Mã não thật hay thuỷ tinh, nhựa, đá ép: phép thử tại nhà không làm hỏng món đồ

Để biết món mã não là đá thật hay thuỷ tinh, nhựa, bột đá ép, bạn có thể làm năm phép thử không gây hư hại tại nhà: soi đèn pin tìm vân và bọt khí, nhìn bằng kính lúp, cảm nhận trọng lượng và độ mát, đo tỉ trọng bằng cân bếp và cốc nước, xem vết khoan ở lỗ xỏ. Mã não có tỉ trọng khoảng 2,6, nhựa khoảng 1–1,4, bột đá ép thường thấp hơn đá nguyên khối.

Cần nói trước: các phép thử này giúp loại hàng nhựa, hàng ép khá chắc chắn, nhưng phân biệt mã não với thuỷ tinh tốt hay biết đá đã nhuộm chưa thì khó hơn, và kết luận chắc chắn cần phòng giám định. Bài cũng nhắc những "mẹo" truyền miệng nên bỏ, vì chúng không chính xác hoặc làm hỏng món đồ.

Mã não và các vật liệu giả thường gặp

Bảng dưới gom đặc điểm của mã não và ba vật liệu thường dùng để làm hàng giả. Các con số là khoảng tham khảo.

Nhìn bảng sẽ thấy: nhựa và bột đá ép tách khỏi mã não khá rõ nhờ tỉ trọng, còn thuỷ tinh thì chồng lấn. Vì vậy với thuỷ tinh, bạn phải dựa thêm vào bọt khí, vệt xoáy và vân.

Phép thử 1: soi đèn pin tìm vân và bọt khí

Đây là phép thử nhanh nhất, chỉ cần đèn pin điện thoại và một căn phòng hơi tối:

1. Áp đèn pin sát một mặt của hạt hoặc tượng, nhìn từ phía đối diện hoặc từ bên cạnh.
2. Mã não thường cho ánh sáng lọt qua ở chỗ mỏng, hiện vân lớp đồng tâm, vân song song hoặc vệt mây, đậm nhạt xen nhau tự nhiên.
3. Tìm bọt khí: chấm tròn nhỏ, sáng viền, nằm lơ lửng bên trong. Bọt khí tròn là dấu hiệu điển hình của thuỷ tinh và nhựa đúc, không xuất hiện trong mã não.
4. Tìm vệt xoáy: dải màu cuộn như sữa khuấy trong cà phê, thường gặp ở thuỷ tinh pha màu.
5. So vân giữa các hạt trong chuỗi: vân giống hệt nhau, lặp lại theo một mẫu là dấu hiệu in hoặc đúc.

Mã não đục dày có thể không lọt sáng nhiều; khi đó soi ở chỗ mỏng nhất như mép tượng, cạnh lỗ xỏ.

Phép thử 2 và 3: kính lúp và cảm giác tay

Kính lúp phóng đại khoảng mười lần cho phép nhìn bề mặt kỹ hơn. Mã não đánh bóng có bề mặt mịn, bóng sáp đều. Nhựa thường có vết xước mềm, mép xước tròn như vết móng tay vì vật liệu mềm. Bột đá ép lộ những lỗ chân kim nhỏ và hạt li ti như mặt đá mài. Thuỷ tinh nếu có vết mẻ sẽ thấy mặt vỡ cong hình vỏ sò, bóng loáng; vết mẻ trên mã não thì mờ hơn, hơi sần như sáp.

Cảm giác tay là phép thử chủ quan nhưng hữu ích khi so sánh. Cầm một hạt mã não bạn đã biết chắc là thật bên cạnh hạt cần thử, cùng cỡ: nhựa nhẹ hơn rõ rệt, khi áp lên má hoặc mu bàn tay thì ấm lên nhanh. Đá và thuỷ tinh dẫn nhiệt tốt hơn nên giữ cảm giác mát lâu hơn. Gõ nhẹ hai hạt vào nhau: đá phát tiếng lách cách trong, nhựa phát tiếng cạch đục.

Hai phép thử này không phân biệt được mã não với thuỷ tinh tốt. Nhưng chúng loại được phần lớn hàng nhựa và bột đá ép, vốn là loại giả phổ biến ở tượng nhỏ và hạt vòng giá rẻ. Hãy gõ thật nhẹ, vì hạt có rạn ngầm vẫn có thể mẻ nếu gõ mạnh.

