Thước Lỗ Ban cần được lau khô lưỡi sau mỗi lần đo ở nơi bụi, ẩm, kéo ra thu vào từ từ và cất nơi khô; la kinh cần lau mặt bằng khăn mềm khô, tránh hoá chất, tránh nam châm và kiểm kim định kỳ. Hai việc này mất vài phút nhưng giúp dụng cụ đo chính xác nhiều năm.
Thước và la kinh hay đi cùng nhau ra công trình, nơi có bụi xi măng, mạt gỗ, hơi ẩm, và cũng hay được cất chung một ngăn. Mỗi món có điểm yếu riêng: thước sợ gỉ và mòn chữ, la kinh sợ từ trường và ẩm. Bài này đi qua từng việc nên làm sau khi dùng, cách xử lý sự cố thường gặp, và những thói quen nên tránh.
Sau mỗi lần đo ở công trình: lau thước đúng cách
Bụi xi măng và hơi ẩm là hai thứ làm lưỡi thép xuống cấp nhanh nhất. Khi về, dành hai phút cho thước:
- Kéo lưỡi ra hết đoạn đã dùng, đặt nằm trên mặt phẳng.
- Dùng khăn khô, mềm lau dọc lưỡi từ trong ra ngoài, cả hai mặt. Bụi xi măng bám chặt thì dùng khăn hơi ẩm, sau đó lau lại bằng khăn khô ngay.
- Lau đầu móc và khe giữa móc với lưỡi, nơi bụi hay đọng.
- Để lưỡi khô hẳn vài phút nếu vừa dính nước mưa, rồi mới thu vào.
- Thu lưỡi từ từ, dùng tay hãm, không để lưỡi giật mạnh về vỏ.
- Lau vỏ ngoài và kiểm khoá hãm trước khi cất.
Thu lưỡi còn ướt hoặc dính bụi vào vỏ là cách nhanh nhất để lò xo bên trong gỉ và lưỡi bị xước chữ. Thói quen lau trước khi thu giúp thước dùng được lâu gấp nhiều lần.
Xử lý gỉ, lưỡi gập và chữ mờ trên thước
Gỉ nhẹ ở mép lưỡi. Lau bằng khăn có thấm một chút dầu máy loại nhẹ, rồi lau lại bằng khăn khô cho chỉ còn lớp mỏng. Không chà bằng giấy nhám hay bàn chải sắt vì sẽ làm bay lớp sơn và chữ.
Gỉ ăn vào vùng chữ. Nếu vạch và tên cung còn đọc được, lau như trên và tiếp tục dùng, nhưng theo dõi. Khi chữ đã mất ở đoạn hay dùng, nên thay thước, vì đọc sai vài cm là lệch cung.
Lưỡi bị gập tạo nếp. Nếp gập nhẹ có thể vuốt phẳng bằng tay, nhưng thép đã gập thường yếu ở đó và dễ gãy hẳn. Nếp nằm ở đoạn đầu thì nên thay thước; ở đoạn cuối ít dùng thì có thể tạm chấp nhận.
Chữ mờ do mòn. Lớp in đã mòn không phục hồi được bằng cách tô lại, vì tô tay khó đúng vị trí và làm sai ranh giới ô. Nếu cần dùng tiếp, đọc theo hàng cm rồi tính cung bằng tay hoặc bằng ứng dụng.
Lưỡi thu không hết hoặc thu chậm. Thường do bụi trong vỏ hoặc lò xo yếu. Lau sạch lưỡi, kéo ra thu vào vài lần. Nếu vẫn chậm, nhiều thước không thiết kế để tự mở vỏ; lò xo căng có thể bung gây đau tay, nên thay thước thay vì cố sửa.
Vệ sinh mặt la kinh theo từng loại
Mặt la kinh là phần dễ hỏng nhất khi lau sai cách. Với mặt đồng có phủ lớp sơn trong, chỉ cần khăn mềm khô, lau nhẹ theo vòng tròn. Không dùng nước rửa kim loại, kem đánh bóng hay cồn mạnh, vì chúng có thể làm mờ lớp phủ, sau đó đồng sẽ xỉn loang lổ. Với mặt đồng trần đã xỉn đều, nhiều người chấp nhận màu xỉn như dấu thời gian; nếu muốn sáng lại, chỉ nên đánh rất nhẹ ở vùng không có chữ và tránh để chất đánh bóng lọt vào rãnh chữ.
Với mặt in phủ bóng hoặc mặt giấy dán, tuyệt đối tránh nước. Lau khăn khô, nếu có vết bẩn bám thì dùng khăn vắt thật kiệt, lau nhanh rồi lau khô ngay. Chú ý mép giấy, nơi nước dễ len vào gây phồng. Với mặt nhựa, có thể lau khăn ẩm nhẹ, nhưng tránh dung môi như xăng thơm, axeton vì có thể làm chảy lớp in.
