Tượng trâu bằng đồng là lựa chọn bền nhất trong các chất liệu: không vỡ khi rơi, không mối mọt, càng để lâu màu càng trầm. Nhưng chữ "đồng" trên nhãn hàng có thể là đồng đỏ gần nguyên chất, đồng thau pha kẽm, đồng pha nhiều tạp chất, hoặc chỉ là lớp màu đồng phủ ngoài một cốt khác. Mỗi loại cho màu, độ nặng và cách già đi khác nhau.
Việt Nam có truyền thống đúc đồng lâu đời, với những làng nghề được nhắc nhiều như Đại Bái ở Bắc Ninh, Tống Xá ở Ninh Bình, phường Đúc ở Huế. Tượng trâu đồng bán trên thị trường đến từ cả xưởng thủ công lẫn xưởng đúc hàng loạt. Bài này giúp bạn phân biệt loại đồng, hiểu cách đúc, đọc lớp màu, kiểm nét đúc và chăm một con trâu đồng qua nhiều năm.
Các loại đồng trên tượng trâu
Thợ đúc mỗi nơi dùng tên gọi hơi khác, nhưng có thể quy về các nhóm sau.
| Tên gọi | Thành phần chính | Màu khi mới | Già đi thế nào |
|---|---|---|---|
| Đồng đỏ | Đồng gần nguyên chất | Hồng cam, giống màu đồng xu mới | Sậm dần sang nâu đỏ, để ẩm lâu có thể lên gỉ xanh |
| Đồng thau (đồng vàng) | Đồng pha kẽm | Vàng chanh đến vàng đậm | Ngả vàng nâu, xỉn mờ nếu không phủ lớp bảo vệ |
| Đồng thanh (đồng thiếc) | Đồng pha thiếc, đôi khi thêm chì | Nâu vàng, cứng hơn | Lên lớp màu nâu xám trầm, dùng nhiều cho đồ thờ, chuông |
| Đồng hun, đồng giả cổ | Bất kỳ loại nào ở trên, sau đó xử lý nhiệt hoặc hoá chất | Nâu đen, nâu đỏ, có chỗ sáng ở gờ nổi | Ổn định nếu lớp màu được phủ kín |
| Hợp kim kẽm, nhôm mạ màu đồng | Không phải đồng, chỉ phủ màu | Giống đồng khi mới | Trầy là lộ màu xám bạc |
Phân biệt đồng thau và đồng đỏ bằng mắt khá dễ khi đặt cạnh nhau. Khó nhất là hợp kim mạ màu đồng: loại này nhẹ hơn đồng thật đáng kể và gõ nghe đanh, mỏng hơn. Hỏi trọng lượng là cách sàng lọc đầu tiên.
Ở xưởng thủ công, tỉ lệ pha kim loại thường theo kinh nghiệm từng lò, không in trên sản phẩm. Vì vậy bạn không cần đòi con số phần trăm chính xác; điều đáng hỏi là tên loại đồng, màu khi mới, và tượng có phủ lớp bảo vệ hay không. Ba thông tin ấy đủ để bạn biết cách chăm sóc về sau.
Tượng trâu đồng được đúc như thế nào
Có hai cách đúc chính bạn sẽ nghe người bán nhắc. Cách thứ nhất là đúc khuôn đất hoặc khuôn cát: thợ làm mẫu, ép vào đất hoặc cát trộn chất kết dính để tạo khuôn, rồi rót đồng nóng chảy vào. Cách này hợp tượng dáng khối đơn giản, cỡ vừa và lớn, bề mặt sau đúc hơi sần và cần nguội (mài, dũa, chạm) nhiều.
Cách thứ hai là đúc khuôn sáp chảy. Mẫu tượng được làm bằng sáp, phủ nhiều lớp vật liệu chịu nhiệt bên ngoài, nung cho sáp chảy ra để lại khoảng rỗng đúng hình mẫu, rồi rót đồng vào. Cách này giữ được chi tiết mảnh như nếp da cổ trâu, sợi lông đuôi, vân sừng, nên hay dùng cho tượng nhỏ, tượng nhiều chi tiết.
Ngoài ra, tượng có thể đúc đặc hoặc đúc rỗng. Tượng nhỏ cỡ bàn làm việc thường đúc đặc, cầm rất nặng tay. Tượng từ cỡ vừa trở lên thường đúc rỗng có lõi, để tiết kiệm đồng và tránh co ngót gây nứt; đáy tượng sẽ có lỗ hoặc được bịt kín bằng tấm đồng. Đúc rỗng không có nghĩa là hàng kém, miễn thành tượng đủ dày và mối bịt đáy sạch.
Lớp màu hoàn thiện và ý nghĩa của nó
Đồng mộc đánh bóng. Để nguyên màu kim loại, đánh bóng sáng. Đẹp khi mới, nhưng xỉn dần theo tay sờ và không khí ẩm; phù hợp người thích tự chăm, thích thấy tượng thay màu theo năm tháng.
