Thạch anh tím giả thường gặp ở ba dạng: thuỷ tinh pha màu, thạch anh trắng hoặc đá rẻ được nhuộm tím, và thạch anh tím tổng hợp nuôi trong phòng thí nghiệm. Hai dạng đầu kiểm được khá nhiều bằng mắt, tay và đèn pin; dạng thứ ba gần như chỉ phòng giám định mới tách được.
Hiểu rõ giới hạn đó giúp bạn khỏi rơi vào hai cực: tin hết vào một mẹo kiểm "chuẩn trăm phần trăm" trên mạng, hoặc nghi ngờ mọi món đá. Bài này đi từ những dấu hiệu dễ thấy nhất, qua vài dụng cụ rẻ tiền, đến lúc nên mang đá đi giám định, kèm những phép thử nên tránh vì làm hỏng đá thật.
Ba loại hàng giả và hàng thay thế thường gặp
Thuỷ tinh tím là loại phổ biến nhất ở hàng vòng hạt và mặt dây giá rẻ. Thuỷ tinh được nấu chảy rồi đổ khuôn hoặc mài, màu trộn từ oxit kim loại nên thường đều tăm tắp từ hạt này sang hạt khác. Nó không phải đá tự nhiên, cũng không có cấu trúc tinh thể.
Đá nhuộm là thạch anh trắng, thạch anh rạn nhiệt hoặc đôi khi là mã não, được ngâm thuốc nhuộm để có màu tím. Loại thạch anh "rạn băng" nhuộm tím rất hay gặp ở vòng hạt: người ta nung nóng rồi nhúng nước lạnh để đá rạn chằng chịt bên trong, sau đó cho màu ngấm vào các vết rạn. Nhìn kỹ sẽ thấy màu đậm dồn theo đường nứt.
Thạch anh tím tổng hợp có thành phần và cấu trúc giống hệt đá tự nhiên, chỉ khác là được nuôi bằng phương pháp thuỷ nhiệt trong nồi áp suất. Nó không phải "đồ giả" theo nghĩa vật liệu, nhưng giá trị thấp hơn đá mỏ và người bán phải nói rõ. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ bị bán lẫn như đá tự nhiên.
Thạch anh tím tổng hợp: vì sao khó tách khỏi đá mỏ
Thạch anh tổng hợp được nuôi bằng phương pháp thuỷ nhiệt: hạt mầm thạch anh đặt trong nồi thép chịu áp, ngâm dung dịch kiềm có silic, đun nóng nhiều tuần cho tinh thể lớn dần. Muốn có màu tím, người ta cho thêm sắt vào dung dịch rồi chiếu xạ khối tinh thể sau khi nuôi, mô phỏng lại đúng quá trình tạo màu ngoài tự nhiên. Kết quả là một viên đá có cùng công thức, cùng độ cứng, cùng tỉ trọng, cùng chỉ số khúc xạ với đá mỏ.
Vì vậy mọi phép kiểm tại nhà dựa trên tính chất vật lý cơ bản đều cho kết quả như nhau ở hai loại. Kính phân cực, cân tỉ trọng, cảm giác mát tay hay thử độ cứng đều không giúp được gì. Thạch anh tổng hợp lại thường rất sạch, màu đẹp đều, nên đôi khi trông còn "đẹp hơn" đá mỏ, điều mà người mua ít kinh nghiệm dễ hiểu nhầm thành dấu hiệu hàng cao cấp.
Phòng giám định tách hai loại bằng những dấu vết nhỏ: kiểu song tinh đặc trưng của thạch anh tím tự nhiên khi soi dưới ánh sáng phân cực, cấu trúc lớp tăng trưởng song song với mặt hạt mầm ở đá nuôi, bao thể dạng vụn đặc trưng, và phổ hồng ngoại. Với một chuỗi vòng hạt nhỏ, chi phí giám định có khi cao hơn giá món hàng, nên thực tế bạn dựa vào uy tín người bán và việc họ ghi rõ "tự nhiên" hay "tổng hợp" trên mô tả.
Các bước kiểm tra bằng mắt và tay
Những bước dưới đây không cần dụng cụ đặc biệt, làm được ngay khi cầm món đồ. Không bước nào kết luận được một mình; bạn cần gom nhiều dấu hiệu.
- Nhìn độ đều màu. Thạch anh tím tự nhiên hầu như luôn có phân vùng màu: chỗ đậm, chỗ nhạt, đôi khi có vệt trắng hoặc dải hình chữ V. Một chuỗi hai chục hạt mà hạt nào cũng tím giống hệt nhau, không một vệt nhạt, đáng để nghi.
