Ngọc bội dây treo là gì, đeo thế nào: treo thắt lưng, đeo cổ hay móc túi

Ngọc bội là một miếng ngọc hoặc đá chạm hình, có lỗ xỏ, đi kèm sợi dây tết nút và thường có tua, dùng để đeo theo người: treo ở thắt lưng, đeo trước ngực, móc vào túi xách hay quai cặp. Tập quán xem ngọc bội là món giữ bên mình, gửi mong ước bình an, nhắc người đeo giữ nết; còn đeo thế nào để không va vỡ, không mất là chuyện cỡ, dây và chỗ treo.

Khác mặt dây chuyền, ngọc bội thường dày và to hơn, có hình khối rõ, chạm cả hai mặt, nên cách đeo linh hoạt hơn nhưng cũng dễ va chạm hơn. Bài này đi từ chuyện nhận diện một miếng ngọc bội, qua cách đeo ở từng vị trí, tới cách chọn dây và kiểm hàng đủ dùng khi đứng ở quầy.

Ngọc bội khác mặt dây chuyền ở chỗ nào

Trong cửa hàng vật phẩm, hai món này hay bày cạnh nhau nên dễ lẫn. Mặt dây chuyền làm ra để treo trên dây cổ, thường mỏng, nhỏ, nhẹ và có một mặt đẹp. Ngọc bội là miếng ngọc đứng riêng, có thể cầm tay ngắm, hai mặt đều chạm, kích thước phổ biến từ cỡ một bao diêm tới cỡ lòng bàn tay, độ dày có khi hơn một phân. Ngọc bội đi kèm dây tết nút kiểu dây đeo truyền thống, có hạt chặn và tua vải hoặc tua chỉ phía dưới.

Hình chạm trên ngọc bội rất đa dạng: hình tròn có lỗ giữa (bình an khấu), hình chữ nhật chạm cảnh, hình hồ lô, hình lá, hình cá, hình linh vật, hình hoa và các hoạ tiết mây, sóng. Theo quan niệm phong thuỷ dân gian, ngọc là thứ "ôn nhuận", tức dịu và mát, nên được dùng như lời nhắc giữ hoà khí. Bạn không cần tin vào ý nghĩa nào cụ thể để đeo một miếng ngọc bội đẹp; nhiều người chọn chỉ vì thích cảm giác cầm một miếng đá mát trong tay.

Chuyện chọn ngọc theo mệnh, theo tuổi không nằm trong bài này. Phần dưới tập trung vào cách đeo và cách chọn cho hợp người.

Bốn cách đeo ngọc bội và hợp với ai

Ngọc bội cổ điển được đeo ở thắt lưng; ngày nay người ta đeo theo nhiều cách hơn. Mỗi cách đòi một độ dài dây và một cỡ ngọc khác nhau:

• Treo ở thắt lưng hoặc đỉa quần: dây tết vòng qua thắt lưng, ngọc buông ở bên hông, tua phía dưới. Hợp người mặc áo dài, áo truyền thống, quần âu có đỉa. Chọn ngọc cỡ vừa, dày dặn, dây dài sao cho ngọc nằm ngang hông chứ không chạm đùi khi bước. Đây là cách dễ va đập nhất: ngồi xuống, ngọc chạm thành ghế; đi qua cửa, ngọc chạm khung cửa.
• Đeo cổ: dây tết dài 60–70 cm, ngọc buông giữa ngực. Hợp ngọc bội nhỏ và mỏng, dưới khoảng bốn phân. Ngọc to dày đeo cổ sẽ nặng gáy và đập vào xương ức khi đi nhanh.
• Móc túi xách, quai cặp, ba lô: cách đeo phổ biến nhất với người trẻ và dân văn phòng. Ngọc buông ngoài túi như một món trang trí. Nên chọn dây ngắn, có khoá móc kim loại chắc, và nhớ rằng túi đặt xuống sàn là ngọc chạm sàn.
• Treo trong xe, treo quạt, treo đầu giường: không còn là đồ đeo, nhưng nhiều người mua ngọc bội để treo. Trong ô tô, không treo ở gương chiếu hậu nếu ngọc to đung đưa che tầm nhìn hoặc va kính; một miếng nhỏ treo ở móc cố định sau ghế là chỗ an toàn hơn.

Nếu mới đeo lần đầu, cách dễ nhất là móc túi xách hoặc đeo cổ với miếng nhỏ. Treo thắt lưng đẹp và đúng tinh thần ngọc bội, nhưng hợp với người đi lại chậm rãi, ít ngồi xổm, ít chen chúc nơi đông người.