Đồng hun giả cổ. Thợ hun bằng nhiệt hoặc phủ hoá chất tạo màu nâu đen, rồi đánh sáng các gờ nổi như sừng, sống lưng để tạo chiều sâu. Lớp màu này giúp chi tiết nổi rõ và ít thấy dấu tay; đây là kiểu hoàn thiện phổ biến nhất cho tượng trâu.
Phủ sơn bóng trong suốt. Một lớp sơn mỏng bên ngoài để giữ màu. Giúp đỡ phải lau chùi, đổi lại không được dùng kem đánh đồng vì sẽ làm bong lớp sơn thành mảng loang.
Mạ màu, mạ vàng một phần. Có mẫu mạ vàng ở sừng, móng, chuông cổ để tạo điểm nhấn. Chỗ mạ cần lau nhẹ hơn phần còn lại.
Lớp màu xanh giả gỉ. Một số mẫu cố ý tạo màu xanh lục ở khe để giống đồ đào được. Đây là màu trang trí, khác với gỉ xanh thật phát sinh do ẩm; khi mua, hỏi rõ để không nhầm hàng mới với đồ cổ.
Kiểm một con trâu đồng trước khi mua
Nếu được cầm tận tay, làm lần lượt các bước sau. Mua qua mạng thì xin ảnh hoặc video cho từng điểm.
- Nâng thử: đồng đặc rất nặng so với kích thước. Một con trâu nằm dài một gang tay đúc đặc có thể nặng hơn một ký; nhẹ hơn nhiều thì có thể là đúc rỗng hoặc không phải đồng.
- Lật đáy: xem mối bịt đáy có kín, phẳng không; có ghi tên xưởng hay ký hiệu không; có lớp nỉ lót chống trầy không.
- Soi chi tiết đầu: mắt, lỗ mũi, nếp nhăn cổ, vân ngang trên sừng phải rõ, không mờ như bị chảy.
- Tìm lỗ rỗ: các lỗ khí nhỏ li ti là bình thường ở đồ đúc; lỗ lớn hoặc vết trám màu khác ở chỗ dễ thấy là điểm trừ.
- Vuốt tay dọc sống lưng và chân: không được có bavia sắc, gờ thừa từ đường ráp khuôn.
- Đặt lên mặt phẳng: tượng đứng vững, bốn chân hoặc thân nằm chạm đều, không lắc.
- Hỏi loại đồng, kiểu đúc và lớp hoàn thiện; ghi lại câu trả lời để đối chiếu khi nhận hàng.
Gỉ đồng: lớp nào nên giữ, lớp nào cần xử lý
Đồng để lâu sẽ đổi màu, đó là quá trình tự nhiên. Lớp màu nâu sậm đều trên bề mặt là lớp oxit mỏng, giúp bảo vệ kim loại bên dưới, nhiều người coi là vẻ đẹp của đồ đồng và không đánh đi. Lớp lên nước bóng ở chỗ tay hay xoa, như đầu trâu hay sống lưng, cũng là dấu vết dùng lâu được ưa chuộng.
Đáng lo là những đốm xanh lục bột, xốp, dễ bong ra thành bụi, hay xuất hiện ở khe, ở đáy nơi đọng ẩm. Đây là gỉ do ẩm và muối, nếu để lâu có thể ăn sâu dần. Cách xử lý nhẹ nhàng là dùng bàn chải lông mềm chải sạch phần bột, lau khô, để tượng ở nơi thoáng; nếu lan rộng hoặc tượng có giá trị, nên nhờ thợ đồng xử lý thay vì tự ngâm hoá chất.
Muốn hạn chế gỉ, tránh đặt tượng đồng ở nhà tắm, sát bể cá, gần biển mà không đóng cửa, hoặc ngay dưới cửa sổ hay hắt mưa. Người sống ở vùng ven biển như Khánh Hoà hay Quảng Ninh nên lau khô tượng thường xuyên hơn vì hơi muối trong không khí. Với tượng đồng mộc không phủ, thoa một lớp sáp mỏng chuyên dùng cho kim loại mỗi năm một hai lần cũng giúp giữ màu.
Trâu đồng "cổ", trâu đồng cũ: điều nên biết
Ở các phiên chợ đồ cũ, bạn có thể gặp những con trâu đồng màu đen sạm, bám gỉ xanh, được giới thiệu là đồ xưa. Phần lớn là hàng mới được làm cũ bằng hoá chất và chôn đất một thời gian. Điều này không xấu nếu người bán nói thật và bạn mua vì thích dáng, nhưng sẽ là chuyện khác nếu bạn trả tiền cho một "món cổ" không có thật.