- Soi bên trong. Dùng đèn pin điện thoại chiếu xuyên qua. Đá tự nhiên hay có vết rạn nhỏ, đám bông mờ, bao thể như vệt khói. Thuỷ tinh thì hay có bọt khí tròn, đôi khi có vân xoáy như mật ong khuấy.
- Nhìn theo vết nứt. Nếu màu tím đậm hẳn dọc các đường rạn còn phần đá giữa các đường lại nhạt hoặc trắng, nhiều khả năng đá đã được nhuộm.
- Cảm nhận nhiệt. Áp hạt đá lên má hoặc mu bàn tay: đá thật dẫn nhiệt tốt hơn nên lúc đầu mát hơn thuỷ tinh và lâu ấm hơn. Phép này chỉ dùng để so hai món cạnh nhau, không dùng để kết luận một món đơn lẻ, vì đá để lâu trong túi áo hay dưới đèn cũng ấm lên như thuỷ tinh.
- Xem lỗ xâu và đường ráp. Hạt thuỷ tinh đúc đôi khi còn đường ráp khuôn mảnh quanh thân hoặc mép lỗ tròn trơn. Hạt đá khoan thường có mép lỗ hơi sứt li ti.
- Đặt cạnh món đã biết chắc. Nếu bạn có sẵn một món thạch anh tím mua ở nơi tin cậy, so trực tiếp độ bóng, độ trong, sắc tím dưới cùng một nguồn sáng là cách dễ nhận ra sự khác biệt nhất.
Bảng so sánh nhanh các dấu hiệu
Bảng này gom những đặc điểm hay dùng nhất. Đọc theo cột, đếm xem món đồ trùng với cột nào nhiều nhất.
| Dấu hiệu | Thạch anh tím tự nhiên | Thuỷ tinh tím | Đá nhuộm tím |
|---|---|---|---|
| Màu | Có vùng đậm nhạt, dải màu | Đều tuyệt đối | Đậm theo vết rạn, nhạt ở giữa |
| Bên trong | Rạn nhỏ, bông, bao thể | Bọt khí tròn, vân xoáy | Rạn chằng chịt có màu |
| Cảm giác cầm | Mát, nặng tay vừa phải | Ấm nhanh hơn | Như đá thật |
| Độ cứng Mohs | 7, không bị dao thép rạch | Khoảng 5 đến 6 | 7 nếu nền là thạch anh |
| Kính phân cực | Sáng tối luân phiên khi xoay | Không đổi khi xoay | Như thạch anh |
| Lau cồn hoặc nước tẩy sơn | Không ra màu | Không ra màu | Bông có thể ngả tím |
Lưu ý dòng cuối: thử bằng cồn chỉ nên làm ở mặt khuất như trong lỗ xâu, và chỉ khi bạn chấp nhận rủi ro món đồ bị mất màu nếu đúng là nhuộm. Không áp dụng cho món đá bạn chưa mua.
Vài dụng cụ rẻ giúp kiểm chắc hơn
Một chiếc kính lúp mười lần là món đáng mua nhất. Với nó, bọt khí tròn của thuỷ tinh, vân xoáy và màu nhuộm bám vào vết rạn hiện ra rõ hơn nhiều so với mắt thường. Kính lúp loại thợ kim hoàn dùng đã đủ, không cần đồ đắt.
Hai tấm kính phân cực, có thể lấy từ kính râm phân cực cũ, cho phép làm một phép thử đơn giản: đặt hạt đá giữa hai tấm, xoay tấm trên. Thạch anh là khoáng vật có lưỡng chiết, nên sẽ sáng lên rồi tối đi luân phiên ở một số hướng; thuỷ tinh là vật liệu đẳng hướng, không đổi theo cách đó. Phép này không phân biệt được thạch anh tự nhiên với tổng hợp, nhưng loại được thuỷ tinh khá tốt.
Cân tiểu ly kèm một cốc nước có thể giúp ước tỉ trọng: cân đá ngoài không khí, rồi cân khi treo chìm trong nước, lấy khối lượng ngoài không khí chia cho phần chênh lệch. Thạch anh cho kết quả quanh 2,65. Thuỷ tinh có thể dao động rộng, có loại gần bằng, có loại nặng hơn hẳn vì pha chì, nên kết quả chỉ để tham khảo cùng các dấu hiệu khác.
Những phép thử nên tránh
Đốt bằng bật lửa. Nhiều video khuyên hơ lửa để xem đá có chảy hay không. Thạch anh tím gặp nhiệt có thể bị nhạt màu hoặc rạn, tức là bạn đang làm hỏng chính viên đá thật để chứng minh nó thật.
