Tượng tỳ hưu thạch anh tím, hồng và trắng đều là thạch anh tinh thể lớn, cứng 7 Mohs, tỉ trọng khoảng 2,65; hai loại tím và hồng có thể nhạt màu khi phơi nắng mạnh lâu ngày, còn thạch anh trắng dễ lộ vết rạn và bọt bên trong vì độ trong cao. Đây là ba lựa chọn phổ biến cho tượng tỳ hưu để bàn nhờ màu dịu, giá dễ tiếp cận và độ cứng tốt.
Khác với mã não hay Hoàng Long là thạch anh vi tinh, thạch anh tinh thể lớn có những đặc điểm riêng: trong hơn, giòn hơn trước va đập, nhạy hơn với sốc nhiệt và có vết rạn tự nhiên rõ ràng hơn. Bài này đi qua từng màu, cách nhận ra thuỷ tinh đúc giả thạch anh, và cách bày để giữ màu lâu.
Thạch anh tinh thể lớn khác thạch anh vi tinh ở đâu
Cả mã não và thạch anh tím đều là silic điôxit, nhưng cách các tinh thể xếp với nhau khác hẳn. Ở thạch anh vi tinh, hàng triệu tinh thể li ti kết lại thành khối dai, đục đến bán trong. Ở thạch anh tinh thể lớn, mỗi vùng là một tinh thể to, nên đá trong hơn, ánh thuỷ tinh mạnh hơn, nhưng cũng giòn hơn và vỡ theo mặt cong như vỏ sò khi va mạnh.
Với tượng tỳ hưu, khác biệt này hiện ra rất rõ. Tượng thạch anh tím hay trắng thường có nét chạm đơn giản hơn tượng nephrite, vì thợ tránh chạm sừng quá mảnh, móng quá nhọn trên loại đá dễ mẻ. Bề mặt đánh bóng lên sáng lấp lánh, nhất là ở thạch anh trắng. Những vết rạn, bọt, vệt mây bên trong cũng dễ thấy hơn, nên khối đá sạch được định giá cao hơn hẳn.
Độ cứng 7 Mohs giúp thạch anh chịu lau chùi tốt, ít xước. Điểm cần lưu ý là sốc nhiệt: rửa nước nóng khi tượng đang lạnh, hoặc mang tượng từ phòng điều hoà ra nắng gắt, có thể làm các vết rạn sẵn có lan rộng. Đây là lý do nhiều thợ đá dặn không rửa tượng thạch anh bằng nước nóng.
So ba màu thạch anh trên tượng tỳ hưu
Ba loại có chung khoáng vật nhưng khác nhau về nguồn màu, độ trong và điểm cần giữ gìn.
| Loại | Màu do đâu | Độ trong thường gặp | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Thạch anh tím (amethyst) | Sắt trong tinh thể kết hợp bức xạ tự nhiên | Trong đến bán trong; tượng lớn hay có vân trắng xen tím | Có thể nhạt màu dưới nắng mạnh, nhiệt cao |
| Thạch anh hồng (rose quartz) | Các sợi khoáng vật cực nhỏ bên trong | Thường đục mờ như sương, hiếm khi trong | Có thể nhạt màu khi phơi nắng lâu; hay có rạn |
| Thạch anh trắng (clear quartz) | Không màu, gần tinh khiết | Trong suốt; có loại đục sữa | Lộ rõ rạn, bọt; dễ nhầm với thuỷ tinh |
Màu tím của amethyst có thể chuyển sang vàng cam khi bị nung ở nhiệt độ cao, và phần lớn "citrine" trên thị trường thực chất là thạch anh tím đã nung. Trong nhà, bạn không cần lo tượng bị nung, nhưng nắng chiếu qua cửa kính nhiều giờ mỗi ngày trong nhiều năm là điều kiện đủ để màu tím và hồng nhạt đi thấy được.
Thạch anh hồng có màu dịu và thường hơi đục; loại hồng đậm, trong vắt rất hiếm. Một con tỳ hưu hồng rực và trong như kẹo nên được xem kỹ, vì có thể là thuỷ tinh hồng hoặc thạch anh nhuộm.
Thạch anh tím trên tượng: vân trắng, vùng màu và độ đậm
Vân trắng xen tím là chuyện bình thường. Khối thạch anh tím đủ lớn để chạm tỳ hưu thường có các vùng tím xen vùng trắng đục, có khi thành dải hình chữ V. Người bán đôi khi gọi là thạch anh tím vân. Đây là đá tự nhiên, không phải lỗi; nhiều người thích vì vân tạo chiều sâu cho tượng.
Màu đậm nhất thường ở đầu nhọn tinh thể. Trong tinh thể gốc, màu tím hay tập trung gần đỉnh. Khi tạc tượng, thợ giỏi xoay để vùng đậm rơi vào đầu tỳ hưu. Vì vậy cùng một khối, tượng có thể đầu tím đậm, thân nhạt dần. Màu chuyển như vậy là dấu hiệu tự nhiên.
