Làm sạch thạch anh vàng khá đơn giản: lau bụi bằng khăn mềm, rửa bằng nước ấm pha chút xà phòng nhẹ, tráng sạch và lau khô. Đá thạch anh chịu nước tốt; thứ cần cẩn thận là nhiệt độ cao, thay đổi nhiệt đột ngột, nắng gắt kéo dài, và các phần không phải đá như dây xâu, kim loại, đế keo.
Bên cạnh vệ sinh, nhiều người còn làm các tập quán tẩy uế như ngâm muối, phơi trăng, xông trầm. Đây là thói quen theo quan niệm, không bắt buộc; nếu làm, cần chọn cách không hại đá và phụ kiện. Bài này hướng dẫn cách làm sạch theo từng dạng sản phẩm, cách giữ màu, cất giữ, vận chuyển, và cách xử lý khi đá mẻ, xỉn.
Thạch anh vàng chịu được gì, kỵ gì
Bảng dưới tóm tắt phản ứng của thạch anh vàng và các phụ kiện đi kèm với những cách làm sạch thường gặp.
| Cách làm | Với bản thân đá | Với dây, kim loại, đế keo | Khuyến nghị |
|---|---|---|---|
| Nước ấm, xà phòng nhẹ | An toàn | An toàn nếu lau khô ngay | Cách làm sạch chính |
| Ngâm nước muối | Đá không hại | Muối làm kim loại xỉn, dây chun mau lão hoá, ăn mòn đế | Tránh với vòng, trang sức; với đá trơn thì tráng kỹ sau đó |
| Phơi nắng | Một số đá chiếu xạ có thể nhạt màu | Dây chun giòn nhanh | Không nên |
| Nước nóng, hơi nước | Có thể rạn nếu nhiệt thay đổi đột ngột | Keo dán có thể bong | Không dùng |
| Máy rửa siêu âm | Có thể làm vết rạn sẵn có lan rộng | Có thể làm lỏng chấu | Chỉ cho đá sạch rạn, hỏi thợ trước |
| Chất tẩy mạnh, cồn, axeton | Ít hại thạch anh nhưng làm trôi lớp nhuộm nếu có | Hại lớp mạ, keo, dây | Không dùng |
Nguyên tắc dễ nhớ: đá chịu được nhiều hơn phụ kiện. Khi phân vân, hãy chọn cách nhẹ nhất là lau khăn mềm.
Rửa bụi thạch anh vàng từng bước
Áp dụng cho trụ, khối mài, kim tự tháp, quả cầu và đá trơn không có phụ kiện gắn kèm:
- Chuẩn bị chậu nước ấm vừa tay (không nóng), vài giọt xà phòng rửa tay hoặc nước rửa bát loại nhẹ, khăn vải mềm, bàn chải đánh răng lông mềm.
- Lót khăn dưới đáy chậu để đá không va vào thành chậu, nhất là chậu sứ, inox.
- Nhúng đá, dùng khăn lau bề mặt; dùng bàn chải chải nhẹ các khe, rãnh, vết lõm.
- Tráng lại bằng nước sạch cùng nhiệt độ để không còn xà phòng bám tạo vệt mờ.
- Lau khô bằng khăn sợi mịn, để khô tự nhiên ở nơi thoáng, không dùng máy sấy nóng.
- Đặt lại lên đế khi đá đã khô hẳn, lau luôn đế nếu bám bụi.
Với món để bàn ở nơi ít bụi, lau khăn khô mỗi tuần và rửa nước vài tháng một lần là đủ. Ở quầy hàng, bếp gần, đường phố nhiều bụi thì nên rửa thường xuyên hơn.
Vòng tay và trang sức: chăm dây và kim loại kỹ hơn đá
Với vòng tay thạch anh vàng, phần dễ hỏng nhất là dây chun. Không nên ngâm cả chuỗi vòng trong nước lâu, càng không nên ngâm nước muối, vì dây sẽ mau lão hoá và hạt có thể đọng nước trong lỗ xâu. Cách an toàn là dùng khăn ẩm lau từng hạt, rồi lau khô và để vòng nằm phẳng cho khô hẳn trước khi cất.
Với nhẫn và mặt dây bọc bạc, vàng, có thể nhúng nhanh vào nước ấm pha xà phòng nhẹ, dùng bàn chải mềm chải sau chấu, nơi bụi bẩn và kem dưỡng tích tụ khiến đá trông đục. Tráng sạch, lau khô ngay. Bạc xỉn thì dùng khăn đánh bạc lau phần kim loại, tránh chà vào mặt đá.
Trang sức có đá dán keo thay vì gắn chấu, như một số mặt dây kiểu mặt phẳng, không nên ngâm nước nóng hay dùng máy siêu âm vì keo có thể bong. Nếu không chắc đá được gắn bằng cách nào, hãy hỏi người bán hoặc thợ kim hoàn trước khi làm sạch kỹ.
