Thạch anh tím làm sạch được bằng nước ấm thường pha chút xà phòng trung tính, bàn chải lông mềm và khăn thấm khô. Những thứ cần tránh là nước nóng già, đổi nhiệt đột ngột, chất tẩy có axit hoặc kiềm mạnh, phơi nắng sau khi rửa, và máy siêu âm với đá có vết rạn hay chi tiết gắn keo.
Bên cạnh việc làm sạch vật lý, nhiều người còn có tập quán "tẩy uế" hay "thanh tẩy" đá theo nhiều cách khác nhau. Bài này tách hai việc đó ra: phần đầu là cách rửa đúng cho từng dạng vật phẩm thạch anh tím, phần sau nói về các tập quán phổ biến, cách nào an toàn cho đá, cách nào nên cẩn thận.
Vì sao thạch anh tím bẩn và bẩn kiểu gì
Đá bày trong nhà ở Việt Nam bẩn nhanh hơn nhiều người nghĩ. Nhà phố gần đường có bụi mịn bám thành lớp xám trên mặt bóng; nhà gần bếp có hơi dầu mỡ khiến bụi dính chặt; mùa nồm ẩm ở miền Bắc làm đá đọng hơi nước, khô đi để lại vệt cặn. Đồ đeo như vòng, mặt dây thì bám mồ hôi, kem dưỡng, nước hoa.
Cụm và hốc mua về đôi khi còn bám sẵn đất, vết ố nâu đỏ của oxit sắt từ đá mẹ, hoặc lớp cặn khoáng trắng đục. Những vết này không phải bụi, lau khăn không đi. Người khai thác và buôn đá đôi khi xử lý bằng hoá chất chuyên dụng trước khi bán; những cụm còn vết ố là chưa qua bước này hoặc được để nguyên cho tự nhiên.
Nhận ra mình đang đối mặt với loại bẩn nào giúp chọn đúng cách làm sạch. Bụi khô chỉ cần cọ mềm, bụi dầu cần xà phòng, cặn nước cần ngâm, còn vết ố sắt thì cần cân nhắc kỹ trước khi làm gì.
Cách rửa cơ bản cho khối, trụ và đá lăn tay
Đây là cách an toàn, dùng được cho hầu hết món thạch anh tím mài bóng không gắn keo, không có vết rạn hở lớn.
- Chuẩn bị một chậu nhựa hoặc sứ, lót khăn dưới đáy để đá không va vào thành chậu. Không rửa trực tiếp trong bồn rửa đá hoặc inox cứng.
- Pha nước ấm vừa tay, khoảng nhiệt độ nước tắm, thêm vài giọt nước rửa chén loại dịu.
- Ngâm đá vài phút cho bụi dầu mềm ra, rồi dùng bàn chải lông mềm chải nhẹ, chú ý kẽ và đáy.
- Tráng lại bằng nước sạch cùng nhiệt độ. Không xả nước lạnh ngay sau khi ngâm nước ấm, tránh đổi nhiệt đột ngột.
- Thấm khô bằng khăn bông mềm, để khô hẳn trong bóng râm thoáng gió. Không phơi nắng, không sấy bằng máy sấy tóc nóng.
- Lau lại một lượt bằng khăn khô mịn để mặt đá bóng như lúc mới mua.
Với vòng tay, không ngâm cả chuỗi lâu vì dây chun hút nước sẽ nhanh lão hoá. Chỉ cần lau từng hạt bằng khăn hơi ẩm có chút xà phòng, rồi lau lại bằng khăn khô.
Cụm và hốc: làm sạch chỗ nhiều kẽ
Cụm và hốc khó làm sạch hơn vì có vô số kẽ giữa các tinh thể. Với bụi thường ngày, cách tốt nhất là quét khô bằng cọ trang điểm hoặc cọ vẽ lông mềm, mỗi tuần một lần, trước khi bụi kịp bám dầu. Máy thổi bụi cầm tay hoặc bình khí nén dùng cho máy tính cũng thổi sạch bụi trong kẽ rất hiệu quả.
Khi cần rửa nước, kiểm tra trước xem cụm có dán vào đế bằng keo, có phần đá mẹ dễ bở hay có vết vá xi măng ở mặt sau không. Hốc lớn thường được đổ xi măng hoặc thạch cao ở đáy để đứng vững; ngâm nước lâu có thể làm phần này mềm và bở. Với những món như vậy, chỉ xịt nước nhẹ phần tinh thể, chải nhẹ, rồi lau khô ngay, không ngâm.
Tinh thể ở cụm có đầu nhọn và cạnh mỏng, dễ mẻ khi chải mạnh. Chải theo chiều dọc tinh thể, từ chân lên đầu, nhẹ tay. Sau khi rửa, dốc ngược cụm nhẹ nhàng trên khăn để nước đọng trong kẽ chảy ra, rồi để khô ở chỗ thoáng, có thể dùng quạt thổi gió mát.
