Phần lớn mèo thần tài bày trên quầy ở Việt Nam là mèo sứ hoặc gốm tráng men: thân rỗng, phủ men bóng, vẽ màu và vàng kim ở tai, vòng cổ, đồng tiền. Sứ và gốm đất nung nhìn qua ảnh rất giống nhau nhưng khác ở độ cứng, độ hút nước và độ bền, nên đáng để bạn biết cách phân biệt trước khi chọn.
Bài này dành cho người đang cầm một con mèo sứ trên tay hoặc xem ảnh một mẫu cụ thể: nhìn vào đâu để biết sứ tốt, những vết nào là đặc trưng bình thường của đồ nung, những vết nào là lỗi đáng đổi, và cách lau sao cho lớp vàng không mòn sau vài mùa Tết.
Sứ, gốm sành và đất nung khác nhau thế nào
Trong cách gọi thông thường, người bán hay gọi chung là "mèo gốm sứ". Về kỹ thuật, sứ được làm từ đất cao lanh và các khoáng chất khác, nung ở nhiệt độ cao, thường từ khoảng 1.200 độ C trở lên. Ở nhiệt độ ấy, xương đất kết khối gần như thuỷ tinh hoá: rất ít lỗ rỗng, hầu như không hút nước, gõ nhẹ nghe tiếng thanh.
Gốm đất nung và sành nung ở nhiệt độ thấp hơn, xương đất còn xốp, màu từ đỏ gạch đến xám nâu. Khi được phủ men và vẽ màu, mèo đất nung vẫn rất đẹp, nhưng nặng tay hơn ở cùng cỡ, dễ thấm ẩm qua chỗ không có men, và mẻ thì lộ ngay lớp xương màu sẫm. Ngoài ra còn mèo bằng bột đá đổ khuôn hoặc nhựa sơn bóng giả sứ, nhẹ hơn hẳn và gõ nghe đục.
Biết các loại này giúp bạn đọc đúng mô tả sản phẩm. Một mẫu ghi "sứ cao cấp" nhưng đáy lộ xương đỏ là chưa đúng tên gọi. Một mẫu ghi "gốm" thì không có nghĩa là kém, chỉ là bạn cần giữ nó khỏi chỗ ẩm và va chạm kỹ hơn.
Phân biệt nhanh khi cầm mèo trên tay
Không cần dụng cụ, bạn có thể kiểm bằng mắt, tay và tai. Các dấu hiệu dưới đây mang tính tham khảo, nên xét nhiều dấu hiệu cùng lúc.
| Cách thử | Sứ | Gốm đất nung tráng men | Bột đá, nhựa giả sứ |
|---|---|---|---|
| Nhìn đáy chỗ không men | Xương trắng hoặc trắng ngà, mịn | Xương đỏ, nâu hoặc xám, hạt thô hơn | Màu đồng nhất, có khi thấy vết khuôn, lớp sơn phủ cả đáy |
| Gõ nhẹ móng tay vào thân | Tiếng thanh, ngân ngắn | Tiếng trầm, đục hơn | Tiếng bộp, không ngân |
| Cảm giác cầm | Mát tay, mặt men trơn | Nặng, thành dày | Nhẹ hoặc nặng bất thường, mặt hơi ấm |
| Soi đèn pin vào chỗ thành mỏng | Một số sứ mỏng hơi thấu sáng | Không thấu sáng | Không thấu sáng |
| Chỗ mẻ (nếu có) | Mặt vỡ trắng, mịn như đường | Mặt vỡ sẫm màu, xốp | Mặt vỡ như phấn hoặc như nhựa |
Đừng thử bằng cách cào dao hay nhỏ giấm lên mèo. Những phép thử phá huỷ như vậy để lại vết vĩnh viễn trên lớp men và lớp vẽ, trong khi các dấu hiệu nhìn – gõ – soi ở trên đã đủ để bạn đánh giá sơ bộ.
Xem lớp men: chỗ đẹp và chỗ lỗi
Men đều, bóng, không gợn. Lướt ngón tay trên lưng mèo, mặt men nên trơn liền. Nghiêng mèo dưới đèn, ánh phản chiếu chạy mượt, không lốm đốm như vỏ cam.
Bọt men và lỗ kim. Những chấm lõm nhỏ như đầu kim là bọt khí vỡ khi nung. Vài chấm ở chỗ khuất là chuyện thường của đồ nung thủ công; chi chít trên mặt, trên má mèo thì đó là lỗi lò.
Chảy men, đọng men. Men chảy xuống thành giọt đọng ở chân hoặc dưới cằm. Nếu nhỏ và đều có thể là chủ ý trang trí; nếu lệch một bên, làm mất nét mặt thì là lỗi.