Cụm và hốc thạch anh vàng: khe tinh thể, đá mẹ và đế
Cụm và hốc bám bụi nhiều nhất vì có vô số khe giữa các tinh thể. Cách vệ sinh định kỳ là dùng chổi lông mềm, cọ trang điểm sạch hoặc bóng thổi bụi để đẩy bụi ra khỏi khe. Máy hút bụi cầm tay để ở chế độ nhẹ, đầu hút có bàn chải mềm cũng dùng được, nhưng tránh để đầu cứng va vào đầu tinh thể.
Khi cần rửa nước, hãy xem kỹ cấu tạo hốc trước. Hốc có đá mẹ xốp, phần đế xi măng, keo trám hay sơn phủ ở mặt ngoài có thể bị ngấm nước, bong tróc. Với loại này, chỉ nên rửa phần tinh thể bằng bình xịt nước nhẹ hoặc khăn ẩm, giữ phần đế khô, rồi để khô tự nhiên ở nơi thoáng vài ngày.
Hốc lớn nặng, khi di chuyển để vệ sinh hãy nhờ người cùng nhấc, đỡ từ đáy, không nắm vào mép tinh thể. Đặt hốc trên khăn dày trong lúc làm. Nếu hốc quá nặng, vệ sinh tại chỗ bằng chổi và khăn ẩm là đủ, không cần mang đi rửa.
Tập quán tẩy uế: làm sao cho không hại đá
Ngâm hoặc vùi muối. Nhiều người vùi đá trong muối khô hoặc ngâm nước muối một thời gian theo quan niệm tẩy uế. Thạch anh không bị muối làm hại, nhưng muối làm kim loại xỉn, dây mau hỏng, đế gỗ hút ẩm. Nếu làm, chỉ áp dụng cho đá trơn, sau đó tráng kỹ bằng nước sạch và lau khô.
Phơi trăng. Đặt đá ngoài ban công đêm trăng là tập quán phổ biến. Ánh trăng không hại đá; chỉ nhớ mang vào trước khi trời sáng để tránh nắng, và đặt ở chỗ chắc chắn, không bị gió làm rơi.
Xông trầm, xông khói. Một số gia đình hơ đá qua khói trầm, khói thảo mộc. Khói có thể để lại lớp muội mờ trên đá theo thời gian, nên lau lại sau đó; luôn giữ khoảng cách an toàn với lửa.
Âm thanh. Có người dùng chuông, chuông xoay để "tẩy" đá. Cách này không tác động gì tới đá về mặt vật lý và hoàn toàn an toàn.
Phơi nắng. Một số nơi khuyên phơi nắng; với thạch anh vàng không nên, vì một số đá có thể nhạt màu và đá trong có thể hội tụ ánh sáng.
Giữ màu thạch anh vàng lâu dài
Màu của phần lớn thạch anh vàng, kể cả đá nung, khá bền trong điều kiện trong nhà. Ba thứ có thể làm màu thay đổi là nắng gắt kéo dài, nhiệt độ rất cao và lớp bẩn bám lâu ngày. Hai thứ đầu làm thay đổi màu thật của đá ở một số loại; thứ ba chỉ làm đá trông xỉn, lau sạch là hết.
Để giữ màu, hãy đặt đá ở chỗ có ánh sáng gián tiếp, không để trên bậu cửa sổ nắng chiếu thẳng hằng ngày, không đặt sát bóng đèn toả nhiệt, lò, bếp. Khi mang trang sức đi sửa, dặn thợ tháo đá trước khi hàn. Với đá có màu do nhuộm, tránh để tiếp xúc cồn, nước hoa, chất tẩy vì màu nhuộm có thể phai ra.
Nếu thấy đá có vẻ nhạt màu sau thời gian dài, trước hết hãy lau sạch và so dưới ánh sáng ban ngày với ảnh lúc mới mua. Rất nhiều trường hợp "phai màu" thực chất là bụi và cặn mỡ phủ một lớp mỏng trên bề mặt.
Một mẹo nhỏ là chụp ảnh món đá ngay khi mới mua, đặt cạnh tờ giấy trắng dưới ánh sáng ban ngày, và lưu lại. Vài năm sau, bạn có ảnh gốc để so sánh một cách khách quan thay vì dựa vào trí nhớ, vốn rất dễ đánh lừa khi nói về màu sắc.
Cất giữ và vận chuyển
Thạch anh vàng cứng nhưng giòn ở cạnh và đầu nhọn. Khi cất hay chuyển nhà, vài thói quen sau giúp tránh sứt mẻ:
- Cất vòng, nhẫn, mặt dây trong túi vải hoặc hộp có ngăn riêng, không để chung với kim cương, sapphire hay đồ kim loại sắc.
- Không để vòng chun ở nơi nóng như ô tô đỗ ngoài nắng, vì nhiệt làm dây mau giãn và giòn.
- Món để bàn khi chuyển nhà nên bọc từng món bằng giấy mềm rồi màng xốp hơi, đầu nhọn có miếng bảo vệ riêng.
