Tượng Thần Tài – Thổ Địa bằng gỗ có hai dòng chính: tượng để mộc, chỉ đánh dầu hoặc phủ lớp bóng mỏng để lộ vân gỗ, và tượng sơn son thếp vàng hoặc sơn màu như truyền thống tượng thờ. Loại gỗ hay gặp là gỗ mít, gỗ hương, pơ mu, gỗ gõ và một số gỗ thơm khác; mỗi loại khác nhau về màu, mùi, độ nặng và khả năng chịu ẩm.
Gỗ là chất liệu sống: nó co giãn theo độ ẩm, có thể nứt chân chim nếu sấy chưa kỹ, có thể bị mọt nếu đặt chỗ ẩm kín. Bài này giúp bạn chọn đúng loại gỗ cho chỗ bày, nhận ra tượng chạm tay hay chạm máy, kiểm vết nứt và mọt trước khi nhận, rồi giữ tượng qua mùa nồm và mùa khô.
Các loại gỗ hay dùng tạc tượng Thần Tài, Ông Địa
Tên gỗ trên mô tả sản phẩm đôi khi là tên thương mại. Bảng dưới tóm tắt những đặc điểm dễ quan sát của các loại thường gặp; bạn nên dùng nó để đặt câu hỏi, không phải để tự giám định.
| Loại gỗ | Màu và vân | Mùi | Điểm mạnh | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|---|
| Gỗ mít | Vàng tươi khi mới, sẫm dần sang nâu vàng | Nhẹ, gần như không mùi | Dẻo, ít cong vênh, dễ chạm nét mềm, truyền thống tượng thờ | Để mộc dễ sạm màu không đều, hay được sơn thếp |
| Gỗ hương | Đỏ nâu, vân rõ, bóng khi đánh dầu | Thơm dịu đặc trưng | Nặng, chắc, vân đẹp hợp để mộc | Tên "hương" được gọi cho nhiều loại khác nhau, hỏi xuất xứ |
| Pơ mu | Vàng nhạt đến nâu nhạt, vân mịn | Thơm hắc, lâu phai | Nhẹ, ít bị mối mọt | Mềm hơn gỗ hương, chi tiết nhỏ dễ sứt nếu va |
| Gỗ gõ | Nâu đỏ, vân xoắn | Nhẹ mùi | Cứng, bền, chịu va | Nặng, khối lớn dễ nứt nếu chưa sấy kỹ |
| Gỗ nu (bướu gỗ) | Vân xoáy hình mắt, mỗi khối một khác | Tuỳ loại cây gốc | Độc bản, vân lạ | Dễ có lỗ, vết rỗ tự nhiên, giá chênh lớn |
Tượng thờ truyền thống ở các làng nghề phía Bắc dùng nhiều gỗ mít vì dễ chạm và giữ sơn tốt. Tượng để mộc trưng vân thì người mua hay chọn gỗ hương hoặc gỗ nu. Dù loại nào, bạn nên hỏi người bán nguồn gốc gỗ có hợp pháp không, nhất là với các loại gỗ quý.
Sơn son thếp vàng hay để mộc: mỗi kiểu hợp chỗ nào
Sơn son thếp vàng. Là lối truyền thống: gỗ được bó hom, lót nhiều lớp sơn, phủ son đỏ, rồi dán vàng hoặc bạc lá ở những mảng cần ánh kim. Khi làm bằng sơn ta, lớp sơn rất bền và ấm màu; bản làm nhanh bằng sơn công nghiệp và nhũ thay vàng lá thì rẻ hơn, nhưng lâu ngày ánh vàng dễ xỉn. Kiểu này hợp bàn thờ truyền thống, khám gỗ sơn đỏ.
Sơn màu. Mặt, áo, mũ được tô màu như tượng sứ, có khi kết hợp viền vàng. Tượng trông sinh động, gần với hình tượng Thần Tài áo đỏ, ông Địa áo xanh quen mắt. Lớp sơn che vân gỗ nên loại gỗ ít quan trọng hơn chất lượng sơn và nét chạm.