Màu tím đều tuyệt đối thì nên hỏi. Tím đều từ đầu đến đuôi, không vân, không chuyển, trong vắt và giá mềm là những dấu hiệu thường gặp ở thuỷ tinh tím đúc. Thạch anh tím tổng hợp cũng có trên thị trường, phân biệt bằng mắt rất khó, cần phòng kiểm định.
Độ đậm không phải tất cả. Tím quá đậm có thể làm tượng trông tối trong phòng thiếu sáng. Tím vừa, trong vừa thường bắt sáng đẹp hơn trên kệ gỗ. Bạn chọn theo ánh sáng của chỗ bày chứ không cần chạy theo màu đậm nhất.
Phân biệt tượng thạch anh với thuỷ tinh đúc tại nhà
Thuỷ tinh đúc là vật liệu giả thạch anh phổ biến nhất, đặc biệt ở tượng trắng trong và tượng tím đều màu. Các bước sau không làm hỏng tượng và giúp bạn nghi đúng chỗ:
- Soi bọt khí. Dùng đèn pin và kính lúp, nhìn vào phần trong của tượng. Thuỷ tinh hay có bọt tròn, đôi khi xếp thành chuỗi. Thạch anh có thể có bao thể, vết rạn, vệt mây, nhưng bọt tròn hoàn hảo thì hiếm.
- Tìm vệt xoáy. Thuỷ tinh nấu chảy thường để lại những vệt xoáy mờ như dầu loang trong nước. Thạch anh tự nhiên không có vệt xoáy kiểu này.
- Xem nét chạm và đường ráp. Tượng đúc khuôn có mép nét tròn, kẽ nông, và thường còn đường ráp mảnh dưới bụng. Tượng chạm mài có kẽ sắc hơn, đáy kẽ có dấu mài nhỏ.
- Cảm nhận độ mát. Cầm tượng đã để ở nhiệt độ phòng một lúc: thạch anh mát tay lâu hơn thuỷ tinh. Cách này chỉ là gợi ý phụ, dễ sai khi tay bạn lạnh hoặc tượng nhỏ.
- So độ nặng. Thuỷ tinh thường gần bằng hoặc hơi nhẹ hơn thạch anh; thuỷ tinh pha chì lại nặng hơn hẳn. Một con tượng trắng trong mà nặng bất thường có thể là pha lê chì.
Đừng thử bằng cách cạo dao, mài vào kính hay hơ lửa. Những cách này có thể để lại vết vĩnh viễn trên tượng, và với tượng thạch anh có rạn, hơ nóng còn có thể làm nứt. Gặp món giá trị, phòng kiểm định là con đường nhanh và an toàn nhất.
Thạch anh nứt nhuộm, thạch anh tái tạo: những dạng cần gọi đúng tên
Thạch anh nứt nhuộm. Thạch anh trắng được nung nóng rồi nhúng nhanh vào nước lạnh cho nứt khắp khối, sau đó ngâm thuốc nhuộm để màu chui vào các vết nứt. Kết quả là tượng có màu hồng, tím, xanh với mạng nứt chằng chịt như băng vỡ. Đây là đá thật đã xử lý, nên được bán với tên "thạch anh nứt nhuộm", không phải thạch anh hồng hay thạch anh tím tự nhiên.
Thạch anh tái tạo, đá ép. Vụn thạch anh nghiền nhỏ, trộn keo và bột màu, ép thành khối rồi chạm hoặc đúc. Loại này nhìn đục đều, không có vân tinh thể, đôi khi lấm tấm như đá granito. Nó nhẹ hơn đá nguyên khối và mềm hơn ở chỗ có nhiều keo.
Thạch anh tổng hợp. Thạch anh có thể được nuôi trong phòng thí nghiệm, cùng thành phần và độ cứng với đá tự nhiên. Thạch anh tím tổng hợp có trên thị trường, nhưng ở dạng tượng ít gặp hơn ở dạng hạt và mặt cắt giác. Phân biệt bằng mắt thường gần như không được.
Ghi đúng tên là đủ. Không loại nào ở trên là "đồ bỏ"; tượng thạch anh nứt nhuộm có vẻ đẹp lạ mắt riêng. Vấn đề chỉ xuất hiện khi tên trên nhãn và giá không khớp với vật liệu thật. Bạn cứ hỏi thẳng và đề nghị ghi chất liệu trên hoá đơn.
