Tượng voi trắng, hay bạch tượng, là mẫu tượng voi mang lớp nghĩa tôn giáo rõ nhất: trong truyền thống Phật giáo phổ biến, voi trắng sáu ngà gắn với giấc mộng của hoàng hậu Ma Da trước khi sinh thái tử Tất Đạt Đa, và là con vật cưỡi của Bồ Tát Phổ Hiền trong mỹ thuật Phật giáo Đại thừa. Ở Thái Lan, Lào, Myanmar, voi trắng còn là vật quý gắn với hoàng gia.
Vì vậy khi bày một tượng voi trắng, nhiều người muốn hiểu những lớp nghĩa này để đặt nó ở chỗ cho phải. Bài này giới thiệu ở mức kiến thức phổ thông các tích và hình tượng liên quan, phân biệt voi trắng với những hình tượng voi khác trong tôn giáo, các mẫu tượng voi trắng hay gặp, rồi cách bày và giữ màu trắng cho bền. Muốn hiểu sâu về giáo lý, bạn nên hỏi chư tăng hoặc tìm sách của các nhà nghiên cứu Phật học.
Voi trắng ngoài đời thực là con voi thế nào
Voi trắng không phải một loài riêng. Đó là những cá thể voi châu Á có da sáng màu bất thường, thường là màu hồng nhạt hay xám rất nhạt khi khô, kèm mắt, móng, lông nhạt màu hơn voi thường. Hiện tượng này liên quan tới việc thiếu sắc tố ở những mức khác nhau, không phải con voi trắng tinh như tượng sứ.
Ở các vương triều Đông Nam Á xưa, những con voi như vậy được xem là hiếm và quý, được nuôi dưỡng trọng thể, có người chăm riêng. Những tiêu chuẩn để công nhận một con voi là voi trắng tuỳ vào truyền thống từng nước, gồm cả màu da, màu mắt, móng và lông. Vì tính hiếm hoi ấy, voi trắng trở thành biểu tượng của sự thanh khiết, cát tường và uy tín của người trị vì.
Từ đây có một thành ngữ tiếng Anh, "white elephant", chỉ món tài sản tốn kém mà khó dùng. Giai thoại thường kể rằng xưa có vị vua tặng voi trắng cho người mình không ưa, vì nuôi voi quý rất tốn mà không được dùng vào việc nặng. Đây là giai thoại lưu truyền, không có nguồn sử liệu chắc chắn; trong văn hoá Đông Nam Á, voi trắng vẫn được nhìn như vật quý.
Voi trắng trong truyền thống Phật giáo
Câu chuyện được kể rộng rãi nhất là giấc mộng của hoàng hậu Ma Da: trước khi mang thai thái tử Tất Đạt Đa, bà mộng thấy một con voi trắng có sáu ngà đi vào bên hông mình. Các bản kể có chi tiết khác nhau, nhưng hình ảnh voi trắng sáu ngà đã trở thành biểu tượng quen thuộc của sự kiện đản sinh, xuất hiện trên phù điêu, tranh vẽ ở nhiều chùa trong khu vực.
Trong mỹ thuật Phật giáo Đại thừa, Bồ Tát Phổ Hiền thường được tạc hoặc vẽ ngồi trên lưng voi trắng sáu ngà, còn Bồ Tát Văn Thù ngồi trên lưng sư tử xanh. Ở nhiều chùa Việt, bộ ba Thích Ca, Văn Thù, Phổ Hiền được bày cùng nhau. Cách giải thích phổ biến cho sáu ngà là tượng trưng cho sáu pháp tu của Bồ Tát; muốn hiểu cho đúng, bạn nên hỏi thêm chư tăng.
Vì những lớp nghĩa ấy, tượng voi trắng sáu ngà khi đặt trong nhà thường được nhiều người đối xử như một vật có tính tôn giáo, không hẳn như con voi trang trí. Đây không phải quy định bắt buộc, nhưng là sự tôn trọng mà nhiều gia đình theo đạo Phật mong muốn. Ngược lại, một con voi sứ trắng trơn, không ngà sáu, không đài sen, thì phần lớn người ta xem như đồ trang trí thanh nhã, có thể đặt ở phòng khách hay bàn làm việc mà không cần nghĩ nhiều.
Voi trắng ở các nước Đông Nam Á
Ở Thái Lan, voi trắng gắn chặt với hình ảnh hoàng gia; cờ của Xiêm trước đây có hình voi trắng trên nền đỏ, và nhiều huân chương, công trình mang biểu tượng này. Ở Lào, tên vương quốc cổ Lan Xang có nghĩa là "triệu voi", và hình ảnh voi, trong đó có voi ba đầu dưới lọng trắng, từng là biểu tượng của vương triều. Ở Myanmar, voi trắng cũng được xem là điềm lành của đất nước.
