Tượng voi gốm sứ và tượng voi bột đá là hai nhóm vật liệu rất khác nhau dù trong ảnh có thể trông giống nhau: gốm sứ là đất sét nung ở nhiệt độ cao, phủ men thuỷ tinh hoá, cứng nhưng giòn; còn bột đá là đá xay mịn trộn keo nhựa, đúc khuôn rồi sơn hoặc mạ, nhẹ, dễ tạo mẫu nhưng lớp ngoài có thể bong theo năm tháng. Biết mình đang mua loại nào giúp bạn chọn đúng chỗ đặt và đúng cách lau.
Hai nhóm này chiếm phần lớn tượng voi trang trí giá vừa phải trên thị trường, từ đôn voi sứ đặt sân vườn tới đôi voi mạ vàng trên kệ phòng khách. Bài này giải thích sự khác nhau giữa gốm và sứ, các dòng men hay gặp trên voi, bản chất của bột đá và resin, rồi những điểm cần kiểm khi mua và khi bày.
Gốm và sứ khác nhau thế nào trên một tượng voi
Trong cách gọi thông thường, "gốm sứ" được dùng chung, nhưng nghề làm gốm phân biệt khá rõ. Gốm (đất nung, sành) được nung ở nhiệt độ thấp hơn, xương đất có màu đỏ, nâu hoặc xám, còn ít nhiều lỗ xốp nên hút nước nếu không có men phủ. Sứ được làm từ đất cao lanh trắng mịn, nung ở nhiệt độ cao hơn nhiều, xương trắng, đặc, gần như không hút nước, gõ nghe tiếng thanh và ngân.
Cách nhận đơn giản nhất là nhìn phần đáy không phủ men, gọi là chân đế. Chân đế màu trắng mịn như phấn là sứ; màu đỏ gạch, nâu, xám sạn là gốm. Gõ nhẹ bằng móng tay vào thân: sứ cho tiếng trong, gốm cho tiếng đục hơn. Ở tượng voi rỗng, bạn cũng có thể nhìn qua lỗ thoát khí dưới bụng để thấy màu xương bên trong.
Sự khác nhau này quyết định chỗ đặt. Voi sứ chịu ẩm tốt, hợp sân vườn có mái che, phòng tắm lớn, cạnh bể cá. Voi gốm không men hoặc men mỏng nếu để ngoài mưa lâu sẽ hút nước, rêu mọc nhanh, và ở vùng núi cao có sương giá, nước ngấm trong xương gốm có thể làm nứt tượng khi đóng băng.
Các dòng men và kiểu gốm hay gặp trên tượng voi
Ở Việt Nam, tượng voi gốm sứ được làm ở nhiều làng nghề như Bát Tràng (Hà Nội), Chu Đậu (Hải Phòng, trước thuộc Hải Dương), Biên Hoà (Đồng Nai) hay Bàu Trúc của người Chăm (Khánh Hoà, trước thuộc Ninh Thuận). Mỗi nơi có thế mạnh riêng:
| Kiểu men, kiểu gốm | Vẻ ngoài | Hợp chỗ nào | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Men lam vẽ dưới men | Nền trắng, hoa văn xanh coban | Phòng khách, tủ trưng bày | Nét vẽ tay có đậm nhạt, in decal thì đều tăm tắp |
| Men rạn | Mặt men có lưới vết rạn nhỏ như mạng nhện | Nhà cổ, phòng trà | Vết rạn là chủ ý, không phải nứt xương |
| Men ngọc, men xanh rêu | Xanh lục nhạt trong, đọng đậm ở chỗ trũng | Bàn trà, kệ sách | Men dày chỗ trũng là đặc trưng của dòng men này |
| Men màu Biên Hoà | Xanh đồng trổ, nâu, vàng, có khắc chìm | Sân vườn có mái, hiên nhà | Thường là gốm, cần men phủ kín để chịu ẩm |
| Gốm mộc không men | Đỏ nâu, loang vết khói nung | Góc mộc mạc, kệ thấp | Hút nước, không dùng làm chậu cây trực tiếp |
| Sứ trắng, sứ vẽ vàng | Trắng tinh, viền vàng kim | Nội thất hiện đại, quà tặng | Viền vàng dễ mòn nếu chà mạnh |
Đôn voi, tức chiếc ghế ngồi hoặc đế kê chậu hình con voi, là món gốm sứ quen thuộc ở sân vườn và hiên nhà. Nếu dùng để ngồi, hãy chọn đôn sứ dày, men kín và hỏi tải trọng; nếu chỉ kê chậu, lót thêm đĩa hứng nước để nước không đọng trên lưng voi.
