Mèo thần tài bằng đồng, đá tự nhiên hay ngọc thường là mèo tay cố định, không có máy vẫy, nặng tay và bền hơn mèo sứ hay mèo nhựa; đổi lại, bạn cần biết cách nhận đúng chất liệu vì thị trường có nhiều đồng mạ, đá nhuộm và bột đá đổ khuôn.
Những chất liệu này hợp với người muốn một con mèo nhỏ để bàn làm việc, tủ kính, kệ sách, hoặc làm quà trang trọng hơn một con mèo sứ trắng. Bài đi qua từng loại: đồng thau, đồng đỏ, đồng mạ, đá tự nhiên, ngọc và bột đá, kèm dấu hiệu nhận biết, ưu nhược và cách giữ gìn từng loại.
Vì sao mèo đồng, đá ít khi có tay vẫy
Cơ chế vẫy tay cần một cánh tay nhẹ, gắn trục, đung đưa nhờ nam châm và cuộn dây giấu trong thân rỗng. Mèo sứ và mèo nhựa đổ khuôn rỗng ruột nên dễ giấu máy. Mèo đồng đúc đặc hoặc mèo tạc từ một khối đá thì gần như không có chỗ cho máy, và một cánh tay đồng hay đá quá nặng để con lắc nhỏ đẩy nổi.
Vì vậy, mèo bằng các chất liệu này thường giữ dáng cổ điển của mèo vẫy tay Nhật: giơ một chân trước lên ngang tai, tay kia ôm đồng tiền hình bầu dục hoặc một chiếc túi. Đây chính là dáng gốc của mèo vẫy tay trước khi có pin và mạch điện; những con mèo gốm, gỗ đầu tiên đều đứng yên như vậy.
Một số mẫu đồng có tay rời gắn trục để vẫy bằng tay người, bạn chạm vào thì nó lắc vài nhịp rồi dừng. Đây là chi tiết vui mắt, nhưng trục là chỗ dễ lỏng theo thời gian. Nếu thích sự chắc chắn, mèo đúc liền một khối là lựa chọn ít phải bận tâm nhất.
So sánh các chất liệu thường gặp
Bảng dưới gom những chất liệu bạn hay thấy ở mèo thần tài cỡ để bàn, ngoài sứ và nhựa.
| Chất liệu | Nhận diện nhanh | Ưu điểm | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đồng thau (đồng vàng) | Màu vàng sáng, để lâu ngả vàng sẫm | Nặng, chắc, chi tiết sắc | Xỉn màu, có vết ố xanh nếu ẩm |
| Đồng đỏ | Màu đỏ cam, ngả nâu theo thời gian | Màu ấm, lên nước đẹp | Mềm hơn đồng thau, dễ trầy khi va |
| Hợp kim mạ màu đồng hoặc mạ vàng | Nhẹ hơn đồng ở cùng cỡ, màu đều bóng | Rẻ, nhiều mẫu | Lớp mạ bong ở chỗ hay chạm tay |
| Đá tự nhiên (thạch anh, mã não, đá cẩm thạch…) | Vân tự nhiên, mỗi con một khác | Bền màu, mát tay | Tai và tay mảnh dễ mẻ khi rơi |
| Ngọc (ngọc bích, phỉ thuý) | Màu xanh từ nhạt đến đậm, thớ mịn, độ trong khác nhau | Giá trị sưu tầm, làm quà trang trọng | Khó nhận biết bằng mắt, cần giấy giám định với món đắt |
| Bột đá đổ khuôn | Màu đồng đều, có khi phủ nhũ, nhẹ hơn đá thật | Làm được cỡ lớn, nhiều màu | Là vật liệu tổng hợp đá xay và keo, mẻ thì lộ lõi trắng |
Không có chất liệu nào "đúng" hơn về mặt ý nghĩa. Theo quan niệm phổ biến, con mèo giơ tay mang lời chúc mời khách, mời phúc, bất kể làm bằng gì. Chọn chất liệu là chọn theo chỗ đặt, độ bền bạn cần và người nhận.
Nhận biết đồng thật và đồng mạ
Cân trên tay. Đồng nặng hơn nhôm, kẽm và các hợp kim rẻ rất nhiều. Một con mèo đồng đúc cao chừng 10 cm cầm lên phải thấy đầm tay. Nhẹ bất thường so với cỡ là dấu hiệu nên hỏi kỹ.
Thử nam châm. Đồng thau, đồng đỏ không hút nam châm. Nếu nam châm dính chặt, lõi là sắt hoặc thép mạ màu. Phép thử này không phân biệt được đồng với kẽm, nhôm, nhưng loại được hàng sắt.
Nhìn chỗ khuất. Lật đáy, nhìn kẽ tay, kẽ tai. Đồng mạ lâu ngày bong ở các mép, lộ màu xám bạc hoặc trắng bên dưới. Đồng thật xước thì vẫn ra màu đồng.
