Mã não xanh lá rực và xanh dương đậm, đều màu mà bạn thấy trên vòng, lát cắt, tượng nhỏ gần như luôn là mã não đã nhuộm; mã não tự nhiên chỉ có xanh dương rất nhạt, thường kèm vân ren (blue lace agate), còn xanh lá táo tự nhiên trong họ này là chrysoprase, một loại chalcedony khác, hiếm và đắt hơn.
Hiểu điều đó không làm món đồ xanh của bạn kém đi: nhuộm là cách xử lý lâu đời, đá vẫn là mã não thật, vẫn cứng và bền. Chỉ có điều tên gọi nên trung thực, và cách giữ gìn hàng nhuộm khác một chút so với đá tự nhiên. Bài này giải thích nguồn màu xanh trên mã não, các tên thương mại hay gây nhầm, cách tự xem bằng mắt và đèn pin, cách chọn món đeo, món bày màu xanh.
Vì sao mã não tự nhiên hiếm khi xanh rực
Màu của mã não đến từ tạp chất phân tán giữa các lớp thạch anh vi tinh, phổ biến nhất là sắt và mangan. Hai nguyên tố này cho dải màu nâu, vàng, cam, đỏ, xám, đen; chúng hầu như không tạo ra xanh lá hay xanh dương đậm. Vì vậy, mã não tự nhiên có bảng màu thiên về tông đất, trừ vài trường hợp đặc biệt.
Trường hợp thứ nhất là xanh dương nhạt. Blue lace agate là mã não có dải ren mảnh trắng xen xanh dương rất nhạt, màu như trời sớm. Màu nhạt này được cho là do hiệu ứng tán xạ ánh sáng trong cấu trúc vi tinh, chứ không phải do một sắc tố đậm. Loại đá này từng nổi tiếng từ vùng phía nam châu Phi, như Namibia. Nếu một chuỗi "blue lace" có màu xanh dương đậm, đều, thì gần như chắc chắn đã được nhuộm tăng màu.
Trường hợp thứ hai là xanh lá. Chalcedony có màu xanh táo tự nhiên gọi là chrysoprase, màu do niken. Chrysoprase thường không có vân dải, sắc xanh hơi đục như ngọc, giá cao hơn mã não nhiều. Ngoài ra, mã não rêu có vệt xanh lá tự nhiên do khoáng chlorit hoặc khoáng sắt, nhưng đó là vệt rêu trong nền trong, không phải màu xanh phủ đều cả hạt.
Các loại "mã não xanh" bạn có thể gặp
Bảng dưới gom các tên gọi phổ biến trên kệ hàng và trong mô tả bán online, kèm bản chất và dấu hiệu cơ bản. Một số tên do người bán đặt nên không thống nhất giữa các nơi.
| Tên hay gặp | Bản chất | Màu | Dấu hiệu |
|---|---|---|---|
| Mã não xanh lá (nhuộm) | Mã não, nhuộm muối crom hoặc thuốc nhuộm hữu cơ | Xanh lá cây rực, xanh ngọc lục bảo | Đều màu, màu đậm ở khe nứt, lớp chặt nhạt hơn |
| Mã não xanh dương (nhuộm) | Mã não nhuộm | Xanh dương đậm, xanh coban | Đậm hơn hẳn blue lace, đọng ở lỗ xỏ |
| Blue lace agate | Mã não tự nhiên | Xanh dương rất nhạt, dải ren trắng | Vân ren mảnh, uốn lượn, màu dịu |
| Chrysoprase | Chalcedony màu do niken | Xanh táo, hơi đục | Thường không vân dải, màu đều tự nhiên |
| Mã não rêu | Chalcedony có vệt khoáng | Nền trong hoặc trắng, vệt xanh lá | Vệt hình rêu, hình cây, không phủ đều |
| "Ngọc xanh" giá rẻ | Có khi là mã não, thạch anh nhuộm, thuỷ tinh | Xanh lá tươi | Cần hỏi đá gì; đừng mặc định là ngọc |
Dòng cuối là chỗ dễ thiệt nhất: không ít chuỗi mã não hay thạch anh nhuộm xanh được gọi là "ngọc" khiến người mua tưởng là jadeite hoặc nephrite. Ngọc thật nặng hơn, có cấu trúc sợi đan và cảm giác khác hẳn khi soi đèn.