Do nhiều người Việt đi du lịch, làm việc ở các nước láng giềng, những tượng voi trắng mang phong cách Thái, Lào được mang về làm kỷ niệm khá nhiều: voi trắng đeo yên đỏ thêu kim tuyến, voi trắng có mũ nhọn trên đầu, voi trắng đứng trên bệ sơn vàng. Kiểu tượng này mang dấu ấn hoàng gia và lễ hội hơn là tôn giáo thuần tuý.
Khi nhận hoặc mua một tượng voi trắng kiểu này, bạn có thể bày như một kỷ vật văn hoá của nước bạn, ở phòng khách hoặc tủ trưng bày. Giữ nó sạch sẽ, không đặt ở chỗ thấp, là cách tôn trọng văn hoá của nơi đã làm ra nó.
Các mẫu tượng voi trắng thường gặp
Tượng voi trắng trên thị trường khá đa dạng. Bảng dưới phân loại theo lớp nghĩa chính để bạn chọn chỗ bày phù hợp:
| Mẫu tượng | Đặc điểm nhận biết | Lớp nghĩa chính | Chỗ bày gợi ý |
|---|---|---|---|
| Voi trắng sáu ngà | Sáu ngà nhỏ, ba ngà mỗi bên | Tích đản sinh, biểu tượng Phật giáo | Chỗ cao, trang trọng, phòng thờ |
| Bồ Tát Phổ Hiền cưỡi voi | Vị Bồ Tát ngồi trên lưng voi trắng | Tượng thờ Phật giáo | Ban thờ Phật, theo hướng dẫn của chùa |
| Voi trắng kiểu Thái, Lào | Yên đỏ, vàng, mũ nhọn, chuông | Hoàng gia, lễ hội, kỷ vật du lịch | Phòng khách, tủ trưng bày |
| Voi trắng cõng bảo châu | Trên lưng có viên ngọc hoặc đài sen | Kết hợp cát tường và Phật giáo | Kệ cao phòng khách, phòng đọc |
| Voi sứ trắng trơn | Không ngà sáu, không trang sức | Trang trí thanh nhã, ít lớp tôn giáo | Phòng khách, bàn làm việc |
Tượng Bồ Tát Phổ Hiền cưỡi voi là tượng thờ, không phải vật trang trí. Nếu gia đình bạn muốn thỉnh tượng này, nên hỏi nhà chùa về cách đặt và bày cho đúng nếp. Các mẫu voi trắng khác có thể bày như vật trang trí, nhưng vẫn nên giữ chỗ sạch sẽ, cao ráo.
Phân biệt voi trắng với tượng thần đầu voi
Trên thị trường còn có tượng thần mình người đầu voi, thường có bốn tay, bụng tròn, ngồi trên toà sen hoặc bên cạnh một con chuột. Đây là Ganesha, một vị thần trong Ấn Độ giáo, được thờ rộng rãi ở Ấn Độ và nhiều nơi khác. Trong di sản điêu khắc Chăm ở miền Trung Việt Nam cũng có tượng Ganesha, cho thấy hình tượng này đã có mặt trên đất nước mình từ lâu.
Tượng Ganesha không phải "voi phong thủy" và cũng không phải voi trắng của Phật giáo. Với tín đồ Ấn Độ giáo, đó là tượng thần, có cách thờ phụng riêng. Nếu bạn mua tượng này vì yêu thích nghệ thuật, nên bày ở chỗ trang trọng, tránh dùng làm đồ chặn giấy, đồ chơi hay đặt ở sàn nhà, và tránh bình phẩm hay dùng hình ảnh vị thần một cách thiếu tôn trọng.
Một trường hợp gần gũi hơn là các tượng voi đeo trang sức kiểu Ấn Độ, có hoạ tiết sơn màu trên trán và tai. Đây là phong cách trang trí, không phải tượng thần, có thể bày như đồ mỹ nghệ. Khi không chắc một tượng có tính tôn giáo hay không, hỏi người bán nguồn gốc mẫu tượng là cách đơn giản nhất. Người bán có hiểu biết sẽ cho bạn biết mẫu đó lấy cảm hứng từ đâu, và gợi ý chỗ bày cho phù hợp.
Giữ màu trắng cho từng chất liệu
Màu trắng là điểm đẹp nhất của tượng voi trắng nhưng cũng dễ xuống màu nhất. Cách giữ phụ thuộc vào chất liệu:
- Sứ trắng men bóng: rửa nước ấm với chút xà phòng dịu, lau khô; men sứ gần như không ngả vàng.