Rạn men. Đường rạn mảnh như mạng nhện trên men có thể là kỹ thuật men rạn cố ý, thường thấy ở đồ giả cổ. Với mèo trắng bóng phổ thông, vết rạn rải rác không đều là dấu hiệu men và xương co ngót lệch nhau, lâu ngày dễ bám bẩn.
Đáy để mộc là bình thường. Đồ sứ thường để một vòng đáy không tráng men để khỏi dính vào giá khi nung. Vòng mộc này nên được mài phẳng, không sắc cạnh làm xước mặt kệ.
Vết nứt chân chim. Vết nứt chạy xuyên cả men lẫn xương, thường ở chân hay quanh khe tay. Gõ nhẹ chỗ có vết nứt sẽ nghe rè. Đây là lỗi nên đổi, vì nứt sẽ loang theo thời gian.
Đổ khuôn, ráp tay và độ dày thành: nhìn kỹ dáng mèo
Mèo sứ trên thị trường gần như đều làm bằng khuôn: hồ sứ lỏng được rót vào khuôn thạch cao, để một lớp bám vào thành khuôn rồi đổ phần thừa ra, nên thân mèo rỗng ruột. Độ dày thành phụ thuộc thời gian để hồ bám. Thành quá mỏng thì nhẹ, dễ thấu sáng nhưng dễ vỡ; thành dày thì chắc, nặng tay. Bạn có thể ước độ dày bằng cách nhìn qua lỗ đáy hoặc khe bỏ tiền.
Khuôn thường gồm hai mảnh ghép trước – sau, nên dọc hai bên sườn mèo có một đường nối. Ở xưởng làm kỹ, đường nối được gọt và lau nhẵn trước khi tráng men, gần như không thấy. Ở hàng làm vội, đường này còn gờ lên, men đọng thành vệt, nhìn nghiêng là thấy ngay.
Với mèo có tay vẫy, cánh tay là mảnh đổ riêng, gắn vào thân qua trục. Hãy xem khe giữa tay và thân có đều hai bên không, tay có cùng màu men với thân không. Tay lệch màu thường do nung khác mẻ, không ảnh hưởng độ bền nhưng nhìn kém đẹp. Với mèo tay cố định, chỗ nối tay vào má phải liền men, không có rãnh nứt, vì đây là điểm chịu lực khi bạn nhấc mèo lên.
Nét vẽ màu và vàng kim: đẹp nhưng cần nâng niu
Mắt, tai, vòng cổ, đồng tiền trên mèo sứ thường được vẽ thêm sau khi men đã nung. Có hai kiểu chính. Màu vẽ dưới men nằm dưới lớp men trong suốt nên bền, lau không mòn. Màu và vàng vẽ trên men được nung lại ở nhiệt thấp hơn, cho sắc tươi và ánh kim rõ, nhưng nằm ở mặt ngoài nên mòn dần khi bị cọ.
Lớp vàng kim trên sứ có thể là vàng thật pha dung môi, có thể là nhũ kim loại màu vàng. Bằng mắt khó phân biệt, và với một món đồ trang trí thì điều đó cũng không quá quan trọng. Thứ bạn cần nhìn là nét viền có sắc, đều, không lem ra ngoài vùng vẽ; lớp vàng không loang lổ, không bong mép ngay khi còn mới.
Nét mặt mèo là chỗ thể hiện tay nghề rõ nhất. Hai mắt cân, tròng mắt đặt đúng vị trí, ria vẽ mảnh và đều hai bên khiến con mèo trông hiền và có hồn. Mèo vẽ vội thường lệch mắt, lem viền, nhìn lâu thấy khó chịu, dù dáng đổ khuôn giống hệt.
Lau và giữ mèo sứ bền màu
Sứ chịu nước tốt, nhưng mèo thần tài thường có thêm máy vẫy, khe bỏ tiền, lớp vẽ trên men. Vì vậy cách lau cần khác với lau bát đĩa.
- Lau bụi hằng tuần bằng chổi lông mềm hoặc khăn sợi nhỏ khô, quét theo chiều từ đầu xuống chân.
- Khi bám bẩn dầu mỡ ở quầy quán ăn, nhúng khăn vào nước ấm pha một giọt nước rửa chén, vắt thật kiệt rồi lau, sau đó lau lại bằng khăn sạch ẩm và khăn khô.
- Không ngâm cả con mèo vào chậu, kể cả mèo không có máy, vì nước đọng bên trong thân rỗng rất lâu khô.