Thạch anh trắng: độ trong cao là cả ưu điểm lẫn thử thách
Tượng tỳ hưu thạch anh trắng đẹp nhất khi khối đá trong như nước, ánh sáng đi xuyên qua và khúc xạ ở các mặt chạm. Nhưng chính độ trong làm mọi khuyết tật lộ ra: vết rạn, vệt mây, bao thể khoáng vật, các vết mài chưa sạch. Khối thạch anh trắng hoàn toàn sạch đủ to để tạc tượng là loại đắt, nên phần lớn tượng có ít nhiều vệt mây.
Có những bao thể được nhiều người ưa thích: thạch anh có bóng ma (một hình tinh thể mờ nằm bên trong), thạch anh có kim rutil vàng. Loại có tóc rutil thuộc nhóm đá bán quý riêng; còn bóng ma và vệt mây trắng là những dấu vết tự nhiên làm mỗi con tượng thành độc bản.
Thạch anh trắng cũng là loại hay bị thay bằng pha lê nhất. Pha lê trong vắt hoàn hảo, không một vệt mây, giá mềm. Không có gì sai khi mua tượng pha lê nếu bạn thích vẻ lấp lánh của nó, miễn là nhãn ghi đúng "pha lê" hoặc "thuỷ tinh", không ghi "thạch anh tự nhiên".
Bày và giữ màu cho tượng thạch anh
Theo quan niệm phổ biến, tỳ hưu được bày quay đầu ra cửa hoặc khoảng trống, đặt ở độ cao ngang hoặc cao hơn mặt bàn. Với tượng thạch anh tím và hồng, điều thiết thực nhất là chọn chỗ sáng nhưng tránh nắng chiếu trực tiếp. Bậu cửa sổ hướng tây, nơi nắng chiều rọi nhiều giờ, là chỗ dễ làm màu nhạt dần qua năm tháng.
Thạch anh trắng không lo phai màu, nhưng tượng trong suốt đặt ở nơi nắng rọi có thể hội tụ ánh sáng như một thấu kính nhỏ. Đây không phải chuyện hay xảy ra, nhưng thợ đá vẫn khuyên không đặt khối thạch anh trong lớn ngay sát rèm vải, giấy tờ ở chỗ nắng gắt. Một chút cẩn thận là đủ.
Lau tượng bằng chổi lông mềm để lấy bụi kẽ, sau đó khăn hơi ẩm, rồi khăn khô. Nếu theo tập quán gia đình muốn rửa tượng, dùng nước ở nhiệt độ phòng, không ngâm lâu, lau khô ngay; tránh nước nóng và tránh để tượng từ nơi lạnh ra nắng gắt. Khi chọn mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so độ trong và màu.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu thạch anh tím để gần cửa sổ có bị phai không?
Có thể nhạt dần nếu nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ mỗi ngày trong thời gian dài. Màu tím của amethyst nhạy với ánh sáng mạnh và nhiệt. Đặt tượng ở chỗ sáng nhưng không có nắng rọi thẳng là cách giữ màu đơn giản nhất.
Vì sao tượng thạch anh hồng thường đục?
Màu hồng của rose quartz đến từ các sợi khoáng vật cực nhỏ bên trong, chúng cũng làm tán ánh sáng nên đá có vẻ mờ như sương. Thạch anh hồng trong vắt rất hiếm. Một con tượng hồng rực và trong như kẹo nên được kiểm tra xem có phải thuỷ tinh không.
Tượng thạch anh trắng có vệt mây là hàng kém?
Không hẳn. Vệt mây, bao thể, bóng ma là dấu vết tự nhiên của thạch anh, làm mỗi con tượng khác nhau. Khối sạch hoàn toàn đẹp và đắt hơn, nhưng tượng có vệt mây vẫn là đá thật. Chỉ nên cân nhắc khi vết rạn chạy cắt ngang cổ hoặc chân.
Có nên rửa tượng thạch anh bằng nước nóng cho sạch?
Không nên. Thạch anh tinh thể lớn nhạy với sốc nhiệt, nước nóng có thể làm vết rạn sẵn có lan rộng. Dùng nước ở nhiệt độ phòng, lau nhẹ bằng khăn mềm và lau khô ngay là đủ sạch.
Pha lê và thạch anh trắng khác nhau thế nào?
Pha lê là thuỷ tinh, thường pha thêm chì hoặc khoáng chất khác để tăng độ lấp lánh, được nấu chảy rồi đúc. Thạch anh trắng là khoáng vật tự nhiên, được cắt và mài. Pha lê thường trong vắt hoàn hảo, có thể có bọt tròn; thạch anh hay có vệt mây và rạn tự nhiên.
Tỳ hưu thạch anh tím màu đều tăm tắp có phải đá thật?
Có thể là thạch anh tổng hợp hoặc thuỷ tinh tím. Thạch anh tím tự nhiên ở khối lớn thường có vân trắng, vùng đậm nhạt. Màu đều tuyệt đối, trong vắt và giá mềm là lý do để hỏi lại người bán hoặc đưa đi kiểm định.