Một con tỳ hưu có màu đồng chưa chắc đã làm bằng đồng: trên thị trường có ba nhóm hay bị gọi chung là "tỳ hưu đồng", gồm tượng đúc bằng hợp kim đồng thật, tượng đúc hợp kim kẽm rồi mạ một lớp màu đồng, và tượng nhựa hoặc bột đá trộn bột kim loại phủ nhũ đồng. Cả ba đều có thể đẹp, nhưng khác nhau xa về độ bền, trọng lượng, cách bảo quản và giá trị.
Bài này không nhằm chê nhóm nào. Hợp kim kẽm và nhựa phủ nhũ đồng là vật liệu hợp pháp, phù hợp cho món quà nhỏ hoặc đồ trang trí ngắn hạn. Vấn đề chỉ là mô tả có đúng với hàng hay không. Dưới đây là những phép kiểm bạn tự làm được tại nhà hoặc ngay ở quầy, cùng giới hạn của từng phép.
Ba nhóm vật liệu đội lốt màu đồng
Nhóm thứ nhất là hợp kim đồng thật: đồng thau, đồng đỏ, đồng thanh. Tượng có thể đúc đặc hoặc rỗng, bề mặt có thể đánh bóng, hun màu hoặc mạ vàng, nhưng phần kim loại làm nên hình con tỳ hưu là đồng. Khi trầy, lớp dưới vẫn có ánh vàng hoặc hồng cam.
Nhóm thứ hai là hợp kim kẽm, thường được gọi tắt là "hợp kim" hoặc theo tên thương mại của dòng hợp kim kẽm pha nhôm. Loại này nóng chảy ở nhiệt độ thấp hơn đồng nhiều, đúc nhanh bằng khuôn kim loại, cho chi tiết đều và sắc, nên rất hợp sản xuất số lượng lớn. Sau khi đúc, bề mặt được mạ một lớp đồng hoặc phủ sơn màu đồng. Khi trầy sâu, lớp dưới có màu xám bạc.
Nhóm thứ ba là nhựa hoặc bột đá trộn với bột kim loại rồi đổ khuôn, sau đó đánh bóng để lộ ánh kim. Loại này nhẹ hơn hẳn, chạm vào thấy ấm tay hơn kim loại, gõ nghe đục như nhựa. Có nơi gọi là "đồng nguội" hay "đồng composite". Đây là vật liệu tổng hợp, không nên được bán dưới tên đồng đúc.
Ngoài ra còn kiểu lõi sắt mạ đồng, ít gặp hơn ở tượng nhỏ nhưng có ở một số đồ trang trí rẻ. Lõi sắt nặng gần như đồng, nhưng gặp ẩm lâu ngày sẽ có gỉ nâu đỏ loang ra từ chỗ lớp mạ bị trầy.
Đặc điểm từng nhóm qua các phép kiểm đơn giản
Bảng dưới gom những gì bạn có thể quan sát mà không cần máy móc. Không phép nào một mình đủ kết luận; hãy dùng ít nhất hai, ba phép cùng lúc.
| Phép kiểm | Hợp kim đồng thật | Hợp kim kẽm mạ | Nhựa, bột đá phủ nhũ đồng | Lõi sắt mạ đồng |
|---|---|---|---|---|
| Cầm nặng tay | Nặng | Nhẹ hơn đồng khoảng một phần năm nếu cùng thể tích đặc | Nhẹ rõ rệt | Nặng gần như đồng |
| Nam châm | Không hút | Không hút | Không hút | Hút |
| Màu ở vết trầy dưới đáy | Vàng hoặc hồng cam | Xám bạc | Màu nhựa, bột trắng hoặc xám | Xám sẫm, có thể gỉ nâu |
| Cảm giác nhiệt khi chạm | Mát, truyền nhiệt nhanh | Mát | Ấm hơn, giống nhựa | Mát |
| Tiếng gõ nhẹ | Ngân trong nếu rỗng, đanh nếu đặc | Ngân ngắn hơn, đục hơn | Đục, bộp | Đanh, ngắn |
Phép nam châm được nhiều người coi là phép thử đồng, nhưng thực ra nó chỉ loại được lõi sắt. Đồng, kẽm, nhôm và nhựa đều không bị nam châm hút. Vì vậy, một con tượng không hút nam châm vẫn có thể là hợp kim kẽm. Đừng dừng lại ở phép này.
Kiểm một con tỳ hưu tại quầy hoặc khi vừa nhận hàng
Bạn chỉ cần một chiếc cân nhà bếp, một cục nam châm nhỏ và một chiếc đèn pin. Trình tự gợi ý:
- Hỏi người bán chất liệu, lõi đặc hay rỗng, trọng lượng và kích thước. Ghi lại để đối chiếu.
- Cân con tượng. So với trọng lượng người bán báo; chênh lệch lớn so với mô tả là điểm cần làm rõ đầu tiên.