Vết ố, cặn trắng và những chỗ không nên tự xử lý
Cặn nước trắng. Thường là cặn vôi từ nước máy khi lau ẩm rồi để khô. Ngâm đá trong nước cất hoặc nước lọc ít khoáng một lúc, chải nhẹ là đỡ nhiều. Một số người dùng giấm loãng; với thạch anh mài bóng thì giấm loãng ít rủi ro, nhưng không dùng nếu đá có đế kim loại, keo, hoặc đá mẹ là đá vôi.
Vết ố nâu đỏ của sắt. Giới buôn đá đôi khi tẩy bằng axit oxalic hoặc các hoá chất chuyên dụng. Đây là hoá chất độc, cần đồ bảo hộ, thông gió và xử lý chất thải đúng cách. Bạn không nên tự làm ở nhà, nhất là khi có trẻ nhỏ. Vết ố tự nhiên cũng là một phần vẻ đẹp của cụm thô; nếu không chịu được, hãy nhờ người có chuyên môn.
Vệt mờ trên mặt bóng. Có thể là lớp dầu mỏng chứ không phải trầy. Lau bằng khăn có chút cồn y tế ở mặt khuất trước; nếu sáng lại là dầu. Nếu vẫn mờ là trầy xước, cần đánh bóng lại bằng máy ở xưởng đá, không tự chà bằng giấy nhám.
Vết keo, nhãn dán. Dùng dầu ăn hoặc dầu tẩy keo chuyên dụng xoa nhẹ, để vài phút rồi lau đi, rửa lại xà phòng. Không cạo bằng dao kim loại vì có thể để vết xước kim loại trên đá.
Mùa nồm, nhà ẩm và cách cất đá khi đi vắng
Miền Bắc mỗi năm có những đợt nồm, hơi nước ngưng trên mọi bề mặt lạnh, kể cả mặt đá. Thạch anh không hút nước nên không hỏng vì ẩm, nhưng nước đọng lâu kéo theo bụi bám thành vệt, đế gỗ có thể mốc, đế kim loại có thể gỉ. Những ngày nồm, lau khô đá và đế mỗi sáng bằng khăn khô, đóng cửa khi trời nồm và bật máy hút ẩm nếu có.
Với tủ kính kín, có thể đặt một gói hút ẩm silica ở góc tủ, thay khi gói đổi màu. Đế gỗ khoét lòng nên được lau khô cả phần lòng đế, chỗ hơi nước hay đọng mà ít ai để ý. Nếu thấy đốm mốc trắng trên đế gỗ, lau bằng khăn có chút cồn rồi phơi khô trong bóng râm.
Khi đi vắng lâu, như về quê dịp Tết hay đi công tác dài ngày, cất đồ đeo vào hộp kín có túi hút ẩm. Món bày lớn để nguyên chỗ nhưng kéo rèm che nắng, vì nhà đóng cửa thường nóng hơn ngày thường. Về nhà, quét bụi một lượt trước khi lau ẩm, tránh biến bụi khô thành bùn mỏng bám vào kẽ.
Tập quán tẩy uế đá: các cách phổ biến
Trong giới chơi đá và một số gia đình có tập quán "tẩy uế", "thanh tẩy" hay "nạp lại" đá khi mới mua về, khi đá đổi chủ hoặc theo định kỳ. Đây là tập quán và quan niệm, không có cơ sở khoa học, và cũng không bắt buộc. Mỗi nơi làm một kiểu, nhiều khi trái ngược nhau. Nếu bạn có nếp riêng, hãy theo nếp nhà mình; nếu không, không làm cũng không sao.
Các cách hay được nhắc gồm: ngâm hoặc vùi đá trong muối hạt, để đá dưới ánh trăng qua đêm, đặt đá lên cụm thạch anh lớn hoặc hốc thạch anh, xông khói trầm hương hay thảo mộc, dùng âm thanh từ chuông hoặc chuông xoay, và rửa dưới vòi nước chảy kèm lời nguyện theo ý mình. Một số người còn phơi nắng, nhưng với thạch anh tím thì đây là cách không nên dùng.
Không cách nào trong số này cần đến người làm lễ thuê, và bạn không cần trả tiền cho ai để "khai quang" món đá. Nếu được người bán chào thêm dịch vụ như vậy, bạn hoàn toàn có thể từ chối.