Nắp thiên trì bằng kính lau như lau mắt kính, dùng khăn sợi nhỏ; nắp nhựa thì tránh chà mạnh vì dễ xước. Không bao giờ ấn mạnh lên nắp thiên trì khi lau, vì có thể làm kim chạm mặt kính hoặc lệch khỏi trụ.
Giữ kim la kinh nhạy: nên và không nên
Kim là bộ phận quyết định la kinh còn đo được hay không. Bảng dưới gom những thói quen giữ kim tốt:
| Nên | Không nên | Lý do |
|---|---|---|
| Cất la kinh nằm phẳng | Dựng đứng lâu ngày | Kim tì lâu vào thành thiên trì, trụ mòn lệch |
| Để xa loa, nam châm, tủ lạnh | Đặt cạnh ốp điện thoại nam châm, loa | Từ trường mạnh làm kim yếu hoặc từ hoá lệch |
| Cất riêng ngăn với thước cuộn | Để chung với thước có móc nam châm | Nam châm ở móc ảnh hưởng kim; lưỡi thép va nắp |
| Kiểm kim vài tháng một lần | Chỉ kiểm khi cần đo gấp | Phát hiện sớm kim yếu, tránh đo sai |
| Tránh rơi và va đập | Mang la kinh trong túi đồ nghề lẫn sắt | Kim có thể bật khỏi trụ, mũi trụ cùn |
| Để nhiệt độ ổn định | Để trong cốp xe nắng | Nhiệt cao làm keo bung, dầu thiên trì (nếu có) giãn nở |
Cách kiểm kim đơn giản: đặt la kinh lên bàn gỗ xa đồ điện, xoay nhẹ rồi để yên, kéo lệch bằng một vật sắt rồi rút ra. Kim dừng dứt khoát và về đúng chỗ là ổn. Kim chậm chạp, dừng lung tung là dấu hiệu cần mang tới người có chuyên môn kiểm tra hoặc thay thiên trì.
Mang thước và la kinh ra công trình: xếp túi thế nào
Phần lớn hư hỏng của hai món xảy ra trong túi đồ nghề, khi chúng va vào búa, kìm, đinh vít. Vài cách xếp giúp tránh điều đó:
- Để la kinh trong hộp cứng hoặc túi có đệm riêng, không bỏ trần vào túi chung với dụng cụ sắt.
- Thước cuộn đặt ở ngăn khác, nhất là thước có nam châm ở đầu móc.
- Khi đến nơi, lấy la kinh ra đo ở chỗ xa máy trộn, giàn giáo sắt, cột thép chờ, rồi cất lại ngay sau khi đo.
- Không đặt la kinh lên bao xi măng hay mặt sàn đầy bụi; dùng một tấm bìa hoặc khăn sạch kê dưới.
- Trời mưa thì bọc la kinh trong túi ni lông khi chưa dùng, lau khô tay trước khi cầm.
- Về nhà, lau cả hai món theo các bước ở trên trước khi cất.
Nếu bạn hay đi đo cùng thợ, thống nhất một quy ước nhỏ: la kinh luôn nằm trong hộp khi không cầm trên tay, thước luôn khoá hãm trước khi đặt xuống. Quy ước giản dị này giảm hẳn những lần rơi, va, gập lưỡi không đáng có.
Mùa nồm và vùng ven biển: chống ẩm cho cả hai món
Ở các tỉnh phía Bắc, mùa nồm khiến hơi nước đọng trên mọi bề mặt kim loại. Thước cuộn cất trong ngăn kéo vài tuần có thể xuất hiện chấm gỉ ở mép lưỡi, la kinh mặt giấy có nguy cơ phồng mép. Trong những tuần này, cho mỗi món vào túi zip hoặc hộp kín kèm một gói hút ẩm, đặt ở phòng có máy hút ẩm hoặc điều hoà chạy chế độ khô.
Ở các tỉnh ven biển như Khánh Hoà, Quảng Ngãi hay vùng đồng bằng sông Cửu Long, hơi muối làm kim loại xỉn và gỉ nhanh hơn. Sau mỗi lần đo ngoài trời, lau thước và vỏ la kinh bằng khăn khô ngay, không để qua đêm. Với thước dùng thường xuyên ở công trình ven biển, lau một lớp dầu thật mỏng lên lưỡi mỗi vài tuần giúp chống gỉ, nhớ lau lại cho không còn bám tay.
Gói hút ẩm loại hạt silica gel đổi màu là lựa chọn tiện, vì nhìn màu biết lúc cần thay hoặc sấy lại theo hướng dẫn trên gói. Không dùng vôi sống hay than hoạt tính để rời trong hộp la kinh, vì bụi của chúng có thể bám vào mặt chữ và kẽ thiên trì.
