thuỷ tinh có tỉ trọng gần với thạch anh, khoảng 2,4–2,6 với loại thông thường và cao hơn nếu pha chì. Vì vậy cân nặng không phân biệt được thuỷ tinh với thạch anh; bạn cần soi bọt khí, vệt xoáy và nét chạm.
Có nên mua thiềm thừ ngọc giá rất rẻ trên sàn thương mại điện tử?
Có thể mua nếu bạn chấp nhận đó là vật phẩm trang trí, thường là thạch anh nhuộm, serpentine, bột đá hoặc thuỷ tinh. Đừng kỳ vọng nephrite hay jadeite ở giá rất rẻ. Đọc kỹ mô tả, xem đánh giá có ảnh thật và kiểm hàng khi nhận.