- Hốc và cụm lớn nên đóng thùng gỗ hoặc thùng giấy nhiều lớp, chèn kín bốn phía, đánh dấu chiều đặt và hàng dễ vỡ.
- Tách đế ra khỏi đá khi vận chuyển để đá không lắc trong đế và đập vào nhau.
- Khi dỡ hàng, đặt hộp trên sàn trước rồi mới mở, không mở trên bàn cao.
Nếu thuê đơn vị chuyển nhà, hãy báo trước có đồ đá nặng, dễ vỡ để họ chuẩn bị vật liệu đóng gói phù hợp.
Với đồ đeo ít dùng, cứ vài tháng nên lấy ra xem lại một lần: dây chun cất lâu vẫn có thể lão hoá, bạc có thể xỉn trong hộp kín ẩm. Bỏ thêm một gói hút ẩm nhỏ vào hộp giúp kim loại giữ màu lâu hơn, nhất là trong mùa nồm ở miền Bắc.
Khi đá mẻ, nứt hoặc xỉn: xử lý thế nào
Vết mẻ nhỏ ở cạnh trụ hay hạt vòng thường chỉ ảnh hưởng thẩm mỹ. Với món mài, thợ đá có thể mài lại cạnh hoặc đánh bóng bề mặt; với trụ tự nhiên, mài lại đầu nhọn sẽ làm trụ mất tính nguyên trạng, nên cân nhắc giữ nguyên. Hạt vòng mẻ có thể thay bằng hạt cùng cỡ cùng màu nếu người bán còn hàng.
Vết nứt chạy sâu là điểm yếu có thể làm đá vỡ khi va chạm hoặc khi nhiệt thay đổi. Hãy đặt món đó ở chỗ ít bị động tới và tránh rửa nước nóng. Với trang sức, nứt gần chấu là lý do nên thay đá để tránh rơi mất. Keo dán đá chuyên dụng có thể giữ mảnh vỡ lại cho món bày, nhưng không nên dùng cho món đeo.
Về quan niệm, có người cho rằng đá vỡ là đã "đỡ hạn". Đây là cách nói dân gian giúp người ta nhẹ lòng, không cần lo lắng. Món đá vỡ có thể giữ lại làm kỷ niệm, chôn vào chậu cây, hoặc cất đi một cách trân trọng tuỳ nếp nhà. Khi cần thay món mới, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh vàng có ngâm nước muối được không?
Bản thân đá thạch anh không bị muối làm hại, nên đá trơn có thể ngâm rồi tráng kỹ bằng nước sạch. Tuy nhiên vòng tay, nhẫn, mặt dây không nên ngâm vì muối làm kim loại xỉn, dây chun mau hỏng và ăn mòn đế. Ngâm muối là tập quán theo quan niệm, không bắt buộc.
Bao lâu nên làm sạch thạch anh vàng một lần?
Món để bàn ở nơi ít bụi có thể lau khăn khô mỗi tuần và rửa nước vài tháng một lần. Vòng tay đeo hằng ngày nên lau khăn ẩm mỗi tuần. Món ở quầy hàng, gần bếp hay đường nhiều bụi cần vệ sinh thường xuyên hơn để không bám cặn.
Có nên phơi nắng thạch anh vàng để tẩy uế không?
Không nên. Một số thạch anh vàng, nhất là loại có màu do chiếu xạ, có thể nhạt màu khi phơi nắng gắt lâu ngày. Khối đá trong cũng có thể hội tụ ánh nắng gây nóng. Nếu muốn theo tập quán, phơi trăng là lựa chọn an toàn hơn cho đá.
Dùng máy rửa siêu âm cho nhẫn thạch anh vàng có được không?
Thạch anh sạch, không rạn thường chịu được, nhưng nếu đá có vết rạn sẵn, sóng siêu âm có thể làm vết rạn lan rộng, và chấu có thể bị lỏng. Đá dán keo càng không nên. Nếu không chắc, hãy rửa bằng nước ấm pha xà phòng nhẹ và bàn chải mềm.
Thạch anh vàng mua về có cần làm gì trước khi bày không?
Nên lau sạch bụi và cặn từ quá trình đóng gói, kiểm tra xem có mẻ, nứt do vận chuyển. Một số gia đình làm thêm tập quán tẩy uế hoặc khai quang theo nếp nhà; đây là tuỳ chọn, không bắt buộc và không cần chi tiền cho dịch vụ.
Hốc thạch anh vàng bị đóng bụi lâu năm làm sao cho sạch?
Trước hết dùng chổi lông mềm hoặc bóng thổi đẩy bụi khô ra khỏi khe tinh thể. Sau đó xịt nước ấm pha chút xà phòng nhẹ lên phần tinh thể, chải nhẹ, xịt nước sạch tráng lại. Giữ phần đế xi măng hoặc keo khô và để hốc khô tự nhiên vài ngày.