Nghe tiếng. Búng nhẹ móng tay, đồng đúc đặc cho tiếng đanh, ngân ngắn; hợp kim nhẹ hoặc đúc rỗng mỏng nghe lép bép hơn.
Xem đường đúc. Mèo đồng đúc khuôn thường có vết khuôn ở đáy hoặc dọc sườn đã được mài. Nét lông, nét mặt sắc và có độ sâu cho thấy khuôn tốt và khâu nguội kỹ.
Hỏi rõ thành phần và cách hoàn thiện. Người bán đàng hoàng sẽ nói được mèo đúc đồng thau hay đồng đỏ, đúc đặc hay đúc rỗng, có phủ lớp sơn bóng chống xỉn hay không. Lớp sơn bóng giữ màu lâu hơn nhưng nếu bạn đánh bóng bằng kem sẽ làm loang lớp phủ, nên biết trước để lau cho đúng cách.
Mèo đá, mèo ngọc: nhìn vân, nhìn màu, đừng tin tên gọi
Tên thương mại của đá trên thị trường rất lộn xộn. "Ngọc hoàng long" thường là chalcedony màu vàng, một dạng thạch anh vi tinh thể; "ngọc Ấn Độ" có khi là aventurine xanh; "ngọc Afghanistan" thường là đá cẩm thạch hoặc canxit. Những đá này vẫn đẹp và có giá trị riêng, chỉ là không phải ngọc theo nghĩa khoáng vật học. Ngọc thật thường được hiểu là jadeite (phỉ thuý) hoặc nephrite (ngọc bích).
Với mèo đá, hãy nhìn màu và vân dưới ánh sáng tự nhiên. Đá tự nhiên có vân chuyển dần, chỗ đậm chỗ nhạt, có thể có vết rạn tự nhiên hay bao thể nhỏ. Đá nhuộm thường có màu tươi bất thường, màu đọng đậm hơn ở các kẽ, vết nứt, nơi thuốc nhuộm ngấm vào. Thuỷ tinh đúc giả đá thường có bọt khí tròn khi soi đèn.
Độ cứng cũng cho gợi ý về độ bền. Thạch anh và mã não có độ cứng Mohs khoảng 7, khá chịu trầy. Ngọc nephrite khoảng 6 đến 6,5, jadeite khoảng 6,5 đến 7, nhưng rất dai, khó vỡ. Đá cẩm thạch chỉ khoảng 3, mềm, dễ xước và kỵ axit. Với món mèo ngọc đắt tiền, giấy giám định từ một phòng giám định đá quý là căn cứ chắc hơn mọi lời giới thiệu.
Mèo gỗ và mèo resin: hai lựa chọn ở giữa
Ngoài đồng và đá, bạn sẽ gặp mèo thần tài tạc gỗ và mèo đúc resin. Mèo gỗ thường được tạc từ gỗ thơm, gỗ hương, gỗ bách xanh hoặc các loại gỗ phổ thông rồi đánh dầu, có khi để mộc, có khi sơn mài vẽ màu. Ưu điểm của mèo gỗ là ấm, nhẹ hơn đá, rơi ít vỡ, hợp với nhà nhiều đồ gỗ và người thích vẻ mộc. Nhược điểm là kỵ ẩm và nắng gắt: gỗ có thể nứt chân chim khi chuyển từ phòng điều hoà khô sang chỗ ẩm, hoặc bạc màu nếu phơi nắng.
Khi chọn mèo gỗ, nhìn thớ gỗ ở chỗ không sơn như đáy và lưng: thớ liền, không có vết mọt, không có mắt gỗ nứt toác. Ngửi nhẹ để nhận mùi gỗ; mèo được tẩm tinh dầu cho thơm thường có mùi gắt và phai nhanh sau vài tuần. Lau mèo gỗ bằng khăn khô, thỉnh thoảng thoa một lớp dầu dưỡng gỗ mỏng nếu là gỗ mộc.
Resin là nhựa tổng hợp đổ khuôn, có thể pha bột đá hay bột kim loại để giả đồng, giả đá. Nó nhẹ, ít vỡ, làm được chi tiết nhỏ, màu sắc tươi và giá dễ chịu. Bạn chỉ cần biết đúng tên chất liệu để không mua resin với giá của đồng hay đá thật. Gõ resin nghe tiếng bộp, cầm ấm tay và nhẹ hơn hẳn so với đồng cùng cỡ.
Giữ gìn từng chất liệu
Mèo đồng, đá và ngọc bền hơn mèo sứ, nhưng mỗi loại có điểm yếu riêng. Vài việc nhỏ dưới đây giữ được dáng và màu nhiều năm.