Tự xem một món mã não xanh bằng mắt và đèn pin
Các bước sau giúp bạn đánh giá sơ bộ trước khi hỏi người bán. Chúng không thay được giám định, nhưng đủ để biết mình nên hỏi gì:
- Nhìn dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, không dưới đèn trắng mạnh của cửa hàng, vì đèn có thể làm màu xanh trông khác.
- So độ đều màu giữa các hạt trong chuỗi, giữa các mặt của một tượng. Màu giống hệt nhau trên mọi hạt là dấu hiệu nhuộm.
- Soi đèn pin qua từng hạt: lớp vân xốp ngấm đậm, lớp chặt gần như trong suốt, ranh giới giữa hai lớp rõ như kẻ là kiểu thường thấy ở hàng nhuộm.
- Nhìn khe nứt và miệng lỗ xỏ: màu xanh đọng thành vệt đậm là dấu hiệu rõ.
- Lau thử bằng khăn trắng hơi ẩm ở chỗ khuất; nếu khăn ngả màu, thuốc nhuộm kém bền. Không chà mạnh, không dùng cồn hay axetôn.
- Với blue lace, kiểm tra xem vân ren có mảnh, uốn mềm, màu nhạt dần vào lớp trắng không; vân thô, xanh đậm đều là dấu hiệu đã tăng màu.
Nếu kết quả chưa rõ, bạn cứ hỏi người bán đã nhuộm chưa. Câu trả lời trung thực quan trọng hơn kết luận tự đoán.
Thợ nhuộm mã não xanh bằng cách nào và vì sao độ bền khác nhau
Các xưởng đá ở châu Âu từ thế kỷ 19 đã có những công thức nhuộm mã não được ghi chép lại khá rõ. Màu xanh lá truyền thống tạo bằng muối crom: đá ngâm dung dịch rồi nung, hợp chất crom kết tủa trong lỗ xốp cho sắc xanh lá bền. Màu xanh dương cổ điển tạo bằng phản ứng giữa hai dung dịch muối sắt khác nhau trong lỗ xốp, sinh ra sắc tố xanh Phổ ngay bên trong đá. Hai cách này cho màu khá ổn định vì sắc tố là hợp chất vô cơ nằm sâu trong cấu trúc đá.
Ngày nay, bên cạnh các công thức cổ, nhiều nơi dùng thuốc nhuộm hữu cơ, tương tự thuốc nhuộm vải, vì rẻ và cho màu rực, nhiều sắc độ hơn: xanh ngọc, xanh lam, xanh bạc hà. Thuốc nhuộm hữu cơ có thể nhạt dần khi gặp tia cực tím và hoá chất. Đó là lý do có chuỗi mã não xanh giữ màu nhiều năm, có chuỗi chỉ sau một mùa hè đeo ngoài nắng đã ngả nhạt.
Người mua khó biết món đồ được nhuộm bằng cách nào. Cách thực tế là hỏi người bán có cam kết về độ bền màu không, giữ món đồ tránh nắng gắt và hoá chất, và chấp nhận rằng hàng nhuộm có thể thay đổi theo thời gian. Biết trước điều này, bạn sẽ không bất ngờ, và cũng không bị thuyết phục rằng màu nhạt đi là vì lý do huyền bí nào.
Chọn vòng, lát cắt, tượng mã não xanh
Vòng xanh lá nhuộm đẹp và rẻ. Nếu bạn thích màu xanh tươi, vòng mã não nhuộm là lựa chọn hợp lý về giá. Chọn chuỗi màu hơi trầm thường trông tự nhiên hơn chuỗi xanh lá chói, và dễ phối đồ hơn.