Để mộc. Chỉ chà nhám mịn và đánh dầu, sáp hoặc phủ một lớp bóng mỏng. Vân gỗ lộ ra, hợp không gian hiện đại, văn phòng, kệ gỗ tự nhiên. Đổi lại, tượng mộc dễ bám bẩn tay, khói hương làm sạm màu, cần lau và đánh dầu định kỳ.
Kết hợp. Một số mẫu để mộc phần áo nhưng thếp vàng thỏi vàng, quạt và viền mũ. Cách này giữ được vân gỗ mà vẫn có điểm nhấn; bạn nên xem kỹ chỗ ranh giới giữa mộc và vàng có gọn hay lem.
Chạm tay hay chạm máy: nhìn dấu vết trên tượng
Ngày nay nhiều xưởng dùng máy phay CNC để cắt phôi tượng, rồi thợ đục tay sửa chi tiết. Cách làm này không có gì sai; điều bạn cần là người bán nói đúng. Tượng phay máy hoàn toàn thường có những đường song song đều tăm tắp ở chỗ khuất như sau lưng, dưới cằm, trong kẽ tay, và hai tượng cùng mẫu giống nhau gần như tuyệt đối.
Tượng chạm tay để lại những vết đục ngắn, mỗi nhát một hướng, nét lõm ở khoé mắt và nếp áo có độ sâu thay đổi. Mặt tượng chạm tay thường có thần hơn vì thợ nhấn được nụ cười ông Địa, nét mày Thần Tài theo ý mình. Vì vậy hai tượng chạm tay cùng mẫu luôn khác nhau một chút, điều này là bình thường.
Một số tượng gỗ thực chất là bột gỗ ép keo đổ khuôn, phủ sơn giả vân. Dấu hiệu là trọng lượng nhẹ bất thường so với khối gỗ đặc, đáy phẳng tuyệt đối, có đường ráp khuôn chạy dọc hai bên thân, và khi gõ nghe tiếng bộp khô. Loại này không xấu nếu giá tương xứng, nhưng không nên mua với giá của gỗ nguyên khối.
Kiểm nứt, mọt và ghép khối trước khi nhận
Gỗ nứt hay mọt thường lộ ra sau vài tuần đổi môi trường, nhưng có những dấu hiệu bạn kiểm được ngay lúc nhận hàng.
- Lật đáy tượng xem thớ gỗ ở mặt cắt. Vết nứt hướng tâm từ lõi ra ngoài là dấu hiệu gỗ co ngót; vết nhỏ như sợi tóc thường đã ổn định, vết hở rộng nên đổi.
- Kiểm các chỗ thớ gỗ mỏng: tay cầm quạt, thỏi vàng, vành mũ, vạt áo bay. Đây là chỗ dễ nứt dọc thớ.
- Tìm lỗ tròn nhỏ cỡ đầu kim và bột gỗ mịn quanh đáy hoặc trong hộp. Đó là dấu hiệu mọt đang hoạt động; tượng có lỗ cũ nhưng không có bột mới là mọt đã chết hoặc đã xử lý.
- Nhìn đường ghép: tượng lớn thường ghép hai ba khối gỗ. Mạch ghép tốt khít, cùng chiều vân, không lộ keo trắng.
- Ngửi mùi: gỗ thơm như hương, pơ mu có mùi riêng rõ; mùi sơn hắc nồng cho biết tượng vừa sơn xong, nên để thông thoáng vài ngày trước khi đặt vào khám kín.
Nếu tượng sơn thếp, hãy soi xiên đèn lên các mảng vàng: lớp vàng lá dán đều có ánh sáng liền mặt, còn chỗ phồng rộp hay nhăn là lớp sơn lót chưa khô kỹ khi dán.