- Đồng thau, đồng đỏ: lau khô bằng khăn mềm hằng tuần. Nếu thích màu vàng sáng, đánh bóng bằng kem chuyên dùng cho đồng, lau sạch hết kem ở kẽ. Nếu thích màu trầm cổ, cứ để lớp xỉn tự nhiên lên dần, chỉ lau bụi.
- Vết ố xanh trên đồng: là dấu hiệu ẩm và muối. Lau bằng khăn hơi ẩm, để khô, chuyển mèo khỏi chỗ gần bếp, nhà tắm, cửa sổ hắt mưa.
- Đồng mạ, mạ vàng: chỉ lau khô, không đánh bóng, không dùng kem tẩy, vì lớp mạ mỏng sẽ mòn theo.
- Đá tự nhiên, ngọc: lau bằng khăn ẩm rồi khăn khô. Tránh hoá chất tẩy rửa mạnh, nhất là với đá cẩm thạch và đá nhuộm.
- Bột đá: lau khô hoặc hơi ẩm, không ngâm, không cọ mạnh lớp nhũ.
- Chung cho mọi loại: lót nỉ dưới đáy để khỏi xước mặt kệ; đặt lùi khỏi mép; khi dọn nhà quấn riêng từng con.
Đá và ngọc không cần "sạc", "tẩy năng lượng" để giữ đẹp. Nếu gia đình bạn có nếp rửa nước muối hay đặt dưới ánh trăng, hãy lưu ý muối có thể làm hỏng đá mềm, đá nhuộm và lớp mạ; rửa lại bằng nước sạch và lau khô ngay.
Chọn chất liệu theo chỗ đặt và người nhận
Bàn làm việc, kệ sách: mèo đồng hoặc đá cỡ nhỏ, cao chừng 6 đến 12 cm, đế rộng, nặng vừa đủ để không đổ khi bạn với tay lấy tài liệu. Đồng có lợi thế là rơi xuống sàn ít khi vỡ, chỉ có thể móp hoặc trầy; đá thì nên đặt xa mép bàn.
Tủ kính trưng bày, phòng khách: mèo ngọc, mèo đá có vân đẹp hợp với ánh đèn tủ chiếu từ trên xuống, làm nổi độ trong và thớ đá. Mèo đồng đỏ để lâu lên nước nâu ấm, hợp với nội thất gỗ.
Làm quà: người lớn tuổi, người thích đồ chắc tay thường quý mèo đồng; người trẻ thích mèo đá màu, nhỏ xinh. Nếu tặng mèo ngọc, nên kèm giấy giám định hoặc ít nhất là mô tả rõ tên đá theo đúng khoáng vật, để người nhận không phải đoán. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để đối chiếu tên gọi trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Mèo thần tài bằng đồng có bị đen không?
Đồng để ngoài không khí sẽ xỉn dần, từ vàng sáng ngả sang vàng sẫm, nâu, có thể đen ở kẽ. Đây là phản ứng tự nhiên của kim loại, không phải đồng kém. Bạn chọn giữ màu cổ hoặc đánh bóng định kỳ bằng kem chuyên dụng cho đồng tuỳ sở thích.
Mèo ngọc giá rẻ có phải ngọc thật không?
Phần lớn mèo "ngọc" giá phổ thông là các loại đá khác như aventurine, chalcedony, đá cẩm thạch, hoặc thuỷ tinh, bột đá phủ màu. Chúng vẫn có thể đẹp, nhưng không nên mua với kỳ vọng là jadeite hay nephrite. Món đắt tiền nên có giấy giám định.
Có nên rửa mèo đá bằng nước muối không?
Không cần cho mục đích làm sạch. Muối có thể đọng trong kẽ, làm mờ bề mặt đá mềm và ăn mòn lớp mạ, chân đế kim loại. Nếu gia đình theo nếp này, rửa lại nước sạch và lau khô ngay sau đó.
Mèo bột đá có phải là đá thật không?
Bột đá là đá nghiền mịn trộn keo rồi đổ khuôn, sau đó sơn hoặc phủ nhũ. Nó mang một phần thành phần đá nhưng là vật liệu tổng hợp, không phải tạc từ khối đá tự nhiên. Ưu điểm là làm được cỡ lớn và nhiều màu với giá dễ chịu hơn.
Mèo đồng tay vẫy bằng tay người có bền không?
Bền nếu trục chắc và bạn vẫy nhẹ. Trục là điểm yếu nhất, lâu ngày có thể lỏng làm tay rủ xuống. Khi mua, thử vẫy vài lần xem tay có chạm thân, có rơ không. Không treo vật nặng lên cánh tay mèo.
Mèo đá có đặt ngoài ban công được không?
Đá tự nhiên cứng như thạch anh chịu nắng mưa khá tốt, nhưng đá nhuộm sẽ phai, đá cẩm thạch bị mưa axit làm mờ. Nếu đặt ngoài trời, chọn chỗ có mái che, đế chắc, tránh nơi gió mạnh có thể làm đổ.