Cỡ và độ dày ngọc bội theo cách đeo

Bảng dưới là gợi ý từ quầy hàng, đo theo chiều dài miếng ngọc (không tính dây và tua):

Ngọc càng mỏng, chạm càng thủng nhiều lỗ thì càng dễ gãy ở chỗ mảnh nhất. Với ngọc bội đeo thắt lưng, nên tránh mẫu có nhánh mảnh chìa ra như râu rồng, cánh hoa tách rời; chọn mẫu khối liền, viền tròn. Mẫu chạm thủng nhiều tầng đẹp để ngắm trong tủ hơn là để đeo.

Dây tết, lỗ xỏ và tua: phần quyết định ngọc có rơi hay không

Lỗ xỏ. Soi đèn vào lỗ xỏ dây. Lỗ được mài tròn miệng, thành lỗ nhẵn thì dây bền; lỗ khoan vội có cạnh sắc như lưỡi dao sẽ cứa đứt dây vải trong vài tháng. Lỗ quá sát mép ngọc (vách mỏng chưa tới ba milimét) là điểm dễ vỡ khi bị giật.

Dây tết. Dây tết nút kiểu truyền thống nên chặt tay, nút đều. Bóp thử nút: nút lỏng sẽ xổ khi bị kéo. Màu dây đỏ, đen, nâu, xanh rêu là phổ biến; dây đỏ được nhiều người chọn theo tập quán may mắn, dây đen và nâu dễ đeo với quần áo công sở.

Hạt chặn và khoá. Hạt chặn giữ ngọc không tuột lên xuống, khoá móc giữ dây không bung. Với ngọc treo túi, khoá móc kiểu càng cua chắc hơn khoá móc lò xo nhỏ.

Tua. Tua vải sợi mảnh dễ xơ và bẩn, tua chỉ sáp bền hơn. Tua dài trông đẹp khi treo thắt lưng nhưng vướng khi ngồi xe máy; người hay chạy xe nên cắt tua ngắn lại.

Thay dây định kỳ. Dây vải ngấm mồ hôi và bụi, phai và mục. Đeo thường xuyên thì một năm thay một lần là vừa. Tiệm vật phẩm thường tết lại dây mới nhanh và không tốn nhiều.

Ngọc bội theo dịp và trang phục: đeo sao cho hợp cảnh

Dịp lễ Tết, cưới hỏi, mặc áo dài hay áo truyền thống là lúc ngọc bội treo thắt lưng đẹp nhất. Áo dài nữ có thể treo ngọc bội nhỏ ở bên hông, chỗ tà áo xẻ, dây ngắn để ngọc không đập vào đùi khi đi. Áo dài nam, áo the có thắt đai thì ngọc bội chữ nhật hoặc hồ lô cỡ vừa, tua dài một gang tay là hài hoà. Khi chụp ảnh, ngọc treo ở hông nhìn rõ hơn hẳn đeo cổ.

Ngày thường đi làm, ngọc bội đeo cổ trong áo hoặc móc túi là gọn nhất. Đồng phục công sở với quần âu có đỉa vẫn treo được ngọc nhỏ, nhưng cân nhắc tính chất công việc: nghề phải ngồi xổm, leo cầu thang nhiều hay chen chúc trên phương tiện công cộng thì ngọc treo hông sẽ chịu va chạm liên tục.

Đi du lịch, ngọc bội móc ba lô rất dễ bị móc kéo khi đi chỗ đông, và dễ đập vào cửa xe khi lên xuống. Nhiều người chọn cất ngọc trong túi áo khoác có khoá kéo khi đi đường xa, đến nơi mới đeo lại. Đi biển, đi bơi thì cất hẳn.

Nhu cầu nào chọn ngọc bội nào: bảng tổng hợp

Gom các tình huống khách hay hỏi khi chọn ngọc bội:

Ngân sách theo tầng: món nhỏ là ngọc bội đá phổ thông, ngọc nephrite màu nhạt; món trung là ngọc chọn màu đều, chạm kỹ; món lớn là ngọc phỉ thuý tự nhiên chưa xử lý, có giấy kiểm định của phòng giám định độc lập.

Kiểm hàng đủ dùng: nhuộm, ép nhựa và bột đá đúc

Ngọc nhuộm. Màu xanh nằm thành vệt dọc theo vết rạn và quanh lỗ xỏ, nhìn kỹ như mực thấm giấy. Ngọc nhuộm vẫn có thể đeo, nhưng giá phải khác ngọc màu tự nhiên.