Những thứ không nên dùng khi lau
Nhiều hư hỏng đến từ thiện ý lau cho thật sạch. Tránh những thứ sau với cả thước lẫn la kinh:
- Giấy nhám, bàn chải sắt, miếng rửa bát cứng: làm bay sơn, chữ và vạch.
- Nước rửa kim loại, kem đánh bóng: phá lớp phủ trên mặt đồng và lưỡi thép.
- Cồn mạnh, xăng thơm, axeton: có thể làm chảy mực in, mờ nắp nhựa.
- Ngâm nước, xả vòi: nước lọt vào vỏ thước làm gỉ lò xo, vào la kinh làm phồng mặt, ẩm thiên trì.
- Máy sấy tóc để nóng sát: làm cong đế nhựa, bung keo, rộp lớp phủ.
- Dầu ăn, dầu gió: để lại vệt dính, bám bụi và có mùi.
Nguyên tắc chung: khăn mềm khô là đủ cho phần lớn trường hợp, khăn hơi ẩm cho vết bẩn bám, và luôn lau khô lại ngay. Mọi việc phức tạp hơn như mở thiên trì, thay lò xo nên giao cho người có chuyên môn hoặc thay dụng cụ mới.
Cất giữ dài hạn và kiểm định kỳ
Khi không dùng trong thời gian dài, cất thước với lưỡi thu hết vào vỏ, khoá hãm mở để lò xo không bị ép một chỗ quá lâu. La kinh cất nằm phẳng trong hộp có lót, với mẫu đế vuông thì nới nhẹ chỉ đỏ nếu có vít căng. Hai món nên ở hai ngăn hoặc hai hộp riêng, xa dụng cụ sắt và thiết bị điện.
Mỗi vài tháng, lấy ra kiểm một lần. Với thước: kéo hết lưỡi, xem có chấm gỉ hay vết ố mới không, thử khoá hãm và cơ chế thu. Với la kinh: kiểm kim theo cách đã nêu, nhìn mép mặt chữ có phồng hay bong không. Ghi lại ngày kiểm vào một mẩu giấy trong hộp, để biết lần cuối dụng cụ còn tốt là khi nào.
Trước những việc quan trọng như đặt làm cửa, đóng bàn thờ, đo hướng nhà mới, hãy kiểm kỹ hơn: so vạch thước với một thước tham chiếu, so hướng kim la kinh với một dụng cụ khác đã hiệu chỉnh. Dụng cụ được giữ tốt sẽ cho bạn sự yên tâm khi cần, đó là giá trị lớn nhất của vài phút bảo quản mỗi lần.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tra dầu vào trong vỏ thước cuộn không?
Không nên nhỏ dầu trực tiếp vào vỏ, vì dầu đọng sẽ hút bụi và làm lưỡi bẩn, trơn khó đọc. Chỉ lau một lớp thật mỏng lên lưỡi khi cần chống gỉ, rồi lau lại bằng khăn khô trước khi thu.
La kinh bị rơi xuống nước thì xử lý thế nào?
Lấy lên ngay, lau khô bên ngoài, để nằm phẳng ở nơi thoáng mát, không phơi nắng hay sấy nóng. Mặt giấy có thể phồng, thiên trì có thể đọng hơi nước. Sau vài ngày khô, kiểm lại kim; nếu kim kẹt hay nắp mờ bên trong, nên mang tới người có chuyên môn.
Kim la kinh bị yếu có từ hoá lại được không?
Về nguyên lý có thể, nhưng cần làm đúng chiều và đúng kỹ thuật, nếu không kim có thể bị từ hoá lệch hoặc đảo chiều. Người dùng gia đình nên nhờ người có chuyên môn hoặc thay thiên trì thay vì tự dùng nam châm chà lên kim.
Thước Lỗ Ban để lâu không dùng có bị giãn lưỡi không?
Lưỡi thép hầu như không giãn khi cất bình thường. Những thay đổi hay gặp hơn là gỉ ở mép, lò xo yếu, móc cong. Kiểm định kỳ và so vạch trước khi dùng cho việc quan trọng là đủ.
Có cần cất la kinh trong túi vải đỏ không?
Túi vải đỏ là thói quen của nhiều người, giúp chống bụi, chống trầy và tạo cảm giác trang trọng. Màu sắc không ảnh hưởng tới kim. Điều quan trọng là túi khô, sạch và la kinh được để nằm phẳng.
Thước cuộn bị kẹt không thu được thì tự mở vỏ sửa được không?
Một số thước có vít mở vỏ, nhưng lò xo bên trong căng mạnh, bung ra có thể gây đứt tay. Nếu không quen, đừng tự mở. Lau sạch lưỡi, thử kéo ra thu vào từ từ; vẫn kẹt thì nên thay thước mới.