Phép thử 4: đo tỉ trọng bằng cân bếp và cốc nước

Đây là phép thử định lượng duy nhất làm được ở nhà, dựa trên nguyên lý Archimedes. Bạn cần cân bếp đọc được ít nhất 0,1 gam, tốt nhất 0,01 gam, một cốc nước và một sợi chỉ mảnh:

1. Tháo phần kim loại, dây chun nếu có thể, vì chúng làm sai số. Với vòng, có thể đo từng hạt rời hoặc cả chuỗi khi đã tháo dây.
2. Cân món đồ khô, ghi lại khối lượng trong không khí, ví dụ giả định 26,0 gam.
3. Đặt cốc nước lên cân, bấm về không. Treo món đồ bằng chỉ, nhúng ngập hẳn trong nước, không chạm đáy hay thành cốc. Số cân hiện lên lúc này chính là khối lượng nước bị chiếm chỗ, ví dụ giả định 10,0 gam.
4. Lấy khối lượng khô chia cho số vừa đọc: 26,0 chia 10,0 bằng 2,6. Con số quanh 2,6 phù hợp với mã não.
5. Kết quả quanh 1,0–1,4 gợi ý nhựa; quanh 1,6–2,2 gợi ý bột đá ép keo; quanh 2,4–2,7 có thể là mã não hoặc thuỷ tinh, cần thêm phép thử khác.
6. Lau khô món đồ ngay sau khi đo, nhất là món có dây chun hay chi tiết dán keo.

Với món nhỏ dưới vài gam, sai số của cân bếp lớn, kết quả kém tin cậy. Đo nhiều lần lấy trung bình, hoặc đo cả chuỗi hạt cùng lúc để khối lượng đủ lớn.

Phép thử 5: đọc vết khoan ở lỗ xỏ và mặt đáy tượng

Lỗ xỏ là nơi lộ "ruột" của hạt. Hạt đá được khoan bằng mũi kim cương, thành lỗ thường có vệt xoắn nhỏ, mép lỗ hơi mờ, đôi khi có vết mẻ nhỏ hình vỏ sò ở miệng lỗ. Hạt nhựa, thuỷ tinh đúc khuôn thường có lỗ nhẵn bóng, đôi khi thấy đường khuôn chạy ngang thân hạt, nối hai đầu lỗ.

Với hạt nhuộm, miệng lỗ cũng là nơi màu đọng đậm nhất. Đây không phải dấu hiệu hàng giả, mà là dấu hiệu đá đã nhuộm, cần phân biệt hai chuyện này: mã não nhuộm vẫn là mã não thật.

Với tượng, hãy lật xem mặt đáy. Tượng đá thật thường có đáy mài phẳng, thấy vân đá chạy liền từ thân xuống đáy. Tượng bột đá ép hay đúc thì đáy có thể có lỗ rót, lớp sơn phủ, hoặc lớp nỉ dán kín che đi phần lộ vật liệu. Đáy dán nỉ không phải bằng chứng hàng giả, nhưng đáng để hỏi người bán vì sao dán và bên dưới là gì.

Đá tái tạo, đá ép và đá dán ghép: loại giả khó nhận nhất

Ngoài nhựa và thuỷ tinh, có một nhóm vật liệu khó nhận hơn: bột đá hoặc mảnh đá vụn trộn keo rồi ép thành khối, sau đó mài, tạc như đá nguyên khối. Khi dùng mảnh mã não vụn, khối ép có thể giữ được một chút vân của từng mảnh, nhìn thoáng qua rất giống đá thật. Loại này hay gặp ở tượng cỡ lớn, quả cầu lớn, những món mà khối đá nguyên đủ to sẽ rất đắt.

Dấu hiệu nhận biết là vân bị "vỡ vụn": từng mảng vân nhỏ có ranh giới góc cạnh, không chạy liên tục thành dải dài như đá nguyên khối. Dưới kính lúp, giữa các mảnh có đường keo mảnh hơi trong hoặc hơi khác bóng. Tỉ trọng của khối ép thường thấp hơn đá nguyên khối vì keo nhẹ hơn đá, phép thử bằng cân bếp sẽ cho con số dưới 2,5.

Một dạng khác là đá dán ghép: hai mảnh mã não thật dán lại để tạo món lớn hơn, hoặc phần đế bằng vật liệu khác dán vào thân tượng. Đường dán thường nằm ở chỗ khuất như đáy, sau lưng. Đá dán ghép không hẳn là hàng giả nếu người bán nói rõ, nhưng giá trị thấp hơn đá nguyên khối, và chỗ dán là điểm yếu dễ bung khi va hoặc gặp nhiệt.

Khi nào nên mang món mã não đi giám định

Khi giá trị món đồ đủ lớn. Giám định có chi phí. Với vòng hạt phổ thông, chi phí có khi gần bằng giá món đồ; với tượng lớn, quả cầu lớn hoặc món được chào giá cao, chi phí giám định là khoản bảo hiểm hợp lý trước khi trả tiền.

Khi người bán khẳng định một điều đặc biệt. Ví dụ "màu tự nhiên hiếm", "không xử lý", "hạt cổ". Những khẳng định này là lý do người bán định giá cao, nên cần được kiểm chứng.

Khi các phép thử tại nhà mâu thuẫn nhau. Ví dụ tỉ trọng phù hợp mã não nhưng có dấu hiệu bọt khí, hoặc vân trông tự nhiên mà trọng lượng nhẹ bất thường. Đây là lúc cần thiết bị.

