Vật phẩm cũ được tặng lại, mua lại hoặc người thân để lại cần được kiểm tra hư hỏng trước, làm sạch nhẹ tay để không xoá đi lớp thời gian, và nếu gia đình có nếp tẩy uế thì chọn cách hợp với chất liệu đã cũ. Đồ cũ thường yếu hơn đồ mới: dây đã mục, keo đã giòn, lớp mạ đã mỏng, đá có thể đã rạn. Những cách tẩy uế mạnh tay như ngâm muối qua đêm dễ làm hỏng món đồ hơn bao giờ hết.
Bên cạnh chuyện kỹ thuật là chuyện tình cảm. Một chiếc vòng ngọc của bà, đồng tiền xu ông để trong ví cả đời, tượng tỳ hưu một người bạn tặng khi chuyển nhà đều mang câu chuyện riêng. Làm sạch đồ cũ vì vậy không chỉ là lau bụi, mà còn là cách đón món đồ vào nhà một cách trân trọng.
Quan niệm dân gian về đồ cũ và cách nhìn cân bằng
Trong dân gian có nhiều quan niệm khác nhau về đồ đã qua tay người khác. Có nhà kiêng nhận đồ đeo sát người của người lạ, có nhà lại coi đồ của ông bà là của báu nên giữ gìn cẩn thận và truyền cho con cháu. Ở giới chơi đá và vật phẩm, một số người tin rằng món đồ "lưu" dấu vết của chủ cũ nên cần tẩy uế trước khi dùng. Những quan niệm này phản ánh sự cẩn trọng và tôn trọng, chứ không phải lời cảnh báo nguy hiểm.
Cách nhìn cân bằng là: nếu bạn thấy yên tâm hơn khi làm một nghi thức nhỏ, hãy làm theo cách nhẹ nhàng mà món đồ chịu được. Nếu bạn không theo nếp đó, lau sạch và giữ gìn tốt cũng là đủ. Không có lý do gì để lo lắng hay vội vàng bỏ đi một món đồ chỉ vì nó từng thuộc về người khác. Nhiều món đồ đẹp nhất trong nhà lại chính là những món có lịch sử.
Với đồ mua lại từ người lạ, phần cần cẩn thận nhiều hơn thật ra là nguồn gốc và tình trạng: món đồ có đúng chất liệu như lời rao không, có hư hỏng giấu đi không, có phải đồ cần giấy tờ khi mua bán không. Những chuyện này ảnh hưởng thật đến bạn, còn quan niệm thì tuỳ niềm tin mỗi người.
Kiểm tra món đồ cũ trước khi làm sạch
Đồ cũ cần được nhìn kỹ trước khi chạm nước hay bất cứ thứ gì khác. Một vài phút quan sát giúp bạn biết món đồ yếu ở đâu.
- Đặt món đồ lên khăn mềm dưới ánh sáng tốt, xoay chậm và nhìn mọi mặt, kể cả mặt đáy.
- Tìm vết rạn, vết nứt: soi đèn pin nghiêng góc qua bề mặt đá để thấy những đường mảnh; với ngọc, soi xuyên để thấy vết rạn bên trong.
- Kiểm tra mối ghép: đế có lung lay không, keo có ố vàng, giòn, bong mép không, các chi tiết như sừng, râu có lỏng không.
- Kiểm tra dây và móc: dây chun, dây cước, dây tết đã cũ thường mất đàn hồi hoặc mục; móc, khoá có thể đã mòn.
- Kiểm tra lớp mặt: lớp mạ có mỏng đi ở chỗ hay cầm không, lớp sơn nhũ có phấn hoá, bong vảy không, đồng có lớp gỉ đều hay có đốm xanh dạng bột.
- Ghi lại tình trạng bằng ảnh. Ảnh này hữu ích nếu sau này bạn mang đi sửa hay giám định.
Nếu dây đã mục, hãy thay dây trước khi làm bất cứ việc gì khác, kể cả lau. Một chiếc vòng đứt dây giữa lúc lau là cách nhanh nhất để hạt đá lăn mất hay vỡ.
Làm sạch mà không xoá dấu thời gian
Đồng cũ: phân biệt lớp gỉ ổn định và đốm hư hại. Đồng để lâu năm tạo một lớp màu nâu sẫm hoặc xanh đều, bám chắc, gọi chung là lớp gỉ hay lớp patina. Lớp này bảo vệ kim loại bên dưới và là một phần giá trị của đồ cũ; không nên đánh bóng hay tẩy bằng chanh, giấm. Ngược lại, đốm xanh nhạt dạng bột, bở, lan rộng là dấu hiệu ăn mòn đang tiếp diễn, nên hỏi thợ có chuyên môn.
