Hổ hạ sơn là dáng hổ đang bước từ trên núi xuống, đầu thấp hơn thân, chân trước đặt ở bậc đá thấp; hổ thượng sơn là dáng hổ đang leo lên, đầu ngẩng cao hơn thân, chân trước bám bậc đá phía trên. Hai dáng này xuất hiện cả trên tượng đồng, tượng bột đá lẫn tranh treo tường, và là câu hỏi hay gặp nhất của người lần đầu chọn tượng hổ.
Điều khiến người mua bối rối là mỗi nơi giải nghĩa một khác: có người cho hổ hạ sơn là oai phong, có người lại kiêng; có người chuộng hổ thượng sơn vì gợi ý đi lên, có người bảo hổ lên núi là hổ "về rừng", rời khỏi nhà. Bài này trình bày các cách hiểu phổ biến như những quan niệm song song, rồi hướng dẫn cách nhìn dáng cho chuẩn để bạn tự chọn theo gu và theo chỗ đặt.
Nhìn dáng thế nào để biết hạ sơn hay thượng sơn
Cách chắc nhất là nhìn khối đá dưới chân hổ chứ không chỉ nhìn đầu. Ở mẫu hạ sơn, khối đá giả núi cao ở phía sau và thấp dần về phía trước; hai chân sau của hổ đứng trên phần cao, hai chân trước đặt xuống phần thấp, thân dốc về phía mặt. Ở mẫu thượng sơn thì ngược lại: phần đá cao nằm phía trước, chân trước bám lên cao, thân chúi lên, đuôi thường buông xuống phía dưới.
Đầu hổ là manh mối thứ hai nhưng dễ đánh lừa. Nhiều mẫu hạ sơn có đầu ngẩng lên gầm dù thân đang bước xuống, vì người tạc muốn khuôn mặt hướng về người xem. Ngược lại, có mẫu thượng sơn ngoái đầu nhìn lại phía sau. Nếu chỉ nhìn đầu, bạn rất dễ gọi nhầm.
Với tranh, hãy tìm đường dốc của sườn núi, dòng suối hay thác nước trong tranh. Hổ đi theo hướng dòng nước chảy xuống là hạ sơn, hổ đi ngược lên đỉnh là thượng sơn. Một số tranh vẽ hổ đứng trên mỏm đá nhìn ra xa, không rõ lên hay xuống; người bán thường gọi là "hổ trấn sơn" hoặc "hổ ngắm trăng", và đó là dáng thứ ba, không thuộc hai loại kia.
Các cách hiểu phổ biến về hai dáng hổ
Không có một bản giải nghĩa chuẩn cho hai dáng này. Bảng dưới gom các cách hiểu bạn sẽ nghe nhiều nhất, xếp cạnh nhau để thấy chúng khác nhau thế nào.
| Dáng | Cách hiểu thứ nhất | Cách hiểu thứ hai | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Hổ hạ sơn | Hổ rời núi xuống đồng bằng, mang uy lực về, hợp nơi cần sự quyết liệt | Hổ đói xuống núi tìm mồi, dáng dữ, nhiều nhà ở kiêng bày | Cùng một hình ảnh, khác nhau ở chỗ nhấn vào uy hay nhấn vào dữ |
| Hổ thượng sơn | Hổ leo lên cao, gợi ý tiến lên, thăng tiến | Hổ về núi, rời xa người, nên một số người không chọn cho cửa hàng | Dáng điềm hơn hạ sơn, ít người thấy sợ |
| Hổ trấn sơn, hổ đứng mỏm đá | Hổ làm chủ núi, quan sát, vững vàng | Ít tranh cãi | Lựa chọn trung tính khi gia đình chưa thống nhất |
Bạn có thể thấy mỗi cách hiểu đều tự nhất quán theo logic hình ảnh của nó. Vì vậy câu hỏi "dáng nào đúng" không có lời đáp chung. Câu hỏi hữu ích hơn là: những người sẽ nhìn bức tượng mỗi ngày cảm thấy thế nào khi thấy nó, và gia đình bạn đang theo cách hiểu nào.
Vì sao cùng một dáng mà mỗi nơi hiểu một kiểu
Hình ảnh hổ vốn có hai mặt. Trong ký ức dân gian, hổ vừa là kẻ săn mồi gây hại, vừa là chúa rừng đáng kính. Dáng hạ sơn tái hiện đúng khoảnh khắc hổ đến gần người, nên nó kích hoạt cả nỗi sợ lẫn sự nể. Ai nhấn vào mặt nào thì giải nghĩa theo mặt ấy.