Giám định đo gì. Nơi giám định thường đo chiết suất, tỉ trọng chính xác, quan sát dưới kính hiển vi để xem cấu trúc, tạp chất, dấu hiệu nhuộm; một số nơi có thêm máy quang phổ. Phiếu kết quả ghi tên khoáng vật và các xử lý phát hiện được.

Nên thoả thuận trước với người bán. Trước khi mua món giá trị cao, hỏi người bán có đồng ý hoàn tiền nếu kết quả giám định khác lời mô tả không. Người bán tự tin vào hàng thường không ngại điều kiện này.

Những "mẹo" truyền miệng nên bỏ

Trên mạng lan truyền nhiều cách thử mã não. Một số không chính xác, một số làm hỏng món đồ hoặc không an toàn:

• Hơ lửa bật lửa: mã não chịu nhiệt khá tốt nên nhiều người dùng cách này để loại nhựa. Nhưng lửa có thể làm hạt rạn do sốc nhiệt, làm cháy thuốc nhuộm, làm hỏng dây. Không nên.
• Chọc kim nung đỏ: cách này làm nhựa chảy, bốc mùi, nhưng để lại vết hỏng vĩnh viễn và nguy cơ bỏng. Với đá đã nhuộm, nhiệt cũng có thể làm đổi màu cục bộ.
• Cào vào kính, vào dao: mã não cứng hơn kính nên cào được, nhưng thuỷ tinh cứng cũng có thể để lại vết. Bạn sẽ làm xước món đồ và cái kính mà không chắc kết luận.
• Thả vào nước muối xem nổi chìm: mã não, thuỷ tinh, bột đá ép đều chìm; phép này chỉ hữu ích để thử hổ phách, không áp dụng cho mã não.
• Đá thật thì để lâu không ấm: mọi vật cầm lâu đều ấm theo tay; chỉ có tốc độ ấm lên là khác nhau, và cần so sánh mới thấy.

Phép thử tốt là phép thử bạn làm được nhiều lần mà món đồ vẫn nguyên vẹn. Khi các phép thử tại nhà cho kết quả mâu thuẫn, hoặc món đồ có giá trị cao, đó là lúc nên mang tới nơi giám định đá có thiết bị đo chiết suất, tỉ trọng và quan sát dưới kính hiển vi. Nếu muốn mua món có mô tả rõ chất liệu, kích thước, trọng lượng để tự đối chiếu, bạn có thể xem mẫu tại Vật Phẩm Phong Thủy.

Câu hỏi thường gặp

Thử mã não bằng cách đốt có chính xác không?

Đốt giúp loại nhựa vì nhựa chảy và bốc mùi, nhưng đây là phép thử phá huỷ: mã não có thể rạn do sốc nhiệt, đá nhuộm có thể đổi màu, dây và keo bị cháy. Đo tỉ trọng bằng cân bếp cho kết quả tương tự mà không làm hỏng món đồ.

Mã não nhuộm có bị coi là mã não giả không?

Không. Mã não nhuộm vẫn là đá mã não thật, chỉ được xử lý màu. Hàng giả là thứ không phải mã não như thuỷ tinh, nhựa, bột đá ép. Tuy vậy, người bán nên ghi rõ đá đã nhuộm để người mua hiểu đúng giá trị món đồ.

Tại sao mã não thật mà khi soi đèn không thấy vân?

Mã não dày, màu đậm hoặc đã nhuộm đen có thể không cho ánh sáng lọt qua nhiều, nên vân không hiện. Một số hạt cắt từ phần đá đồng màu cũng ít vân. Khi đó nên kết hợp với cảm giác tay, đo tỉ trọng và xem lỗ xỏ.

Cân bếp loại thường có dùng đo tỉ trọng được không?

Được, nếu cân đọc được tới 0,1 gam và món đồ đủ nặng, từ khoảng hai mươi gam trở lên. Với món nhỏ, sai số làm kết quả lệch nhiều. Cân trang sức đọc được 0,01 gam cho kết quả tốt hơn, giá cũng không quá cao.

Có cách nào phân biệt mã não với thuỷ tinh chắc chắn ở nhà không?

Không có cách nào chắc chắn hoàn toàn. Bọt khí tròn, vệt xoáy và vết mẻ bóng như mảnh chai là dấu hiệu mạnh của thuỷ tinh; vân lớp tự nhiên là dấu hiệu của mã não. Khi vẫn còn nghi ngờ, cần nơi giám định có thiết bị.

Tượng mã não nặng bao nhiêu là thật?

Không có con số chung vì phụ thuộc kích thước và hình dáng. Cách đúng là tính tỉ trọng: khối lượng khô chia cho khối lượng nước bị chiếm chỗ. Kết quả quanh 2,6 phù hợp với mã não, thấp hơn nhiều thì cần nghi bột đá ép hoặc nhựa.