Ngọc tẩy và bơm nhựa. Ngọc chất kém được ngâm axit tẩy tạp rồi bơm nhựa cho trong. Bề mặt có những rãnh mảnh như mạng nhện khi soi nghiêng, gõ nhẹ hai miếng vào nhau tiếng đục và ngắn. Loại này lâu ngày có thể ố vàng, giòn.

Bột đá đúc. Bột đá trộn keo đổ khuôn cho ra những miếng giống hệt nhau, có đường khuôn chạy quanh viền, chi tiết chạm tròn tù không sắc nét, cầm nhẹ tay hơn ngọc. Bột đá đúc là sản phẩm riêng, giá thấp, không có lỗi gì nếu được gọi đúng tên.

Thuỷ tinh giả ngọc. Soi đèn thấy bọt khí tròn, cầm nhanh ấm tay. Đây là loại dễ nhận nhất.

Đeo an toàn và cất giữ ngọc bội

Ngọc là đá cứng nhưng giòn: rơi từ thắt lưng xuống nền gạch có thể nứt ngang. Khi ngồi xuống ghế, ngồi lên yên xe, nên xoay ngọc ra phía trước hoặc cầm lên. Không để ngọc bội treo túi va vào thành bàn kính, cửa thang máy. Không đeo ngọc bội khi chơi thể thao, khi làm việc gần máy có trục quay.

Cất ngọc trong túi vải hoặc hộp có lót mềm, không để chung với đồ kim loại sắc. Thỉnh thoảng lau bằng khăn mềm hơi ẩm, không dùng dầu bôi bóng vì dầu bám bụi. Trẻ dưới 3 tuổi không nên cầm chơi ngọc bội có tua và dây; dây dài có thể quấn cổ, tua và hạt chặn nhỏ có thể bị cắn đứt.

Ngọc bội để lâu không đeo vẫn nên lấy ra lau và kiểm dây vài tháng một lần, vì dây vải để trong hộp kín ẩm vẫn có thể mốc. Các mẫu thuộc nhóm Ngọc Bội Dây Treo có thể xem ở vatphamphongthuy.com.

Câu hỏi thường gặp

Ngọc bội đeo bên hông trái hay phải?

Về mặt sử dụng, nên đeo bên không thuận tay để khi rút ví, cầm điện thoại không va vào ngọc. Người thuận tay phải thường treo bên trái. Các quan niệm khác nhau về bên nào là những đề tài riêng, không ảnh hưởng tới độ bền của ngọc.

Ngọc bội có đeo khi ngủ được không?

Không nên. Ngọc bội dày cấn vào ngực khi nằm sấp, dây tết dài có thể quấn cổ khi trở mình. Nên tháo ra, đặt trên khay hoặc giá nhỏ cạnh giường, sáng ra đeo lại.

Dây đỏ đeo ngọc bội bị phai màu, ra màu trên áo thì làm sao?

Dây nhuộm kém ra màu khi gặp mồ hôi, nhất là mùa hè. Thay dây sáp hoặc dây dù chất lượng tốt, ngâm thử dây mới trong nước vài phút xem có ra màu không trước khi tết. Áo trắng nên đeo ngọc bên ngoài hoặc dùng dây màu đậm.

Ngọc bội bị nứt nhẹ có sửa được không?

Vết nứt nhỏ không xuyên qua có thể đeo tiếp nhưng nên chuyển sang treo hoặc để bàn, không đeo thắt lưng nữa vì va chạm sẽ làm vết nứt lan. Ngọc gãy đôi có thể bọc kim loại nối lại hoặc chế thành mặt nhỏ, tuỳ thợ.

Mua ngọc bội làm quà nên chọn hình gì?

Hình trung tính như bình an khấu, hồ lô, lá, hoa hợp hầu hết người nhận. Hình linh vật nên hỏi trước sở thích người nhận vì có người thích, có người không. Kèm thêm một tấm thiệp ghi ý nghĩa tập quán của hình chạm để người nhận hiểu món quà.

Ngọc bội và ngọc bình an khấu có phải là một?

Bình an khấu là một kiểu ngọc bội phổ biến: miếng ngọc tròn dẹt, lỗ tròn ở giữa, trơn hoặc chạm nhẹ. Ngọc bội là tên chung cho mọi miếng ngọc chạm hình để đeo theo người, gồm cả bình an khấu, ngọc chữ nhật, ngọc hình hồ lô, hình lá.