Obsidian là thuỷ tinh núi lửa: dung nham giàu silic nguội nhanh đến mức các nguyên tử không kịp xếp thành tinh thể, nên khối đá đen bóng như kính, vỡ ra thành mặt cong vỏ sò với cạnh rất sắc. Trên nhãn hàng nhập, obsidian hay được ghi bằng tên Hán Việt là hắc diệu thạch. Vật phẩm làm từ obsidian có đủ dạng: khối thô, quả cầu, tháp nhọn, tượng nhỏ, vòng hạt và mặt dây.
Vì là thuỷ tinh tự nhiên, obsidian vừa đẹp vừa có những điểm người mua cần biết trước: độ cứng chỉ khoảng 5 đến 5,5 trên thang Mohs, cạnh dễ mẻ khi va, và rất khó tách khỏi thuỷ tinh đen do người nấu nếu chỉ nhìn qua ảnh. Bài này đi từ bản chất vật liệu đến cách chọn ánh, chọn dáng theo chỗ bày, cách kiểm tra khi cầm món đồ trên tay và cách giữ gìn cho bền.
Thuỷ tinh núi lửa khác đá thông thường ở điểm nào
Phần lớn đá quý là khoáng vật, tức có cấu trúc tinh thể đều đặn. Obsidian thì không: nó là chất vô định hình, giới địa chất xếp vào nhóm á khoáng (mineraloid), cùng nhóm với opal và hổ phách. Thành phần chủ yếu là silic điô-xít, thường chiếm khoảng bảy phần mười khối lượng hoặc hơn, phần còn lại là ô-xít nhôm, sắt, kali, natri và một ít nước. Chính lượng silic cao làm dung nham đặc quánh, khi phun ra gặp không khí hay nước thì nguội cứng lại trước khi kịp kết tinh.
Hệ quả đầu tiên là cách vỡ. Thuỷ tinh không có mặt cát khai, nên khi vỡ nó tạo mặt cong như vỏ sò với mép mỏng sắc. Người xưa ở nhiều nơi trên thế giới đã ghè obsidian làm mũi tên, dao cạo. Với vật phẩm trong nhà, điều này có nghĩa là một món obsidian bị mẻ sẽ để lại vết sứt sắc, cần cầm cẩn thận.
Hệ quả thứ hai là độ bền theo thời gian địa chất. Thuỷ tinh tự nhiên dần kết tinh lại qua hàng triệu năm, nên obsidian thường được tìm thấy ở vùng núi lửa tương đối trẻ như Mexico, miền tây nước Mỹ, Armenia, Iceland, Nhật Bản. Tỉ trọng khoảng 2,35 đến 2,6, nhẹ hơn hẳn đá như hematite hay pyrite, nên một quả cầu obsidian cầm lên chỉ thấy nặng ngang thuỷ tinh cùng cỡ.
Các loại obsidian theo ánh và vân bạn sẽ gặp
Tên thương mại của obsidian chủ yếu đặt theo hiệu ứng nhìn thấy. Cùng một bản chất thuỷ tinh núi lửa, khác nhau ở những gì lẫn bên trong và cách ánh sáng phản xạ.