Bột đá và resin: bản chất và ưu nhược
Tượng bột đá được làm từ đá tự nhiên xay mịn, phổ biến là bột đá vôi hoặc bột cẩm thạch, trộn với keo nhựa tổng hợp rồi đổ vào khuôn silicone. Khi khô, khối tượng cứng, có trọng lượng vừa phải, bề mặt nhận sơn và mạ tốt. Resin là nhựa đúc không có hoặc có rất ít bột đá, nhẹ hơn, đúc được những chi tiết rất mảnh. Cả hai đều là vật liệu tổng hợp, và người bán nên nói thẳng điều đó.
Ưu điểm của bột đá là đa dạng mẫu, đúc được dáng voi cầu kỳ như vòi vút cao, yên chạm hoa, cõng bình, mà giá thành thường mềm hơn đồng hay đá tạc. Tượng nhẹ hơn đá thật, dễ di chuyển, ít vỡ thành mảnh sắc như sứ. Lớp mạ vàng, mạ bạc, sơn giả đồng giúp một khuôn mẫu cho ra nhiều màu khác nhau.
Nhược điểm nằm ở lớp ngoài. Sơn và mạ trên bột đá có tuổi thọ phụ thuộc vào chất lượng sơn lót và môi trường. Để ngoài nắng, tia cực tím làm sơn phai, keo nhựa có thể giòn dần; ở nơi ẩm, lớp sơn kém có thể phồng, bong mảng. Va chạm làm mẻ thì lộ ra lõi trắng xám, khó dặm cho giống hệt. Bột đá vì thế hợp nhất với vị trí trong nhà, khô ráo, ít bị chạm.
Gốm sứ hay bột đá: chọn theo mục đích sử dụng
Nếu bạn cần một con voi để bày lâu năm, chịu được lau rửa thường xuyên và có thể đặt ở hiên, sân có mái, sứ men kín là lựa chọn đáng tin. Men sứ gần như không phai, không bong, chỉ sợ va đập mạnh. Một con voi sứ vẽ lam hay men ngọc từ làng nghề còn mang dấu tay người thợ, mỗi con hơi khác nhau, đó là phần giá trị không đến từ vật liệu.
Nếu bạn cần một mẫu cầu kỳ, nhiều chi tiết, màu mạ vàng nổi bật, giá vừa phải, và chỗ đặt là trong nhà khô ráo, bột đá đáp ứng tốt. Đôi voi mạ vàng cõng bình cho phòng khách, voi mẹ con sơn nhiều màu làm quà mừng em bé, voi nhỏ trên bàn làm việc là những trường hợp bột đá phát huy được ưu điểm. Chỉ cần chấp nhận rằng sau nhiều năm, lớp sơn có thể cần dặm lại.
Gốm mộc không men, như gốm Bàu Trúc nung lộ thiên, lại hợp người thích vẻ thô mộc, màu đất loang khói, mỗi món một vẻ. Loại này nhẹ hơn sứ, dễ hút ẩm, nên đặt trong nhà, trên kệ gỗ hoặc kệ đá, tránh chỗ đọng nước. Dù chọn vật liệu nào, điều quan trọng là người bán ghi đúng tên vật liệu, để bạn biết mình đang trả tiền cho thứ gì.
Kiểm chất lượng khi cầm tượng trên tay
Dù là gốm sứ hay bột đá, vài điểm sau giúp bạn nhận ra tượng làm kỹ hay làm vội:
- Men chảy, bọt men: men chảy thành giọt ở chân, lỗ châm kim li ti trên mặt men là lỗi nung; ít thì chấp nhận được, nhiều ở mặt tượng thì nên cân nhắc.
- Chấm đen, vết sạn: tạp chất trong men hoặc xương đất; nhỏ và ở chỗ khuất là bình thường với đồ thủ công.
- Nét vẽ: hoa văn vẽ tay có độ đậm nhạt, nét không lặp hoàn toàn giữa hai con; in decal thì đều, viền có thể thấy mép phim.
- Vệt khuôn ở bột đá: đường gờ chạy dọc lưng, bụng; tượng làm kỹ được mài sạch trước khi sơn.
- Lớp sơn, mạ: soi kỹ các kẽ chân, mép tai; sơn mỏng sẽ lộ màu lõi ở cạnh sắc, mạ kém có đốm loang.
- Lỗ rót, đáy: đáy tượng bột đá thường có lớp nỉ hoặc nút bịt lỗ rót; xem có chắc không, có mùi keo nồng không.
Khi mua online, hãy xin ảnh chụp dưới ánh sáng ban ngày, ảnh cận mặt, mép tai và đáy. Ánh đèn studio có thể làm men sứ và lớp mạ trông đẹp hơn hẳn so với khi bày trong phòng khách nhà bạn.
