Gậy như ý là món quà mừng thọ quen thuộc vì mang lời chúc mọi việc theo ý, thường chạm hoạ tiết quả đào, nấm linh chi, con dơi, tùng hạc để chúc sống lâu, nhiều phúc; nhưng như ý là đồ bày, không phải gậy chống, nên đừng nhầm hai món khi chọn quà cho ông bà. Một cây như ý mừng thọ hợp lý là cây nhẹ vừa phải, đầu không quá nhọn, có giá đỡ chắc và hộp đẹp, cỡ vừa với kệ trong nhà người cao tuổi.
Bài này đi qua lý do như ý hợp lễ mừng thọ, các hoạ tiết thọ hay gặp và lời chúc của chúng, chọn chất liệu theo người nhận và theo nhà người nhận, chọn cỡ và trọng lượng, cách con cháu góp chung một món, cách trao trong buổi lễ, và chỗ bày sau đó. Mục tiêu là món quà được dùng, được ngắm lâu, chứ không nằm trong hộp sau ngày mừng thọ.
Vì sao như ý hợp lễ mừng thọ, và vì sao nó không phải gậy chống
Như ý từng là quà mừng thọ trong cung đình Trung Hoa thời Thanh, và lời chúc "như ý" vốn rất hợp với người cao tuổi: mong ông bà sống vui, mọi việc thuận theo ý. Đầu như ý tạc hình nấm linh chi, loài nấm gắn với trường thọ trong văn hoá Á Đông, càng làm món đồ ăn khớp với dịp mừng thọ. Trong nhiều bộ tượng Tam Đa, ông Lộc cũng được tạc cầm như ý, nên với người Việt, như ý không xa lạ.
Chữ "gậy" trong tên gọi dễ gây nhầm. Như ý thường dài từ một gang tay tới nửa mét, cán mảnh, đầu nặng, làm bằng ngọc, đá, đồng hay gỗ; nó được làm để bày trên giá, không chịu được sức người tì lên. Gậy chống cho người cao tuổi là một món khác hẳn, có tay cầm vừa lòng bàn tay, chiều dài theo chiều cao người dùng, đầu cao su chống trượt.
Nếu ông bà đã cần gậy chống, bạn có thể chuẩn bị cả hai: một cây gậy chống tốt để dùng hằng ngày, và một cây như ý để bày làm kỷ niệm ngày mừng thọ. Đừng gộp hai thứ thành một bằng cách tặng một cây như ý thật dài với ý định cho ông bà chống; món đồ sẽ gãy và có thể gây ngã. Khi trao, một câu giải thích ngắn "đây là như ý để bày, mang lời chúc mọi việc như ý" giúp người lớn tuổi không hiểu nhầm.
Hoạ tiết thọ trên như ý và lời chúc đi kèm
Như ý mừng thọ thường được chọn theo hoạ tiết chạm trên đầu và cán. Bảng dưới liệt kê những hoạ tiết gắn với tuổi thọ và phúc đức hay gặp:
| Hoạ tiết | Lời chúc thường được giải thích | Nhận ra trên như ý |
|---|---|---|
| Nấm linh chi | Sống lâu, khoẻ mạnh | Đầu như ý có vân đồng tâm như tai nấm, hoặc cụm nấm nhỏ chạm trên cán |
| Quả đào | Trường thọ, theo tích đào tiên | Quả đào có lá, chạm nổi ở đầu hoặc giữa cán |
| Con dơi | Phúc, theo cách đọc đồng âm | Dơi xoè cánh, thường năm con quanh đầu như ý là "ngũ phúc" |
| Tùng, hạc | Sống lâu, thanh thản | Cành tùng và chim hạc chạm ở đầu như ý hoặc dọc cán |
| Chữ Thọ cách điệu | Lời chúc thọ trực tiếp | Chữ Thọ dạng tròn hoặc dài, chạm giữa đầu như ý |
| Mây cuộn | Cát tường, an lành | Đầu như ý viền mây, hợp với hầu hết các dịp |
Như ý chạm năm con dơi quanh một chữ Thọ là một mô típ cổ điển, thường được giải thích là "ngũ phúc phủng thọ", tức năm điều phúc vây quanh chữ thọ. Đây là cách đọc hình ảnh rất hợp để nói khi trao quà, ngắn gọn mà đầy đủ ý.
Chọn chất liệu theo người nhận và theo nhà người nhận
Ông bà tay yếu, nhà có cháu nhỏ. Như ý gỗ là lựa chọn an toàn nhất: nhẹ, ít vỡ khi rơi, không có cạnh sắc. Gỗ sơn son thếp vàng hợp gian nhà truyền thống; gỗ để mộc đánh dầu hợp nhà hiện đại.