Các tập quán tẩy uế và mức an toàn cho thạch anh tím
Bảng xét các cách trên chỉ ở khía cạnh vật lý: cách nào an toàn cho đá, cách nào có rủi ro. Bảng không đánh giá hiệu quả tâm linh của từng cách.
| Tập quán | An toàn cho đá | Rủi ro và cách làm an toàn hơn |
|---|---|---|
| Muối hạt khô | Vừa phải | Hạt muối có thể làm xước mặt bóng, hút ẩm ăn mòn đế kim loại; lót vải hoặc đặt đá trong bát nhỏ giữa bát muối |
| Ngâm nước muối | Kém | Đọng muối trong kẽ, hại dây vòng và keo; không nên với cụm, vòng, món gắn kim loại |
| Để dưới trăng | Tốt | Không ảnh hưởng đá; chỉ cần mang vào trước khi nắng sớm chiếu tới |
| Xông khói trầm | Tốt | Để khói đi qua từ xa, không hơ sát lửa; lau lại muội nếu có |
| Âm thanh chuông | Tốt | Không tiếp xúc với đá, không có rủi ro vật lý |
| Đặt lên cụm thạch anh lớn | Tốt | Đặt nhẹ, tránh để đá va vào đầu tinh thể của cụm |
| Phơi nắng | Kém | Thạch anh tím có thể nhạt màu; không khuyến khích |
Nếu muốn làm theo một tập quán, hãy chọn cách ở nửa an toàn của bảng. Ý nghĩa bạn gửi gắm vào món đá vẫn nguyên vẹn mà đá không bị hại.
Lịch chăm đơn giản cho người bận rộn
Bạn không cần một lịch phức tạp. Món bày trên kệ: quét bụi khô hằng tuần, rửa nước ấm một vài lần trong năm, nhất là sau mùa nồm hoặc khi thấy mặt đá xỉn. Đồ đeo hằng ngày: lau khăn khô sau mỗi lần tháo, lau ẩm có xà phòng mỗi tuần, kiểm tra dây và chấu mỗi tháng. Cụm và hốc: thổi hoặc quét bụi hằng tuần, chỉ rửa nước khi thật cần và đã kiểm tra phần đế.
Mỗi lần dọn nhà lớn như trước Tết, đó là lúc tốt để nhấc đá lên, lau cả chỗ đặt, kiểm tra vết rạn mới và xoay mặt đá. Nhiều gia đình cũng kết hợp lúc này với tập quán tẩy uế đầu năm theo nếp nhà.
Nếu bạn đang tìm món mới dễ chăm, khối mài tròn cạnh và trụ đáy phẳng là hai dạng ít kẽ, rửa nhanh nhất; có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để chọn dạng hợp thói quen dọn dẹp của nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Rửa thạch anh tím bằng gì là an toàn?
Bạn dùng nước ấm vừa tay pha vài giọt nước rửa chén dịu, chải nhẹ bằng bàn chải lông mềm, tráng nước sạch cùng nhiệt độ và thấm khô bằng khăn bông. Để khô trong bóng râm, không phơi nắng và không sấy nóng để đá giữ màu.
Có nên ngâm thạch anh tím trong nước muối không?
Không nên, nhất là với vòng, cụm có kẽ và món gắn kim loại hay keo. Muối đọng lại trong kẽ, làm dây chun nhanh hỏng, ăn mòn kim loại. Nếu theo tập quán dùng muối, đặt đá trong bát nhỏ để giữa bát muối khô thay vì vùi trực tiếp.
Thạch anh tím có cần tẩy uế khi mới mua không?
Không bắt buộc. Tẩy uế là tập quán của một số gia đình và người chơi đá, mỗi nơi một cách. Nếu nhà bạn có nếp này thì theo nếp nhà, chọn cách an toàn cho đá như để dưới trăng, xông khói từ xa hay dùng âm thanh chuông.
Làm sao tẩy vết ố nâu trên cụm thạch anh tím?
Vết ố nâu đỏ thường là oxit sắt từ đá mẹ. Giới buôn đá tẩy bằng hoá chất chuyên dụng như axit oxalic, vốn độc và cần bảo hộ. Bạn không nên tự làm ở nhà; có thể giữ vết ố như vẻ tự nhiên hoặc nhờ người có chuyên môn.
Rửa thạch anh tím bằng máy siêu âm có được không?
Chỉ nên với đá mài bóng sạch, không có vết rạn bên trong và không gắn keo hay đế. Rung siêu âm có thể làm vết rạn lan rộng và bong keo. Nếu không chắc chắn về tình trạng đá, rửa tay bằng nước ấm và bàn chải mềm là an toàn hơn.
Phơi nắng thạch anh tím để thanh tẩy có được không?
Không khuyến khích. Thạch anh tím có thể nhạt màu khi phơi nắng gắt, nhất là nếu lặp lại nhiều lần. Nếu bạn muốn thanh tẩy theo tập quán, hãy chọn cách không dùng nắng và nhiệt như để dưới trăng qua đêm hoặc dùng âm thanh chuông.