Cạ lên kính hoặc rạch bằng dao. Thạch anh cứng hơn kính cửa sổ, nhưng cạ mạnh có thể làm mẻ cạnh hạt hoặc trầy lớp đánh bóng. Nếu cần thử độ cứng, chỉ làm ở chỗ khuất, nhẹ tay, và tốt nhất để người có kinh nghiệm làm.
Ngâm nước muối hay nước nóng. Không phân biệt được gì nhiều mà có thể làm phai đá nhuộm, làm bong keo ở món có đế hoặc chi tiết gắn. Đổi nhiệt đột ngột cũng có nguy cơ gây rạn.
Tin vào "thử năng lượng". Cảm giác tê tay, ấm tay khi cầm đá không phải là phép kiểm vật liệu. Hai người cầm cùng một hạt có thể cảm thấy hai điều khác nhau.
Khi nào nên mang đá đi giám định
Với vòng hạt nhỏ hay khối đá giá trị vừa phải, các bước ở trên thường đủ để tránh mua nhầm thuỷ tinh hoặc đá nhuộm. Còn nếu món đồ có giá trị lớn, như một viên mài giác cỡ to, màu tím đậm đều, độ sạch cao, hoặc một bộ trang sức dự định để lâu dài, thì nên đưa tới một phòng giám định đá quý có máy móc. Ở đó, kỹ thuật viên dùng kính hiển vi, phổ hồng ngoại và quan sát kiểu song tinh để tách thạch anh tự nhiên khỏi thạch anh tổng hợp.
Cũng nên biết rằng kết quả giám định chỉ có ý nghĩa khi gắn đúng với món đồ. Một tờ giấy kiểm định in sẵn đi kèm cả lô vòng hàng loạt, không có ảnh, không ghi khối lượng hay kích thước từng món, gần như không nói được gì về chiếc vòng bạn đang cầm. Giấy có giá trị thường ghi tên khoáng vật, tự nhiên hay tổng hợp, có xử lý hay không, khối lượng, kích thước và có ảnh chụp chính món đó; thông tin của đơn vị kiểm định cũng phải tra lại được.
Trước khi mua món giá trị, bạn có thể hỏi người bán có sẵn sàng để khách mang đi kiểm và đổi trả nếu kết quả không đúng mô tả hay không. Người bán đàng hoàng thường đồng ý và ghi rõ điều kiện. Khi đặt mua, ưu tiên nơi ghi rõ chất liệu, kích thước, tình trạng xử lý; bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để có cơ sở đối chiếu khi nhận hàng.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết thạch anh tím là thật?
Bạn gom nhiều dấu hiệu: màu có vùng đậm nhạt tự nhiên, bên trong có rạn nhỏ hoặc bao thể thay vì bọt khí tròn, cầm mát tay, thử kính phân cực thấy sáng tối luân phiên. Không một mẹo nào đủ một mình, nên kiểm cùng lúc vài cách.
Thạch anh tím tổng hợp có phải đồ giả không?
Về vật liệu, thạch anh tổng hợp giống đá tự nhiên cả thành phần lẫn cấu trúc, chỉ khác là được nuôi trong phòng thí nghiệm. Nó chỉ thành vấn đề khi bị bán như đá mỏ. Phân biệt hai loại gần như cần phòng giám định có máy móc chuyên dụng.
Vòng thạch anh tím màu đều có phải giả không?
Không hẳn, nhưng đáng nghi. Đá tự nhiên hầu như luôn có chỗ đậm chỗ nhạt. Nếu cả chuỗi giống nhau tuyệt đối, bạn nên soi kỹ xem có bọt khí tròn của thuỷ tinh hay màu dồn theo vết rạn của đá nhuộm.
Có nên hơ lửa để thử thạch anh tím không?
Không nên. Thạch anh tím gặp nhiệt có thể bị nhạt màu, thậm chí chuyển vàng hoặc rạn. Phép thử này dễ làm hỏng chính viên đá thật, mà kết quả cũng không giúp phân biệt được nhiều so với kính lúp và đèn pin.
Thạch anh tím thật nặng hay nhẹ?
Thạch anh có tỉ trọng khoảng 2,65, cầm thấy chắc tay nhưng không quá nặng. Thuỷ tinh thường có thể nhẹ hơn hoặc nặng hơn tuỳ loại, nhất là thuỷ tinh pha chì. Vì vậy cân tay chỉ để tham khảo, nên kết hợp thêm dấu hiệu màu và bên trong.
Mua thạch anh tím giá trị cao cần giấy gì?
Với món giá trị lớn, bạn nên đề nghị kết quả giám định từ một phòng kiểm định đá quý, ghi rõ tên khoáng vật và tự nhiên hay tổng hợp. Hỏi trước điều kiện đổi trả nếu kết quả kiểm không đúng mô tả của người bán.