| Tên hay gặp | Trông thế nào | Do đâu mà có | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|---|
| Obsidian đen | Đen tuyền, bóng như gương khi mài kỹ | Thuỷ tinh có ô-xít sắt và hạt khoáng siêu nhỏ | Dễ lẫn nhất với thuỷ tinh đen đúc |
| Obsidian bông tuyết | Nền đen điểm các chấm trắng xám như hoa | Cụm tinh thể cristobalite mọc toả tròn trong thuỷ tinh | Chấm phân bố tự nhiên, không đều như in |
| Obsidian ánh vàng, ánh bạc | Xoay dưới đèn hiện vầng sáng vàng hay bạc | Bọt khí và hạt rất nhỏ xếp theo dòng chảy | Ánh chỉ hiện ở một số góc, xem video xoay |
| Obsidian cầu vồng | Dải màu tím, xanh, lục khi soi đèn mạnh | Lớp hạt nano khoáng sắt xếp tầng theo dòng chảy | Màu yếu dưới đèn trần, rõ dưới đèn pin |
| Obsidian nâu đỏ (mahogany) | Đen loang mảng nâu đỏ như gỗ | Ô-xít sắt như hematite lẫn vào | Mảng màu chuyển dần, không có đường ranh sắc |
| Giọt lệ Apache | Viên nhỏ tròn, đục, soi đèn thấy trong | Nhân obsidian còn lại sau khi lớp vỏ phong hoá | Thường bán nguyên viên, mài nhẵn hoặc để thô |
Khi người bán chỉ ghi "obsidian" mà không nói loại, bạn nên hỏi cụ thể là đen trơn, bông tuyết hay có ánh, vì mỗi loại cần một cách chụp ảnh và một chỗ bày khác nhau mới thấy đẹp.
Chọn dáng vật phẩm theo chỗ bày
Khối thô và mảnh ghè. Giữ nguyên mặt vỡ vỏ sò và lớp vỏ xù xì bên ngoài, hợp tủ kính sưu tầm hoặc kệ sách phong cách mộc. Đây là dạng cho thấy rõ nhất bản chất thuỷ tinh núi lửa, nhưng cũng là dạng có nhiều cạnh sắc nhất, không hợp chỗ trẻ nhỏ với tới.
Quả cầu. Obsidian đen mài cầu cho mặt bóng như gương, phản chiếu cả căn phòng; loại ánh vàng, ánh bạc thì hiện vầng sáng trôi khi bạn đi ngang. Cầu đường kính khoảng 6 đến 8 cm vừa với bàn làm việc, từ 10 cm trở lên nên đặt trên kệ thấp hoặc bàn trà, luôn có đế ôm khít.
Tháp nhọn và kim tự tháp. Dáng nhọn hợp góc bàn học, kệ trưng có chiều sâu vừa phải. Mũi tháp là chỗ dễ mẻ nhất, nên kiểm kỹ đỉnh khi nhận hàng và đừng đặt ở mép bàn hay gần cửa sổ có gió lùa làm rèm quệt vào.
Tượng nhỏ và linh vật. Obsidian dễ chạm vì không có cát khai, nên thợ hay tạc tỳ hưu, thiềm thừ, hồ lô. Các mẫu linh vật này có bài riêng trong danh mục tỳ hưu và thiềm thừ của trang; ở đây chỉ nhắc rằng chi tiết mảnh như sừng, đuôi là chỗ cần xem trước tiên.
Vòng hạt và mặt dây. Hạt obsidian nhẹ, mát tay, nhưng mềm hơn thạch anh nên bề mặt sẽ xước mờ dần nếu đeo chung với vòng kim loại hay cọ vào bàn phím. Người làm việc tay chân nhiều nên chọn mặt dây hơn là vòng tay.
Ý nghĩa theo quan niệm và cách nói cho đúng mực
Trong giới chơi vật phẩm, obsidian thường được gắn với ý che chắn: nhiều người bán mô tả đá đen như một tấm khiên, đặt gần cửa hay mang theo người để giữ sự vững vàng. Theo cách phân loại ngũ hành phổ biến, màu đen được xếp vào hành Thuỷ, nên obsidian hay xuất hiện trong danh sách gợi ý cho người mệnh Thuỷ và mệnh Mộc. Đó là quan niệm văn hoá, không có cơ sở đo đạc, và bạn nên đọc nó như một lớp nghĩa biểu tượng đi kèm món đồ.
Điều đáng quan tâm hơn là chất lượng vật liệu. Một quả cầu obsidian bóng đều, không vết rạn, ánh hiện rõ ở nhiều góc là món đẹp dù bạn có tin vào phần ý nghĩa hay không. Ngược lại, một món rẻ tiền được quảng cáo bằng những lời như "hút sạch năng lượng xấu" thường cũng là món người bán ít chịu nói rõ nguồn gốc.