- Không chà bằng miếng cọ xoong, kem tẩy hay cồn mạnh lên chỗ vẽ vàng và vẽ màu.
- Tránh để mèo sát bếp, sát lò nướng: chênh nhiệt đột ngột có thể làm sứ rạn, nhất là mèo thành mỏng.
- Đặt trên miếng lót nỉ hoặc cao su mỏng để đáy mộc không cào xước mặt kệ, mèo cũng khỏi trượt khi lau quầy.
- Khi dọn nhà, quấn từng con bằng giấy mềm rồi bọc xốp hơi, chèn kín hộp; tay mèo và tai là hai chỗ dễ gãy nhất.
Mèo sứ có khe bỏ tiền thì nút cao su đáy nên được tháo lau vài tháng một lần. Tiền xu để lâu trong môi trường ẩm có thể xỉn và để lại vết ố trong lòng sứ.
Mua mèo sứ online: đọc mô tả và kiểm khi nhận
Với mèo sứ, hai thông số đáng hỏi nhất là chiều cao và trọng lượng. Hai con cùng cao 20 cm có thể nặng chênh nhau đáng kể: con nặng thường thành dày, chắc, con quá nhẹ có thể là bột đá hoặc nhựa giả sứ. Hỏi thêm mèo có máy vẫy hay tay cố định, có khe bỏ tiền không, đáy có nút cao su không.
Xin người bán ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên, chụp cận mặt và đáy. Ảnh chụp dưới đèn studio thường làm men trông bóng đều hơn thực tế, che đi bọt men và vết lem vàng. Nếu có thể, xin một đoạn quay xoay mèo một vòng.
Khi nhận hàng, mở hộp ngay trước mặt người giao nếu được. Kiểm tai, tay, mũi, đồng tiền xem có mẻ; gõ nhẹ khắp thân nghe có tiếng rè của vết nứt ngầm không; đẩy tay xem máy chạy. Lỗi do vận chuyển thường lộ ra ngay ở bước này, báo sớm thì việc đổi trả nhẹ nhàng hơn nhiều.
Một điều nữa hay bị bỏ qua là chiều cao thật so với chỗ đặt. Ảnh sản phẩm thường chụp cận nên con mèo 12 cm và con 25 cm trông như nhau. Trước khi đặt mua, hãy lấy thước đo khoảng trống trên quầy hoặc kệ, kể cả chiều cao tới ngăn trên, rồi so với số đo người bán ghi. Với mèo tay vẫy, cộng thêm vài phân phía trước cho tay chuyển động mà không chạm vào đồ bày bên cạnh. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so sánh trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Mèo sứ và mèo gốm, loại nào bền hơn?
Ở cùng cỡ, sứ nung nhiệt cao thường cứng hơn, ít hút nước và ít ố hơn gốm đất nung. Gốm đất nung có ưu điểm màu ấm, thành dày nên chịu va chạm nhẹ khá tốt. Cả hai đều vỡ khi rơi xuống nền gạch, nên chỗ đặt vẫn là yếu tố quan trọng nhất.
Lớp vàng trên mèo sứ bị mờ có phục hồi được không?
Lớp vàng vẽ trên men đã mòn thì khó phục hồi như mới tại nhà. Một số xưởng gốm nhận vẽ lại và nung lại, nhưng với mèo phổ thông, việc này thường không kinh tế. Cách tốt nhất là lau nhẹ bằng khăn mềm ngay từ đầu, tránh hoá chất mạnh.
Vết rạn nhỏ trên men có ảnh hưởng gì không?
Rạn chỉ ở lớp men, không xuyên xương, thì không làm mèo yếu đi đáng kể, chủ yếu ảnh hưởng thẩm mỹ và dễ bám bẩn theo đường rạn. Nếu vết rạn kèm tiếng rè khi gõ, có thể đã nứt vào xương, nên cân nhắc đổi.
Mèo sứ trắng bị ố vàng có tẩy được không?
Ố do bụi dầu mỡ bám mặt men thì lau bằng nước ấm pha chút nước rửa chén là sạch. Ố ăn theo vết rạn hoặc ở đáy mộc thì khó làm sạch hoàn toàn. Không nên dùng thuốc tẩy javel đậm đặc vì có thể làm hỏng màu vẽ.
Có nên mua mèo sứ cỡ lớn để ngoài hiên không?
Sứ chịu nắng mưa tốt hơn nhựa, nhưng nước đọng trong thân rỗng và chênh nhiệt ngày đêm có thể làm rạn, lớp vẽ trên men cũng phai nhanh dưới nắng. Nếu muốn đặt ngoài hiên, chọn chỗ có mái che, đế chắc, và bỏ máy vẫy.