Ngọc cũ: lau, không chà. Ngọc đeo lâu năm có độ bóng mềm do cọ xát với da. Lau bằng khăn mềm hơi ẩm, rửa nhanh nước sạch nếu ngọc không nứt, không có phần kim loại. Không dùng bột đánh bóng hay máy rửa siêu âm, nhất là khi chưa biết ngọc có qua xử lý nhựa hay không.
Đá cũ có vết rạn. Vết rạn trong đá cũ có thể đã chứa bụi bẩn nhiều năm. Đừng cố làm sạch bên trong vết rạn bằng ngâm nước hay siêu âm; làm vậy có thể khiến vết rạn lan. Chấp nhận dấu vết đó như một phần của món đồ.
Gỗ cũ, trầm cũ. Gỗ lâu năm có lớp lên nước bóng tự nhiên do tay cầm và dầu da. Chỉ phủi bụi, lau khăn khô, không chà nhám hay đánh vecni lại nếu không có thợ tư vấn, vì làm vậy xoá đi chính lớp bóng được nhiều người quý.
Đồ sơn, đồ mạ cũ. Lớp sơn nhũ, lớp mạ trên đồ cũ thường đã mỏng. Chỉ dùng cọ khô và khăn khô. Vết bong không nên tự sơn dặm bằng sơn nhũ mua ngoài, vì màu và độ bóng thường lệch hẳn.
Đồ người thân đã khuất để lại
Kỷ vật của người thân đã khuất là trường hợp mang nhiều cảm xúc nhất. Tập quán mỗi gia đình, mỗi vùng khác nhau: có nhà giữ nguyên đồ đeo của người mất trong một thời gian, có nhà chia cho con cháu sau giỗ đầu, có nhà đặt một vài món lên bàn thờ. Một số gia đình nhờ nhà chùa hay người lớn tuổi trong họ hướng dẫn. Không có cách nào là duy nhất đúng; điều quan trọng là cả nhà thống nhất và thấy yên lòng.
Về làm sạch, kỷ vật nên được đối xử như đồ cũ quý: kiểm tra trước, lau nhẹ, không đánh bóng, không ngâm. Nhiều người muốn giữ lại cả những dấu vết như độ bóng của chuỗi hạt do tay người thân lần, vết mòn ở mặt nhẫn. Đó là những thứ không thay thế được, nên nếu phân vân giữa làm sạch kỹ và để nguyên, hãy nghiêng về để nguyên.
Nếu gia đình muốn có một nghi thức trước khi người khác đeo hoặc trưng bày món đồ, có thể chọn cách nhẹ: thắp nén hương trên bàn thờ, hơ món đồ qua khói ở khoảng cách xa, rồi lau khăn khô. Những cách nặng tay như ngâm muối không mang thêm ý nghĩa gì, mà lại có thể làm hỏng một kỷ vật đã yếu theo thời gian.
Ví dụ giả định: chiếc hộp gỗ của bà
Giả sử sau khi bà mất, gia đình tìm thấy trong tủ một chiếc hộp gỗ sơn mài nhỏ. Bên trong có một chiếc vòng ngọc xanh đã mờ, một chuỗi hạt gỗ đứt dây, vài đồng xu đồng xỉn nâu buộc dây đỏ đã bạc màu, và một mặt dây hình hồ lô bằng đá trắng có vết rạn. Con cháu muốn làm sạch để chia nhau giữ, và có người đề nghị ngâm tất cả vào nước muối cho "sạch sẽ".
Cách làm thận trọng hơn bắt đầu bằng việc chụp ảnh toàn bộ hộp như khi mới mở, rồi xử lý từng món. Vòng ngọc: lau khăn mềm hơi ẩm, soi đèn để xem vết rạn; nếu không rạn, rửa nhanh nước sạch rồi lau khô. Chuỗi hạt gỗ: gom đủ hạt vào khay, đếm lại, phủi bụi khô, rồi mang đi xâu dây mới theo đúng thứ tự cũ nếu nhớ được. Đồng xu: không đánh bóng, chỉ phủi bụi; dây đỏ cũ có thể giữ lại riêng làm kỷ niệm thay vì buộc lại. Mặt hồ lô đá trắng có vết rạn: chỉ lau khăn khô, không ngâm, tránh để vết rạn hút nước.
Chiếc hộp sơn mài cũng là kỷ vật: lau bụi bằng khăn khô, không dùng nước hay cồn trên lớp sơn. Sau khi làm sạch, gia đình bàn với nhau ai giữ món nào, có món nào đặt lên bàn thờ hay không. Toàn bộ quá trình không cần đến một hạt muối nào, mà các món đồ vẫn được đón nhận trang trọng.
Cất giữ đồ cũ sau khi làm sạch
Đồ cũ sau khi làm sạch cần được cất đúng cách để không quay lại tình trạng ban đầu, và để thế hệ sau còn biết câu chuyện của nó.