Vài dấu hiệu giúp bạn tỉnh táo: lớp gỉ phủ đều khắp, kể cả ở chỗ đáng lẽ tay hay cầm phải mòn sáng; mùi hoá chất còn nồng; gỉ chà nhẹ đã bong ra thành bột mà kim loại bên dưới vẫn sáng như mới. Đồ dùng lâu năm thật thường mòn không đều, chỗ hay sờ thì nhẵn bóng, chỗ khuất mới đọng màu. Dù vậy, xác định niên đại đồ đồng là việc của người có chuyên môn, không phải thứ kết luận được qua vài dấu hiệu bề ngoài.
Nếu mua trâu đồng cũ của gia đình khác để lại, hãy hỏi rõ xuất xứ, kiểm tra kỹ vết nứt chân, vết hàn sừng. Một con trâu đã qua tay nhiều người, được lau chùi đều đặn, mang vẻ đẹp riêng mà hàng mới không có; bạn chỉ cần mua với giá của một món đồ trang trí cũ, không phải giá cổ vật.
Chỗ bày cho trâu đồng và lưu ý an toàn
Đồng nặng và bền, nên khác các chất liệu khác ở chỗ phải tính tới sức chịu của kệ và an toàn khi rơi.
- Bàn làm việc: chọn con nằm, dài khoảng một gang tay, đế rộng, đặt ở góc bàn phía trong.
- Kệ phòng khách: con đứng hoặc đôi trâu cỡ vừa, kiểm tra kệ treo tường chịu được tải trước khi đặt.
- Đôn, tủ thấp: con cỡ lớn, đặt giữa mặt đôn, nhà có trẻ nên chọn đôn nặng chân rộng.
- Tránh kệ kính mỏng: đồng đặc rơi từ trên cao có thể làm vỡ kính và gây thương tích.
- Lót nỉ dưới đáy để không trầy mặt gỗ, mặt đá.
- Không đặt sát ổ điện, dây điện: đồng dẫn điện tốt, sừng trâu nhọn có thể làm trầy vỏ dây khi đẩy kéo.
Theo một số cách hiểu phong thủy, đồng thuộc hành Kim và hợp đặt ở hướng Tây hoặc Tây Bắc; một số khác lại ưu tiên hướng Đông Bắc vì chi Sửu. Hai cách này đến từ hai lối suy luận khác nhau, nên bạn chỉ cần xem là tham khảo. Khi đã biết mình cần loại đồng và kiểu hoàn thiện nào, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tượng trâu là đồng thật hay hợp kim mạ màu?
Cân trọng lượng so với kích thước là cách nhanh nhất vì đồng nặng hơn kẽm và nhôm rõ rệt. Xem chỗ trầy ở đáy: đồng thật trầy vẫn ra màu đồng, hợp kim mạ lộ màu xám bạc. Nam châm không hút đồng, nhưng cũng không hút kẽm, nhôm, nên chỉ loại được cốt sắt.
Tượng trâu đồng mới mua có mùi lạ là sao?
Mùi thường đến từ lớp sơn phủ, sáp đánh bóng hoặc hoá chất hun màu còn sót. Bạn để tượng ở nơi thoáng gió vài ngày, lau bằng khăn khô, mùi sẽ hết. Nếu mùi hắc kéo dài lâu, nên hỏi lại người bán về lớp hoàn thiện.
Có nên dùng chanh, giấm để đánh bóng trâu đồng không?
Chanh và giấm làm sạch được đồng mộc, nhưng nếu tượng có lớp hun giả cổ hoặc sơn bóng thì axit sẽ tẩy mất màu thành mảng loang. Trước khi dùng bất cứ thứ gì, hỏi người bán lớp hoàn thiện là gì và thử ở một góc khuất dưới đáy.
Tượng trâu đồng có làm quà cho người lớn tuổi được không?
Được, nhưng nên chọn cỡ nhỏ vừa phải vì đồng rất nặng, người lớn tuổi khó nhấc khi lau dọn. Một con trâu nằm cỡ nhỏ, đế gỗ chắc, màu hun trầm thường được ưa hơn con đứng cỡ lớn bóng loáng.
Tượng đồng để ngoài sân có được không?
Đồng chịu được ngoài trời tốt hơn gỗ và bột đá, nhưng sẽ đổi màu nhanh, có thể lên gỉ xanh loang lổ do mưa nắng. Nếu muốn đặt ở sân, chọn đồng thanh hoặc đồng hun, kê cao khỏi chỗ nước đọng và chấp nhận màu sẽ thay đổi theo thời gian.
Đồng đỏ hay đồng thau tốt hơn cho tượng trâu?
Không loại nào tốt hơn tuyệt đối. Đồng đỏ mềm, màu ấm, để lâu sậm nâu đẹp; đồng thau cứng hơn, màu vàng sáng, giữ chi tiết sắc. Bạn chọn theo màu mình thích và theo kiểu hoàn thiện người bán làm.