- Lật đáy, rọi đèn pin xiên. Tìm chỗ lớp màu mỏng, chỗ có vết xước sẵn, mép đế, lỗ thoát khí. Quan sát màu kim loại lộ ra.
- Áp nam châm vào nhiều điểm: thân, đế, đáy. Nếu có lực hút, lõi hoặc một phần có sắt.
- Chạm lòng bàn tay vào thân trong vài giây. Kim loại thường cho cảm giác mát rõ ngay lúc đầu, nhựa phủ nhũ thì ấm hơn.
- Gõ nhẹ bằng đốt ngón tay, không dùng vật cứng. So tiếng với một món đồng bạn biết chắc, nếu có.
- Chụp ảnh đáy và các điểm vừa kiểm, phòng khi cần trao đổi lại với người bán.
Tuyệt đối không cạo, đục hay nhỏ axit lên tượng để thử. Những cách này làm hỏng lớp hoàn thiện, không đổi trả được, và axit nguy hiểm khi dùng trong nhà. Nếu cần chắc chắn với món giá trị cao, các phòng thí nghiệm có máy phân tích thành phần bằng tia X mà không phá mẫu.
Vì sao trọng lượng chỉ là gợi ý, không phải bằng chứng
Nhiều người mua cho rằng "nặng là đồng thật". Câu này đúng một nửa. Đồng có tỉ trọng khoảng 8,4 đến 8,9 gam trên mỗi phân khối tuỳ hợp kim, hợp kim kẽm thường quanh 6,6 đến 6,7, nên nếu hai con cùng hình, cùng đúc đặc thì con đồng nặng hơn đáng kể. Nhưng trong thực tế, rất nhiều tượng đồng được đúc rỗng để tiết kiệm vật liệu, trong khi một số tượng hợp kim lại được đúc đặc hoặc đổ thêm lõi.
Ví dụ giả định: hai con tỳ hưu cùng dài khoảng hai mươi phân. Con thứ nhất là đồng thau đúc rỗng, thành dày vừa phải; con thứ hai là hợp kim kẽm đúc đặc. Khi cân, con hợp kim có thể nặng ngang hoặc hơn con đồng. Chỉ dựa vào cân, bạn sẽ kết luận sai.
Vì thế, cân nên được dùng để đối chiếu với thông số người bán công bố, không phải để tự suy ra chất liệu. Một con tượng được mô tả "đồng đặc, nặng ba ký" mà cân chỉ được nửa con số ấy thì rõ ràng mô tả có vấn đề. Còn một con nặng tay chưa chắc là đồng, phải xem thêm màu lõi.
Hợp kim kẽm mạ đồng có gì không tốt
Lớp mạ mỏng, mòn ở chỗ hay chạm. Sau một thời gian, đỉnh đầu, lưng, mõm là nơi lớp mạ mòn trước, lộ màu xám bạc. Không đánh bóng lại được như đồng, vì đánh mạnh chỉ làm lớp mạ mòn nhanh hơn.
Kẽm gặp ẩm có thể nổi đốm trắng. Ở nơi ẩm như nhà gần biển hay mùa nồm, kẽm lộ ra dưới lớp mạ có thể bị oxy hoá thành các đốm trắng xám, bề mặt phồng nhẹ. Đây là hiện tượng khó xử lý triệt để.
Khó sửa khi gãy. Hợp kim kẽm hàn khó và dễ chảy ở nhiệt thấp, nên sừng hay đuôi gãy thường chỉ dán keo được, không bền như hàn đồng.
Vẫn phù hợp cho một số nhu cầu. Làm quà lưu niệm nhỏ, đồ trang trí sự kiện, món để thử xem mình có thích kiểu dáng ấy không trước khi mua bản đồng. Điều quan trọng là bạn biết rõ mình đang mua gì.
Lớp mạ vàng bên ngoài làm việc nhận biết khó hơn
Rất nhiều tỳ hưu bày bán được mạ vàng toàn thân hoặc mạ vàng từng phần như sừng, vảy lưng, đồng tiền ngậm ở miệng. Lớp mạ này che hết màu lõi, nên dù lõi là đồng thau, đồng đỏ hay hợp kim kẽm, nhìn từ ngoài vào đều giống nhau: một màu vàng tươi, đều, sáng.
Với tượng mạ vàng, đáy càng là nơi phải xem. Nhiều xưởng chỉ mạ phần nhìn thấy, để đáy trần hoặc dán nỉ. Nếu đáy để trần, màu kim loại ở đó cho bạn biết lõi. Nếu đáy dán nỉ kín, hãy hỏi người bán ảnh trước khi dán, hoặc hỏi thẳng lõi là gì và đề nghị ghi vào hoá đơn hay phiếu bảo hành.