Một số trang còn gắn tên obsidian với hắc diệu thạch theo nghĩa "đá đen sáng như diệu". Tên gọi này chỉ là cách dịch thương mại, không phải phân loại khoa học. Khi đọc mô tả, bạn nên tách bạch hai phần: phần mô tả vật liệu (loại obsidian, kích thước, trọng lượng, có đế không) và phần ý nghĩa theo quan niệm. Phần đầu là thứ bạn có quyền đòi hỏi chính xác.
Phân biệt obsidian với thuỷ tinh đen đúc khi cầm trên tay
Thuỷ tinh đen nhân tạo có độ cứng, tỉ trọng gần obsidian, nên không có phép thử tại nhà nào chắc chắn tuyệt đối. Các bước dưới đây giúp loại phần lớn hàng đúc rẻ tiền.
- Soi đèn pin vào mép mỏng hoặc cạnh của món đồ: obsidian thường để lọt ánh nâu xám khói, đôi khi thấy dải chảy mờ; thuỷ tinh đúc thường đen đặc đều hoặc xanh sẫm.
- Nhìn dưới đèn mạnh tìm bọt khí: thuỷ tinh nấu hay có bọt tròn, to nhỏ khác nhau, nằm lẻ loi; ánh vàng bạc của obsidian là vô số điểm cực nhỏ xếp thành vầng theo một hướng.
- Xem bề mặt tượng: hàng đúc khuôn có đường ráp khuôn chạy dọc thân, chi tiết tròn mềm như bị chảy; hàng chạm từ khối đá có vết dao mài, góc khe rõ nét.
- Với loại bông tuyết, so các chấm trắng: chấm thật có hình toả tia, kích thước không đều, mờ dần vào nền; chấm in hay nhuộm thì phẳng, đều và chỉ nằm trên bề mặt.
- Hỏi người bán ảnh và video quay dưới ánh sáng tự nhiên, có xoay món đồ, và hỏi rõ chính sách đổi trả nếu hàng không đúng mô tả.
- Với món đắt hoặc làm quà quan trọng, đem đến phòng giám định đá quý để đo chiết suất và soi bao thể; đây là cách duy nhất cho kết luận đáng tin.
Đừng thử bằng cách cạo dao hay đập nhẹ để nghe tiếng: cả obsidian lẫn thuỷ tinh đều sẽ để lại vết xước hoặc mẻ, và bạn mất luôn quyền đổi trả.
Đặt ở đâu cho đẹp và an toàn
Phần lớn lời khuyên về chỗ đặt obsidian xuất phát từ hai điều thực tế: mặt bóng cần ánh sáng để hiện vẻ đẹp, và cạnh sắc cần tránh xa tay trẻ nhỏ.
- Kệ ngang tầm mắt hoặc bàn làm việc có đèn rọi từ trên xuống là chỗ ánh vàng, ánh bạc hiện rõ nhất; đặt trong góc tối thì obsidian chỉ còn là một khối đen.
- Nhiều gia đình theo quan niệm đặt khối obsidian gần lối vào; nếu làm vậy, chọn kệ cố định, không đặt trên tủ giày hay bậu cửa nơi người ra vào dễ va.
- Quả cầu luôn cần đế ôm khít; cầu lăn khỏi bàn xuống nền gạch gần như chắc chắn sứt.
- Không đặt khối thô hay tháp nhọn ở tầm với của trẻ dưới sáu tuổi và chỗ thú cưng hay nhảy lên.
- Tránh bậu cửa sổ có nắng gắt chiếu trực tiếp lâu ngày: obsidian không phai màu, nhưng quả cầu bóng có thể gom nắng thành điểm nóng trên vật dễ cháy gần đó.
- Trong cửa hàng, obsidian bày trên khay nỉ tối màu sẽ chìm; nền gỗ sáng hoặc đá trắng giúp tôn dáng.