Người thích đồ có giá trị, sành đồ. Như ý ngọc nephrite hoặc như ý gỗ quý khảm ngọc ba điểm mang vẻ trang trọng, có chiều sâu. Nên kèm giấy tờ nếu món đồ được giới thiệu là ngọc nguyên khối.
Nhà có tủ thờ, tủ chè, sập gụ. Như ý đồng hun giả cổ hoặc gỗ tối màu hoà với nội thất gỗ truyền thống. Đồng nặng nên hợp đặt cố định trong tủ, không phải nhấc lên đặt xuống nhiều.
Căn hộ chung cư sáng màu. Như ý ngọc trắng, gỗ màu sáng hoặc thạch anh hồng cỡ nhỏ hợp không gian gọn. Tránh những cây quá dài, quá bề thế so với chiều sâu của kệ.
Người lớn tuổi sống một mình. Chọn cây dễ lau, ít chi tiết chạm sâu, vì ông bà khó tự phủi bụi trong các rãnh. Một cây như ý cán trơn đầu linh chi vừa đủ ý nghĩa vừa dễ giữ gìn.
Cỡ và trọng lượng cho nhà người cao tuổi
Cỡ như ý mừng thọ hay chọn nằm trong khoảng hai mươi lăm đến bốn mươi phân. Cỡ này vừa với phần lớn tủ kính, kệ phòng khách trong nhà Việt, đủ trang trọng khi mở hộp mà không quá cồng kềnh. Như ý trên năm mươi phân chỉ hợp khi gia đình có tủ trưng bày lớn hoặc phòng khách rộng; nếu không, cây dài sẽ phải đặt chéo, chìa ra ngoài và dễ bị quẹt rơi.
Trọng lượng là điều nhiều người quên. Như ý đồng đúc liền hay ngọc nguyên khối có thể khá nặng so với kích thước. Ông bà muốn nhấc ra ngắm hay lau sẽ khó cầm chắc, nhất là khi tay run. Với người cao tuổi, nên chọn cây mà một người lớn có thể cầm thoải mái bằng hai tay, không phải gồng.
Trước khi mua, con cháu có thể đo chỗ định đặt: chiều dài, chiều sâu của ngăn tủ hay kệ, chiều cao từ mặt kệ tới tầng trên. Cộng thêm phần giá đỡ, thường dài hơn cây vài phân và nâng cây lên thêm vài phân. Đo trước giúp tránh tình huống món quà đẹp nhưng không có chỗ đặt, cuối cùng nằm trong hộp cất tủ.
Như ý góp chung của con cháu và như ý của khách đến mừng
Trong nhiều gia đình, con cháu góp chung tiền mua một món quà mừng thọ lớn. Như ý hợp với cách góp chung vì nó là món đồ trang trọng, giữ được lâu, có thể bày ở chỗ dễ thấy nhất trong nhà ông bà. Khi góp chung, nên bàn trước với nhau về chất liệu và cỡ, hỏi người hay ở cùng ông bà về chỗ đặt, để tránh mỗi người một ý và mua trùng.
Một cách làm được nhiều gia đình thích là kèm một tấm thiếp ghi tên tất cả con cháu đã góp, đặt trong hộp cùng như ý. Sau nhiều năm, khi ông bà mở hộp hay nhìn tấm thiếp, món quà gợi lại cả một buổi sum họp. Nếu như ý có giá đỡ gỗ, có thể nhờ thợ khắc ngày mừng thọ ở mặt dưới giá, chỗ khuất không ảnh hưởng thẩm mỹ.
Với khách đến mừng thọ, như hàng xóm, bạn bè của con cháu, một cây như ý nhỏ, khoảng hai mươi phân, hộp đẹp, là món quà vừa trang trọng vừa không quá tốn kém. Khách không cần chọn món quá đắt; quan trọng là món đồ có ý nghĩa, được trao với lời chúc chân thành. Món quà quá lớn từ khách đôi khi lại khiến gia chủ ngại.
Trao như ý trong buổi mừng thọ
Như ý là món dễ gãy và nhiều người lớn tuổi chưa từng có, nên cách trao quyết định món quà có được bày đúng hay không. Một trình tự nhẹ nhàng:
- Kiểm cây trước khi đến: mở hộp ở nhà, kiểm cán, đầu, giá đỡ, rồi đóng lại cẩn thận; đặt hộp nằm phẳng trên xe, không để đồ nặng đè lên.
- Chọn lúc trao: theo nếp của gia đình, thường sau phần con cháu chúc thọ hoặc khi ông bà ngồi ổn định, không trao khi mọi người đang dọn mâm.
- Nói lời chúc ngắn: chúc ông bà mạnh khoẻ, sống vui, mọi việc như ý; nếu như ý có hoạ tiết đào hay dơi, thêm một câu về ý nghĩa của hình chạm.