Blue lace hợp món mỏng, nhỏ. Màu nhạt của blue lace đẹp nhất ở hạt vòng 6–8 mm, mặt dây mỏng xuyên sáng. Ở tượng lớn, màu nhạt dễ bị lẫn, vân ren cũng khó hiện.
Lát mã não xanh hay dùng trang trí. Lát cắt xanh dương, xanh lá rực gần như đều nhuộm, thường có lõi tinh thể ở giữa. Lát dày đều, mép không mẻ, đế dựng chắc là ba điều cần xem trước khi bàn tới màu.
Tượng xanh lá cỡ lớn cần hỏi kỹ. Tượng tỳ hưu, thiềm thừ xanh lá đều màu, cỡ lớn, giá phổ thông, khả năng cao là mã não hoặc thạch anh nhuộm, có khi là bột đá ép phủ màu. Hỏi trọng lượng, soi đèn và xem vết chạm ở đáy.
Chrysoprase cho người muốn xanh tự nhiên. Nếu bạn muốn sắc xanh táo tự nhiên trong họ chalcedony, chrysoprase là lựa chọn, đổi lại giá cao hơn và nên có phiếu giám định cho món giá trị lớn.
Những câu quảng cáo hay gặp về mã não xanh
"Mã não xanh hiếm, khai thác ở mỏ đặc biệt." Với màu xanh lá rực hay xanh dương đậm, câu này gần như không đúng; đó là màu nhuộm, nguyên liệu mã não lại rất dồi dào. Nếu người bán dùng câu này để định giá cao, đề nghị phiếu giám định ghi rõ không xử lý màu.
"Ngọc xanh tự nhiên giá rẻ." Ngọc thật và mã não nhuộm khác nhau về khoáng vật và giá trị. Một chuỗi "ngọc" xanh tươi giá rất rẻ thường là mã não, thạch anh nhuộm hoặc thuỷ tinh. Tên gọi trung thực nên là "mã não nhuộm xanh".
"Đá xanh thanh lọc năng lượng, chữa mất ngủ." Không có bằng chứng khoa học cho tác dụng chữa bệnh của đá. Mất ngủ kéo dài là chuyện nên hỏi bác sĩ. Bạn có thể thích đặt một viên đá xanh trên tủ đầu giường vì nhìn dịu mắt, nhưng đừng thay việc khám bằng một viên đá.
"Đeo lâu đá sẽ xanh đậm hơn, đá đang nuôi." Mã não không đổi màu theo người đeo. Bề mặt có thể bóng hơn do cọ xát với da, dầu da bám vào làm màu trông đậm hơn chút, nhưng đó là hiện tượng bề mặt, lau sạch sẽ trở lại như cũ.
"Màu tự nhiên, cam kết không nhuộm." Đây là cam kết đáng hoan nghênh nếu có cơ sở. Hỏi người bán dựa vào đâu, có phiếu giám định không, và chính sách hoàn tiền nếu kết quả giám định khác lời cam kết.
Màu xanh trong quan niệm ngũ hành và cách chọn theo sở thích
Theo cách xếp ngũ hành phổ biến, xanh lá thuộc hành Mộc, xanh dương và đen thuộc hành Thuỷ. Vì vậy mã não xanh lá hay được giới thiệu cho người mệnh Mộc và mệnh Hoả (Mộc sinh Hoả), mã não xanh dương cho người mệnh Thuỷ và mệnh Mộc. Một số sách xếp xanh dương vào Mộc chứ không vào Thuỷ; đây là chỗ các trường phái khác nhau.
Câu hỏi hay gặp là màu nhuộm có "tính" theo ngũ hành không. Không có văn bản chuẩn nào trả lời; có người cho rằng chỉ màu tự nhiên mới có ý nghĩa, có người coi màu nhìn thấy là đủ. Nếu bạn chọn theo quan niệm, nên biết món đồ đã nhuộm hay chưa để tự quyết; nếu bạn chọn theo sở thích, chỉ cần màu bạn thấy dễ chịu.