Ảnh hưởng từ nhiều trường phái. Kiến thức về vật phẩm ở Việt Nam đến từ sách phong thủy Trung Hoa, từ người bán hàng, từ kinh nghiệm ông bà và gần đây từ mạng xã hội. Mỗi nguồn dùng một hệ giải thích riêng, nhiều khi không trích nguồn, nên các ý nghĩa bị trộn lẫn và lặp đi lặp lại cho đến khi nghe như quy tắc.
Mục đích bày khác nhau. Người làm võ, người bảo vệ, người làm nghề cần sự cứng rắn thường thích hạ sơn; gia đình có người già, trẻ nhỏ thường thích dáng hiền hơn. Cách giải nghĩa nhiều khi được chọn để hợp với nhu cầu có sẵn chứ không ngược lại.
Thị trường cần tên gọi để bán. Gắn cho mỗi dáng một lời giải nghĩa giúp người bán mô tả sản phẩm dễ hơn. Điều đó không sai, nhưng bạn nên phân biệt giữa thông tin về hình dáng, chất liệu (kiểm được) và lời giải nghĩa (thuộc về quan niệm).
Chọn hạ sơn hay thượng sơn theo chỗ đặt thực tế
Nếu bỏ qua chuyện giải nghĩa, vẫn còn những tiêu chí rất thực tế. Mẫu hạ sơn có thân dốc về phía trước, mặt hướng xuống, nên hợp đặt ở chỗ cao hơn tầm mắt một chút như nóc tủ, kệ cao: khi bạn ngước lên, ánh nhìn của con hổ gặp ánh nhìn của bạn, bức tượng trông có hồn. Đặt hạ sơn thấp dưới chân, bạn chỉ thấy lưng và đỉnh đầu, mất hết vẻ đẹp.
Mẫu thượng sơn có thân chúi lên, mặt ngẩng cao, hợp đặt ở chỗ ngang hoặc thấp hơn tầm mắt như bàn trà, kệ thấp, mặt tủ giày. Người ngồi trên ghế sofa nhìn xuống sẽ thấy trọn dáng hổ vươn mình. Đặt thượng sơn lên nóc tủ cao thì người xem chỉ thấy bụng và cằm.
Hướng di chuyển cũng cần tính. Nhiều người thích để mặt hổ hướng ra cửa hoặc ra khoảng trống của phòng, tránh để hổ "đâm" thẳng vào tường hay vào góc tủ cho bức tượng có không gian thở. Đây là nguyên tắc thẩm mỹ trưng bày chung cho mọi tượng động vật đang chuyển động, không riêng gì hổ.
Các bước xem một mẫu tượng hổ trên dốc đá khi mua
Khi xem trực tiếp hay xem ảnh, bạn có thể đi theo trình tự sau để không bỏ sót chi tiết:
- Nhìn ngang từ một bên để xác định khối đá cao ở phía đầu hay phía đuôi; đó là dữ kiện quyết định dáng hạ sơn hay thượng sơn.
- Xem bốn chân có chạm hẳn vào đá không. Mẫu đúc kém đôi khi để một chân lơ lửng, vừa xấu vừa yếu, dễ gãy khi lau.
- Kiểm phần nối giữa thân hổ và khối đá. Ở tượng bột đá, chỗ này hay có vết keo hoặc đường ráp khuôn; ở tượng đồng, có thể là mối hàn.
- Xoay tượng để xem vằn có liền mạch quanh thân không, đuôi có bị gãy rồi gắn lại không.
- Đặt thử ở chiều cao dự định (hoặc ước lượng bằng ảnh) để xem mặt hổ có hướng về phía người nhìn không.
- Hỏi rõ tên dáng người bán dùng và đối chiếu với điều bạn tự nhìn, vì tên gọi đôi khi lẫn lộn.
Sáu bước này mất vài phút nhưng giúp bạn tránh được trường hợp hay gặp nhất: mua một mẫu được gọi là thượng sơn, mang về mới thấy con hổ thật ra đang bước xuống, trái với điều gia đình đã thống nhất.
Tranh hổ hạ sơn, thượng sơn treo tường
Hai đề tài này rất phổ biến trong tranh thêu, tranh sơn dầu, tranh in và tranh đồng. Với tranh, ngoài hướng đi của hổ còn có bối cảnh: thác nước, rừng thông, trăng tròn, mây. Tranh hổ hạ sơn thường dùng gam màu mạnh, tương phản cao, con hổ chiếm phần lớn khung; tranh thượng sơn hay có khoảng trời rộng phía trên, hổ nhỏ hơn so với cảnh.
Khi treo tranh, nhiều người dựa vào hướng mắt và hướng đi của con hổ để quyết định treo bên nào của phòng: hổ nhìn vào trong phòng thì treo sát cạnh tường, hổ nhìn ra thì treo gần cửa. Cách nghĩ này thuần thẩm mỹ, giúp bố cục phòng có hướng, và bạn có thể áp dụng cho bất kỳ tranh động vật nào.