- Mở hộp cùng ông bà: lấy cây ra bằng hai tay, đặt lên giá đỡ ngay trên bàn, để ông bà nhìn thấy cách bày đúng: nằm ngang, mặt chạm quay lên.
- Hỏi chỗ đặt và đặt giúp: nếu ông bà đồng ý, mang cây đến chỗ bày ngay, kiểm giá vững, không chìa ra mép kệ.
- Nhắc cách giữ: một câu dặn ngắn như "chỉ phủi bụi bằng chổi lông, không cần lau nước" giúp ông bà yên tâm.
Nhiều người lớn tuổi nhận như ý xong dựng tựa vào tường vì không biết đặt thế nào, và cây đổ gãy sau vài hôm. Năm phút hướng dẫn lúc trao giữ cho món quà sống lâu trên kệ.
Bày như ý sau ngày mừng thọ: chỗ nào hợp trong nhà ông bà
Sau buổi lễ, như ý nên có một chỗ cố định, dễ thấy, an toàn. Một vài vị trí hay được chọn:
- Tủ kính phòng khách, tầng ngang tầm mắt người ngồi, để ông bà và khách đến chơi dễ thấy.
- Kệ hoặc tủ chè cạnh bộ ấm trà, nơi ông bà hay ngồi tiếp khách; đặt phía trong, cách mép kệ một khoảng.
- Trên giá riêng đặt trên tủ thấp ở phòng ông bà, nếu ông bà thích ngắm món đồ mỗi ngày.
- Tránh đặt trên ban thờ trừ khi gia đình có nếp riêng; như ý mừng thọ là quà cho người đang sống, hợp bày ở chỗ sinh hoạt.
- Tránh chỗ có nắng gắt, chỗ gần bếp, chỗ trẻ nhỏ dễ với tới, và chỗ hay có người đi qua quẹt phải.
Như ý bày đúng chỗ sẽ trở thành một phần của căn nhà, gợi lại ngày mừng thọ mỗi lần ai đó nhìn thấy. Đó là giá trị lớn nhất của món quà, hơn mọi lời giải thích về phong thủy. Mỗi dịp Tết hay giỗ chạp, khi con cháu về đông đủ, ai đó phủi bụi lại cho cây, đặt lại cho ngay ngắn; việc nhỏ ấy cũng là một cách giữ nếp quan tâm tới ông bà.
Câu hỏi thường gặp
Gậy như ý có dùng làm gậy chống cho người già được không?
Không. Như ý là đồ bày, cán mảnh, đầu nặng, làm bằng ngọc, đá, đồng hay gỗ chạm, không chịu được sức người tì lên và có thể gãy, gây ngã. Nếu ông bà cần gậy chống, nên mua một cây gậy chống đúng chiều cao, có đầu cao su chống trượt.
Như ý mừng thọ nên chọn hoạ tiết gì?
Các hoạ tiết hợp nhất là nấm linh chi, quả đào, con dơi, tùng hạc và chữ Thọ cách điệu, vì đều gắn với lời chúc sống lâu, nhiều phúc. Mô típ năm con dơi quanh chữ Thọ được giải thích là năm điều phúc vây quanh chữ thọ, rất hợp để nói khi trao.
Tặng như ý ngọc cho ông bà có lo bị vỡ không?
Có nguy cơ, nhất là khi ông bà tay yếu hoặc nhà có cháu nhỏ. Nếu chọn ngọc, nên chọn cây ngắn, cán dày, kèm giá đỡ chắc, đặt trong tủ kính. Với nhà nhiều trẻ nhỏ, như ý gỗ an toàn hơn mà vẫn trọn ý nghĩa.
Như ý mừng thọ nên dài bao nhiêu?
Phần lớn gia đình chọn khoảng hai mươi lăm đến bốn mươi phân, vừa với tủ kính và kệ phòng khách thông thường. Trước khi mua, nên đo chiều dài, chiều sâu chỗ định đặt và cộng thêm phần giá đỡ, để món quà có chỗ bày thay vì nằm trong hộp.
Có nên đặt như ý mừng thọ lên ban thờ không?
Thường không cần. Như ý mừng thọ là quà cho người đang sống, hợp bày ở phòng khách, tủ kính hay phòng ông bà. Nếu gia đình có nếp riêng về việc này, hãy theo nếp nhà; không có quy định chung nào bắt buộc.
Khách đến mừng thọ tặng như ý có bị coi là quá trang trọng không?
Không, nếu chọn cỡ vừa phải. Một cây như ý nhỏ, khoảng hai mươi phân, hộp đẹp, kèm lời chúc chân thành là món quà nhã nhặn. Món quá lớn, quá đắt từ khách đôi khi lại làm gia chủ ngại, nên giữ chừng mực là đủ.