Lau chùi, cất giữ và vận chuyển
Obsidian không ngại nước, nên có thể lau bằng khăn ẩm rồi lau khô ngay để không đọng vệt nước trên mặt bóng. Bụi bám lâu ngày làm mờ ánh, vì vậy khăn sợi nhỏ mềm là đủ; tránh khăn nhám, bàn chải cứng và chất tẩy có hạt mài vì chúng làm mặt gương xước dần. Một số người có thói quen ngâm đá vào nước muối theo quan niệm làm sạch; với obsidian việc này không gây hại nhanh, nhưng muối khô đọng lại trong vết chạm sẽ để lại vệt trắng, nên rửa lại bằng nước sạch.
Khi cất, bọc từng món bằng vải hoặc túi nỉ riêng, không để chung hộp với thạch anh, mã não hay kim loại cứng hơn vì chúng sẽ cào xước obsidian. Tháp nhọn nên chèn mút quanh đỉnh. Vòng hạt obsidian tháo ra khi rửa bát, làm vườn hay tập tạ.
Khi chuyển nhà hoặc gửi hàng, quả cầu và tượng cần hộp có lót xốp định hình, không để trống trong thùng. Obsidian chịu sốc nhiệt kém như mọi loại thuỷ tinh, vì vậy đừng đem món đồ vừa để trong xe nắng nóng vào phòng lạnh rồi lau nước lạnh ngay. Nếu bạn muốn chọn món đúng loại ánh mình thích, xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và đối chiếu với các dấu hiệu nêu trên.
Câu hỏi thường gặp
Obsidian có phải là đá quý không?
Obsidian thường được xếp vào nhóm đá trang trí hay đá bán quý. Về khoa học nó là thuỷ tinh núi lửa vô định hình, không phải khoáng vật có tinh thể. Giá trị của một món nằm ở độ đẹp của ánh, độ hoàn thiện khi mài và kích thước, không nằm ở độ hiếm như ruby hay sapphire.
Obsidian ánh vàng và obsidian ánh bạc khác nhau thế nào?
Cả hai đều do bọt khí và hạt rất nhỏ xếp theo dòng chảy của dung nham tạo ra. Khác nhau ở màu của vầng sáng khi xoay dưới đèn. Ánh vàng ấm hơn và được nhiều người chọn vì hợp màu gỗ, ánh bạc lạnh hơn và hợp nội thất tông xám trắng.
Đeo vòng obsidian hằng ngày có nhanh xước không?
Có, nếu so với thạch anh. Obsidian chỉ cứng khoảng 5 đến 5,5 trên thang Mohs nên bụi cát, mặt bàn đá hay vòng kim loại đeo chung đều làm hạt xước mờ dần. Tháo vòng khi làm việc nặng và cất riêng sẽ giữ mặt bóng lâu hơn đáng kể.
Obsidian bông tuyết có bị nhuộm hay in chấm không?
Hàng thật có chấm trắng xám là cụm tinh thể cristobalite mọc bên trong, kích thước không đều và mờ dần vào nền. Đã có hàng thuỷ tinh hoặc đá nhuộm giả kiểu bông tuyết với chấm đều, phẳng. Soi kỹ dưới đèn và xem chấm có chiều sâu hay không là cách kiểm đầu tiên.
Mảnh obsidian bị mẻ thì xử lý thế nào?
Vết mẻ của obsidian để lại mép sắc như kính, nên trước hết bọc lại hoặc đặt xa tầm tay trẻ. Thợ đá có thể mài lại cạnh cho tròn, đánh bóng lại vùng mẻ nhỏ. Với quả cầu sứt sâu, việc mài lại sẽ làm cầu nhỏ đi, bạn cân nhắc giữ nguyên làm khối trưng.
Có nên đặt obsidian trong phòng ngủ không?
Đây là câu hỏi thuộc về quan niệm và sở thích. Một số người thích bày đá màu sáng ở phòng ngủ hơn đá đen. Về thực tế, chỉ cần tránh đặt khối có cạnh sắc ở đầu giường hay chỗ dễ va khi đi lại trong bóng tối là đủ an toàn.