Với tranh in hoặc tranh thêu khổ lớn, hãy xem kỹ mép khung và mặt sau: tranh treo ở phòng có điều hoà chạy liên tục, hoặc tường giáp nhà tắm, dễ bị cong khung, mốc lưng. Treo cách trần và cách sàn đủ xa, tránh nắng chiếu thẳng buổi chiều để màu cam của bộ lông không bạc dần sau vài mùa hè.
Nếu bạn đã có tranh hổ hạ sơn và muốn thêm tượng, hãy cân nhắc tránh để hai con hổ ở hai dáng dữ cùng nhìn về một điểm. Kết hợp tranh động với tượng tĩnh (hổ nằm, hổ đứng mỏm đá) thường dễ chịu hơn cho mắt người trong nhà.
Những hiểu lầm hay gặp về hổ hạ sơn và thượng sơn
"Hổ hạ sơn nào cũng nhe nanh, gầm gừ." Không hẳn. Có những mẫu hạ sơn bước chậm, miệng khép, dáng thong thả như đang dạo xuống suối uống nước. Mức độ dữ nằm ở cách người thợ tạc khuôn mặt và tư thế thân, không nằm ở việc con hổ đi lên hay đi xuống.
"Hổ thượng sơn là quay lưng với chủ nhà." Đây là cách hiểu khi bạn đứng phía sau bức tượng. Thực tế khi bày, mặt hổ thượng sơn vẫn có thể hướng ra phía người xem nếu người tạc cho hổ ngoái đầu, hoặc nếu bạn xoay tượng cho thân hổ đi chéo ra phía trước.
"Mua sai dáng thì phải đổi ngay." Không có lý do gì phải lo lắng như vậy. Nếu bạn thấy dáng tượng không hợp ý gia đình, có thể chuyển nó sang phòng khác, mang đi tặng người thích, hoặc cất cẩn thận. Một bức tượng không tự tạo ra điều xấu.
"Tranh và tượng phải cùng dáng mới hợp." Không có quy định nào như vậy. Tranh và tượng chỉ cần hài hoà về màu sắc, cỡ và cảm giác chung. Một bức tranh hổ thượng sơn rộng cảnh kết hợp với tượng hổ nằm nhỏ trên bàn trà vẫn rất ổn.
"Tên dáng in trên hộp luôn đúng." Tên in trên hộp do người bán hoặc xưởng đặt, đôi khi dùng tên một mẫu khuôn cũ cho mẫu mới. Tự nhìn khối đá và hướng chân như hướng dẫn ở trên vẫn là cách kiểm chắc hơn.
Câu hỏi thường gặp
Hổ hạ sơn có phải dáng không nên bày trong nhà không?
Đó là một quan niệm có thật nhưng không phải quy tắc chung. Có gia đình kiêng vì thấy dáng dữ, có người lại chuộng vì thấy oai. Nếu người trong nhà thấy không thoải mái khi nhìn, bạn nên chọn dáng điềm tĩnh hơn hoặc đặt hạ sơn ở phòng làm việc riêng.
Hổ thượng sơn có hợp làm quà thăng chức không?
Nhiều người chọn hổ thượng sơn cho dịp này vì hình ảnh leo lên cao dễ gắn với lời chúc thăng tiến. Bạn chỉ nên trao kèm lời chúc, không nên nói như thể món quà quyết định việc thăng tiến của người nhận.
Mặt hổ nên quay vào trong hay ra ngoài cửa?
Phần lớn người bày cho mặt hổ hướng ra cửa hoặc ra khoảng trống trong phòng. Lý do thẩm mỹ là tượng có hướng nhìn thoáng; lý do theo quan niệm là hổ canh giữ phía ngoài. Tránh cho mặt hổ hướng thẳng vào chỗ ngồi thường xuyên của người trong nhà.
Làm sao biết tranh là hổ hạ sơn khi không có núi rõ ràng?
Hãy tìm thứ gì chỉ hướng dốc như dòng nước, rễ cây, bậc đá, hoặc cách chân sau đặt cao hơn chân trước. Nếu tranh không có dấu hiệu nào, con hổ chỉ đứng hoặc ngồi, thì đó không thuộc hai dáng hạ sơn hay thượng sơn.
Có nên bày cả hổ hạ sơn và hổ thượng sơn thành một cặp?
Có người bày như vậy cho cân đối, hai con đi ngược chiều nhau ở hai bên tủ. Về hình ảnh, cặp này tạo cảm giác chuyển động lên xuống khá thú vị. Bạn nên chọn hai tượng cùng chất liệu, cùng cỡ để nhìn thành một bộ.