Màu xanh lá, xanh dương nhạt cũng là màu dễ chịu với mắt, hợp đặt trên bàn làm việc, phòng đọc sách. Nhiều người chọn lát mã não xanh làm đế lót ly hay chặn giấy đơn giản vì nhìn mát mắt. Đó là lý do đủ tốt, không cần gán thêm công dụng năng lượng nào.
Giữ màu mã não xanh, nhất là hàng nhuộm
Màu xanh nhuộm bằng muối crom thường bền, nhưng một số thuốc nhuộm hữu cơ dùng cho màu xanh dương, xanh ngọc kém bền hơn. Vài thói quen giúp màu giữ lâu:
- Tránh để món đồ dưới nắng trực tiếp nhiều giờ mỗi ngày, như bậu cửa sổ hướng Tây hay mặt táp lô ô tô.
- Không lau bằng cồn, axetôn, nước tẩy sơn móng tay, nước lau kính có cồn.
- Không ngâm nước muối, nước nóng; lau bằng khăn ẩm rồi lau khô.
- Tháo vòng khi bơi ở hồ có clo, khi tắm biển, khi rửa bát bằng nước rửa chén đậm.
- Cất trong túi vải tối màu, tránh để chung với đá cứng làm xước bề mặt.
Nếu một chuỗi xanh nhạt màu sau vài năm, đó là đặc tính của thuốc nhuộm, không phải "đá hết năng lượng". Muốn chọn mẫu ghi rõ đá nhuộm hay tự nhiên, bạn có thể xem tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Mã não xanh lá có phải ngọc không?
Không. Mã não là thạch anh vi tinh, còn ngọc (jadeite, nephrite) là những khoáng vật khác, có cấu trúc sợi đan và nặng hơn. Chuỗi mã não nhuộm xanh có khi được gọi nhầm là ngọc; khi mua, nên hỏi rõ tên đá và có phiếu giám định nếu giá cao.
Blue lace agate có bị phai màu không?
Màu xanh nhạt tự nhiên của blue lace khá bền trong điều kiện bình thường. Tuy vậy, một số chuỗi được nhuộm tăng màu, phần màu nhuộm thêm có thể nhạt dần nếu phơi nắng gắt lâu ngày. Cất ở chỗ râm khi không đeo là đủ.
Làm sao biết mã não xanh đã nhuộm?
Dấu hiệu thường thấy là màu rất tươi và đều, màu đọng đậm ở khe nứt và miệng lỗ, lớp xốp đậm xen lớp chặt gần trong suốt khi soi đèn. Không có dấu hiệu nào chắc tuyệt đối; với món giá trị cao, phòng giám định sẽ cho câu trả lời rõ hơn.
Chrysoprase và mã não xanh lá khác nhau ở đâu?
Chrysoprase là chalcedony có màu xanh táo tự nhiên do niken, thường không có vân dải, sắc xanh hơi đục mềm. Mã não xanh lá thông thường là mã não nhuộm, có vân lớp, sắc xanh tươi hơn. Chrysoprase hiếm và đắt hơn nhiều.
Mã não xanh dương hợp mệnh gì?
Theo cách xếp phổ biến, xanh dương thường xếp vào hành Thuỷ, hợp người mệnh Thuỷ và Mộc; một số sách lại xếp vào Mộc. Đây chỉ là quan niệm tham khảo, bạn có thể chọn theo màu mình thích mà không cần lo lắng.
Đá xanh nhuộm có an toàn khi đeo sát da không?
Hàng nhuộm từ nguồn đàng hoàng thường được rửa kỹ sau khi nhuộm. Nếu thấy màu ra tay, ra áo, hoặc da bị ngứa đỏ ở chỗ đeo, nên ngừng đeo; nếu kích ứng kéo dài, nên gặp bác sĩ da liễu.