Chọn chỗ đặt theo vật liệu
Cùng một dáng voi, chỗ đặt hợp lý khác nhau tuỳ vật liệu. Bạn có thể đi theo thứ tự sau:
- Xác định chỗ trong nhà hay ngoài trời, có mái che hay không, có nắng chiếu trực tiếp mấy tiếng mỗi ngày.
- Ngoài trời không mái che: ưu tiên sứ men kín hoặc gốm men dày; tránh bột đá sơn và resin.
- Trong nhà, chỗ ít va chạm: bột đá, resin mạ vàng phát huy được ưu điểm về mẫu mã.
- Lối đi, nhà có trẻ nhỏ, thú cưng: tránh gốm sứ mỏng đặt thấp; nếu dùng, đặt trên kệ cao và có miếng dán chống trượt dưới đáy.
- Cạnh bể cá, phòng tắm: chọn sứ, không chọn bột đá vì hơi nước làm sơn phồng.
- Đôn voi dùng ngồi: chọn sứ dày, hỏi tải trọng, đặt trên nền phẳng, không đặt trên thảm dày dễ lật.
Về hướng đầu voi hay số lượng tượng, các quan niệm khác nhau giữa từng nơi; bạn có thể tham khảo nhưng nên ưu tiên an toàn và sự hài hoà với không gian.
Lau rửa và sửa chữa nhỏ
Voi sứ và gốm men kín có thể rửa bằng nước ấm pha chút nước rửa chén, dùng khăn mềm hoặc bàn chải lông mềm cho các kẽ, rồi lau khô. Tránh miếng cọ kim loại, bột tẩy có hạt vì làm xước mặt men và mòn viền vàng. Gốm mộc không men chỉ nên phủi bụi và lau ẩm nhẹ; nếu muốn bóng hơn, có thể nhờ thợ phủ một lớp chống thấm.
Voi bột đá, resin không ngâm nước. Phủi bụi bằng chổi lông, lau bằng khăn hơi ẩm vắt kiệt rồi lau khô. Lớp mạ vàng tránh lau bằng cồn hay chất tẩy rửa mạnh. Nếu sơn bong một mảng nhỏ, có thể dặm bằng sơn màu tương tự ở hàng mỹ thuật; mảng lớn nên hỏi người bán về dịch vụ sơn lại.
Tượng sứ bị mẻ hoặc gãy rời một phần như vòi, tai có thể gắn lại bằng keo hai thành phần dành cho gốm, giữ cố định đến khi keo khô hẳn. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để biết rõ tượng là sứ, gốm hay bột đá trước khi đặt mua.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt voi sứ và voi gốm?
Nhìn chân đế không phủ men: trắng mịn như phấn là sứ, đỏ gạch, nâu hoặc xám sạn là gốm. Gõ nhẹ, sứ cho tiếng thanh và ngân, gốm cho tiếng đục hơn. Sứ gần như không hút nước, gốm không men thì hút nước.
Tượng voi bột đá có phải đá thật không?
Bột đá có thành phần đá tự nhiên xay mịn nhưng được trộn keo nhựa và đúc khuôn, nên là vật liệu tổng hợp, không phải đá tạc nguyên khối. Nó nhẹ hơn, nhiều mẫu, giá mềm hơn, nhưng lớp sơn có thể bong theo thời gian.
Có nên đặt voi bột đá ngoài sân không?
Không nên nếu chỗ đó chịu nắng mưa trực tiếp. Tia cực tím làm sơn phai, keo nhựa giòn dần, hơi ẩm làm sơn phồng. Nếu cần tượng ngoài trời, nên chọn sứ men kín, đá tự nhiên hoặc đồng.
Men rạn trên voi sứ có phải bị nứt không?
Không. Men rạn là kỹ thuật cố ý tạo lưới vết rạn trên lớp men khi nguội, xương bên dưới vẫn liền. Vết nứt thật thường chạy dài, sâu qua cả xương và có thể thấy khi soi đèn từ trong ra.
Đôn voi sứ có ngồi được không?
Nhiều đôn voi sứ được làm để ngồi hoặc kê đồ, nhưng tải trọng phụ thuộc độ dày xương sứ. Nên hỏi người bán đôn có dùng để ngồi được không, đặt trên nền phẳng và không để trẻ đứng lên nhảy.
Tượng voi mạ vàng bị xỉn có đánh bóng được không?
Với lớp mạ trên bột đá hay resin, không nên đánh bóng bằng kem có hạt mài vì sẽ mòn lớp mạ. Chỉ lau bằng khăn mềm khô. Nếu lớp mạ đã mòn nhiều, cách hợp lý là nhờ nơi bán hoặc thợ mạ lại.