- Mỗi món một túi vải mềm hoặc một ngăn riêng, để đá cứng không làm xước đá mềm, kim loại không cọ vào ngọc.
- Hộp cất để ở chỗ khô, tránh tủ sát tường ẩm, gầm giường, nhà kho. Có thể đặt kèm gói hút ẩm, thay định kỳ.
- Đồng và bạc cất trong túi kín hơn để hạn chế tiếp xúc không khí ẩm; không bọc trực tiếp bằng giấy báo vì mực in có thể bám.
- Không cất chung với long não, băng phiến hay hoá chất có mùi mạnh, vì mùi bám vào gỗ, trầm và đá xốp.
- Ghi một tờ giấy nhỏ: món này của ai, có từ bao giờ, câu chuyện gắn với nó, và cách làm sạch đã dùng. Cất tờ giấy cùng món đồ.
- Định kỳ mở ra kiểm tra, nhất là sau mùa nồm, để phát hiện sớm đốm xỉn, mốc hay dây lỏng.
Tờ giấy ghi chú nghe có vẻ nhỏ, nhưng sau vài chục năm, nó thường là thứ khiến món đồ còn được giữ thay vì bị bỏ quên trong một ngăn tủ.
Khi nào nên mang đồ cũ đi hỏi người có chuyên môn
Có những món đồ cũ mà việc tự làm sạch ở nhà có thể làm mất giá trị hoặc gây hư hỏng không phục hồi được. Nên dừng lại và hỏi khi:
- Món đồ có thể là đồ cổ: đồng xu, tượng đồng, đồ gốm có dấu hiệu tuổi đời lớn, đặc biệt nếu có nguồn gốc không rõ.
- Món đồ đi kèm giấy giám định cũ, hoặc người để lại cho biết đây là đá quý, ngọc có giá trị.
- Đồng xuất hiện đốm xanh dạng bột, bở, lan nhanh.
- Ngọc, đá có vết rạn lớn hoặc đã từng bị gãy, dán lại.
- Lớp sơn son thếp vàng trên tượng gỗ cũ bong tróc nhiều.
- Bạn định bán lại món đồ: làm sạch sai cách có thể khiến người mua đánh giá thấp hơn.
Với đồ có khả năng là cổ vật, việc mua bán, mang ra nước ngoài có thể chịu quy định pháp luật về di sản văn hoá. Bạn nên tìm hiểu quy định hiện hành hoặc hỏi cơ quan văn hoá địa phương trước khi giao dịch, thay vì chỉ dựa vào lời người bán.
Câu hỏi thường gặp
Nhận vòng tay cũ của người khác có cần tẩy uế không?
Đó là tuỳ niềm tin của bạn. Nhiều người lau sạch, thay dây mới rồi đeo; một số người làm thêm nghi thức nhỏ như đặt cạnh muối khô hay hơ khói hương. Về vệ sinh, rửa hạt bằng nước sạch và thay dây là việc nên làm.
Có nên đánh bóng đồng xu cổ cho sáng không?
Không nên. Lớp gỉ và màu thời gian trên đồng xu cũ là một phần giá trị, đánh bóng có thể làm mất chi tiết và giảm giá trị sưu tầm. Chỉ phủi bụi và lau khăn khô; nếu đồng có đốm ăn mòn bở, hỏi người có chuyên môn.
Đồ mua lại ở chợ đồ cũ có cần làm gì đặc biệt không?
Kiểm tra kỹ tình trạng và chất liệu trước khi làm sạch, vì đồ chợ cũ thường không có mô tả. Làm sạch nhẹ theo chất liệu yếu nhất có thể có. Nếu món đồ được rao là đá quý, ngọc hay đồ cổ, nên giám định trước khi tin.
Kỷ vật của người thân có nên đặt lên bàn thờ không?
Mỗi gia đình một nếp. Có nhà đặt một món kỷ vật nhỏ lên bàn thờ, có nhà cất trong hộp riêng, có nhà trao cho con cháu đeo. Nên bàn với người lớn trong gia đình để thống nhất, tránh tranh luận về sau.
Vòng ngọc cũ bị mờ có làm bóng lại được không?
Ngọc mờ có thể do bụi, dầu da hoặc mòn bề mặt sau nhiều năm. Lau bằng khăn mềm hơi ẩm thường giúp bóng hơn. Nếu mặt ngọc đã mòn, chỉ thợ ngọc mới đánh bóng lại được, và nên hỏi kỹ để không làm mất độ dày của vòng.
Tượng tỳ hưu được tặng lại có dùng tiếp được không?
Được. Kiểm tra đế và các chi tiết dễ gãy, làm sạch theo chất liệu, rồi đặt ở chỗ phù hợp. Quan niệm tỳ hưu "nhận chủ" là niềm tin của một số người; nếu bạn muốn, có thể làm một nghi thức nhỏ theo nếp nhà.