Cũng nên phân biệt mạ vàng với sơn nhũ vàng. Sơn nhũ là sơn có bột ánh kim, phủ bằng súng phun hoặc cọ; nhìn kỹ thấy hạt ánh li ti, mép chi tiết có thể đọng sơn dày hơn. Mạ điện cho lớp vàng mỏng, mịn, bám đều theo từng nét chạm. Sơn nhũ dễ trầy, dễ bạc màu hơn mạ, và không chịu được kem đánh bóng hay khăn lau có hoá chất.
Khi nào nên nhờ người có chuyên môn
Với tượng cỡ nhỏ làm quà, các phép kiểm tại nhà đã đủ để bạn tránh mua nhầm vật liệu. Nhưng với tượng cỡ lớn, giá trị cao, hoặc món được giới thiệu là đồng đỏ đúc đặc từ làng nghề, bạn có thể muốn chắc chắn hơn.
Một số cơ sở kiểm định kim loại, tiệm vàng lớn hoặc phòng thí nghiệm vật liệu có máy phân tích huỳnh quang tia X, đo được thành phần bề mặt mà không làm hỏng tượng. Lưu ý là máy đo bề mặt: với tượng mạ, kết quả phản ánh lớp mạ nhiều hơn lõi, nên cần đo ở chỗ đáy trần. Bạn nên hỏi trước nơi đó có nhận đo đồ mỹ nghệ không và đo ở vị trí nào.
Với người bán, đề nghị ghi rõ chất liệu lõi, lớp mặt, trọng lượng và kích thước vào phiếu bán hàng là cách đơn giản nhất để có căn cứ đổi trả nếu sau này phát hiện sai khác.
Ý nghĩa tỳ hưu có phụ thuộc vào chất liệu không
Theo quan niệm dân gian, tỳ hưu là linh vật tượng trưng cho mong muốn giữ gìn của cải và chặn điều không lành. Một số người tin rằng chất liệu tự nhiên, kim loại thật thì "có hồn" hơn đồ nhựa hay đồ mạ. Đây là cảm nhận cá nhân và quan niệm truyền miệng, không có chuẩn chung để đo.
Điều chắc chắn hơn là đồng thật bền hơn, giữ dáng lâu hơn, có thể làm sạch, đánh bóng hay sửa chữa nhiều lần, và theo thời gian lên màu trầm đẹp. Nếu bạn định giữ con tượng lâu năm, coi như một món đồ gia đình, đồng thật là lựa chọn hợp lý về mặt vật chất. Nếu chỉ cần một món trang trí ngắn hạn, hợp kim mạ vẫn đáp ứng được, miễn là bạn trả đúng với giá trị của vật liệu.
Khi muốn so sánh, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, đối chiếu thông số với những gì đã học ở trên trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu đồng thật có bị nam châm hút không?
Không. Đồng và các hợp kim đồng không bị nam châm hút. Nhưng hợp kim kẽm và nhựa cũng không bị hút, nên phép nam châm chỉ giúp loại trừ lõi sắt, không chứng minh được tượng là đồng thật. Cần kết hợp với xem màu lõi ở đáy.
Làm sao xem màu lõi mà không làm hỏng tượng?
Lật đáy và rọi đèn pin xiên tìm những chỗ lớp màu mỏng sẵn như mép đế, lỗ thoát khí, vết xước nhỏ có từ trước. Không nên tự cạo hay mài. Nếu không thấy được, hãy nhờ người bán chụp cận đáy dưới ánh sáng tự nhiên.
Tượng hợp kim kẽm mạ đồng dùng được bao lâu?
Tuỳ độ dày lớp mạ và môi trường. Trong phòng khô, ít chạm tay, lớp mạ có thể giữ màu khá lâu. Ở nơi ẩm hoặc hay được xoa, đỉnh đầu và lưng sẽ mòn trước, lộ màu xám. Khi đó khó đánh bóng lại như đồng thật.
Đồng composite hay đồng nguội có phải là đồng không?
Đây là tên gọi thương mại của vật liệu nhựa hoặc bột đá trộn bột kim loại rồi đổ khuôn. Bề mặt có ánh đồng nhưng phần lớn khối là nhựa. Nó nhẹ, rẻ, đẹp ở mức trang trí, nhưng không nên được hiểu là tượng đồng đúc.
Cân nặng bao nhiêu thì chắc là tỳ hưu đồng thật?
Không có con số chung vì tượng đồng thường đúc rỗng và mỗi mẫu có thể tích khác nhau. Cân nên dùng để đối chiếu với trọng lượng người bán công bố. Chênh lệch lớn là dấu hiệu cần hỏi lại, còn nặng tay chưa đủ để kết luận là đồng.
Có nên thử bằng axit hoặc giũa để biết đồng thật không?
Không nên. Axit nguy hiểm khi dùng trong nhà và làm hỏng lớp hoàn thiện, giũa để lại vết vĩnh viễn, tượng không đổi trả được nữa. Với món giá trị cao, có thể nhờ nơi có máy phân tích thành phần không phá mẫu.