- Cẩm thạch trắng: lau khăn hơi ẩm, tránh chanh, giấm, nước tẩy có axit; đá có thể ố vàng theo thời gian, có thể nhờ thợ đá đánh bóng lại.
- Bột đá sơn trắng, resin trắng: tránh nắng chiếu trực tiếp vì tia cực tím làm sơn và nhựa ngả vàng; chỉ lau khăn khô hoặc hơi ẩm.
- Thạch anh trắng, ngọc trắng: rửa nước sạch, lau khô, cất xa đá cứng khác để không xước.
- Yên, trang sức sơn màu trên voi trắng: lau nhẹ bằng khăn khô, không chà vì dễ tróc.
- Đặt tượng ở chỗ ít khói nhang, khói bếp: khói bám lâu ngày làm tượng xỉn màu, nhất là ở các kẽ ngà, tai.
Nếu tượng đặt gần ban thờ có thắp hương thường xuyên, lau bụi khói định kỳ mỗi tháng sẽ dễ hơn nhiều so với để một năm mới làm sạch. Với tượng thờ, nhiều gia đình có nếp lau tượng vào dịp cuối năm; bạn có thể theo nếp nhà mình.
Bày tượng voi trắng cho tôn trọng
Không có quy tắc bắt buộc, nhưng những gợi ý sau được nhiều gia đình và người bày đồ mỹ nghệ áp dụng:
- Đặt ở chỗ cao ngang ngực hoặc cao hơn, trên kệ, tủ, không đặt trên sàn hay dưới gầm bàn.
- Tránh đặt gần nhà vệ sinh, thùng rác, giá giày dép, nhất là với voi trắng sáu ngà và các mẫu có biểu tượng Phật giáo.
- Không đặt chồng đồ lên trên lưng tượng hay dùng tượng làm giá treo chìa khoá, giá kê điện thoại.
- Với tượng có tính tôn giáo, có thể đặt trong phòng thờ hoặc phòng đọc sách yên tĩnh.
- Nếu muốn tặng tượng voi trắng sáu ngà, nên hỏi trước người nhận có đạo Phật hay quan tâm không, để món quà phù hợp.
- Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để chọn kiểu voi trắng hợp chỗ bày.
Những gợi ý này xuất phát từ sự tôn trọng biểu tượng hơn là từ lo ngại điều xui rủi. Một tượng voi trắng được giữ sạch, đặt ở chỗ trang nhã là đủ để nó làm tròn vai trò của mình trong ngôi nhà.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao voi trắng trong tượng Phật giáo có sáu ngà?
Theo truyền thống phổ biến, hoàng hậu Ma Da mộng thấy voi trắng sáu ngà trước khi mang thai thái tử Tất Đạt Đa. Cách giải thích thường gặp cho sáu ngà là tượng trưng sáu pháp tu của Bồ Tát; để hiểu kỹ, bạn nên hỏi chư tăng.
Tượng voi trắng có phải chỉ dành cho người theo đạo Phật?
Không. Voi trắng kiểu Thái, Lào hay voi sứ trắng trơn có thể bày như vật trang trí, kỷ vật văn hoá. Riêng mẫu voi trắng sáu ngà và tượng Bồ Tát cưỡi voi mang tính tôn giáo rõ, nên được bày trang trọng.
Voi trắng ngoài đời có trắng như tượng không?
Không hẳn. Voi trắng thật thường có da hồng nhạt hoặc xám rất nhạt, mắt, móng và lông nhạt màu hơn voi thường. Màu trắng tinh trên tượng là cách thể hiện mang tính biểu tượng, gợi sự thanh khiết.
Tượng Ganesha có phải là voi phong thủy không?
Không. Ganesha là một vị thần trong Ấn Độ giáo, có hình mình người đầu voi. Đây là tượng thần với cách thờ riêng. Nếu bày vì yêu thích nghệ thuật, nên đặt ở chỗ trang trọng và tránh dùng như đồ chơi hay đồ trang trí tầm thường.
Tượng voi trắng bột đá bị ngả vàng có sửa được không?
Ngả vàng do nắng thường làm thay đổi cả lớp sơn và nhựa, khó lau sạch. Có thể nhờ thợ sơn lại lớp trắng. Để phòng, đặt tượng xa cửa sổ có nắng chiếu trực tiếp và xa khói nhang, khói bếp.
Có nên tặng tượng voi trắng sáu ngà làm quà không?
Có thể, nhất là cho người theo đạo Phật hoặc quý mỹ thuật Phật giáo. Với người không có nhu cầu này, một tượng voi trắng trơn hoặc voi kiểu Thái là lựa chọn nhẹ nhàng hơn, tránh để người nhận lúng túng chỗ bày.