Chọn cỡ và trọng lượng tượng gỗ cho khám thờ
Tượng gỗ nguyên khối nặng hơn tượng sứ rỗng cùng chiều cao, nhất là gỗ hương, gỗ gõ. Với bàn thờ treo tường hoặc khám nhỏ bằng ván mỏng, một cặp tượng gỗ cao cùng bát hương, lọ hoa, đĩa quả có thể khiến tấm ván võng sau một thời gian. Hãy hỏi trọng lượng từng tượng, không chỉ chiều cao, rồi kiểm xem khám của bạn có thanh đỡ chắc không.
Chiều cao ghi trên mô tả thường tính cả đế. Tượng gỗ hay có đế liền khối hoặc đế rời bằng gỗ khác màu, nên bạn cần hỏi rõ đế liền hay rời, đế cao bao nhiêu. Đặt tượng vào khám, phần đỉnh mũ Thần Tài nên còn khoảng trống phía trên để tay bạn lau bụi được, và hai bên vai còn khe hở để không cọ vào vách khi lấy ra lau.
Tượng lớn chạm nguyên khối thì đắt và dễ nứt hơn nếu gỗ chưa sấy đủ; tượng nhỏ dưới một gang tay thì chi tiết mặt khó chạm tinh. Cỡ trung bình là vùng thợ làm quen tay nhất, nét mặt rõ, gỗ ổn định, giá hợp lý. Ví dụ giả định: khám thờ lòng cao khoảng ba gang tay thì cặp tượng cao chừng một gang rưỡi thường cân đối, còn chỗ cho bát hương ở giữa và đèn hai bên. Nếu khám đã có đèn gắn sẵn trên nóc, bạn nên trừ thêm phần đèn chiếm chỗ trước khi chọn chiều cao tượng.
Giữ tượng gỗ qua mùa nồm và mùa khô
Mùa nồm phía Bắc. Độ ẩm cao kéo dài làm gỗ hút ẩm, nở ra, lớp sơn có thể mờ hoặc phồng. Đóng cửa khi trời nồm, bật máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô nếu có; lau tượng bằng khăn khô, tuyệt đối không lau ướt trong những ngày này.
Mùa khô, phòng điều hoà. Không khí quá khô làm gỗ co lại, vết nứt chân chim có thể mở rộng. Tránh đặt tượng ngay dưới cửa gió điều hoà hoặc cạnh máy sưởi. Với tượng để mộc, một lớp dầu hoặc sáp mỏng mỗi vài tháng giúp mặt gỗ ổn định hơn.
Bàn thờ sát nền. Mặt nền gạch hút ẩm và hơi nước lau nhà bốc lên. Kê tượng trên một tấm đế gỗ hoặc lót nỉ, không để đáy tượng chạm thẳng mặt đá ướt. Đây cũng là chỗ dễ có kiến, mối, nên kiểm gầm khám định kỳ.
Khói hương. Khói bám lên gỗ mộc thành lớp sạm vàng khó lau. Đặt bát hương cách tượng một khoảng, chọn nhang ít khói nếu bàn thờ trong phòng kín, và lau bụi khói hằng tuần thay vì đợi cuối năm.
Làm sạch và chăm tượng gỗ theo từng kiểu bề mặt
Với tượng sơn son thếp vàng, chỉ dùng cọ lông mềm và khăn khô. Vàng lá và lớp sơn ta không ưa nước và chất tẩy; lau ướt nhiều lần có thể làm mòn vàng ở chỗ nhô như mũi, má, thỏi vàng. Nếu lớp vàng bong mảng, đừng tự dán bằng keo dán thông thường; nhờ thợ sơn thếp sẽ giữ được màu đồng bộ.
Với tượng sơn màu, khăn ẩm vắt thật ráo dùng được cho phần lớn bề mặt, tránh chà mạnh ở mặt và chi tiết vẽ nhỏ. Với tượng để mộc, quét bụi trong kẽ bằng cọ, lau khăn khô, mỗi vài tháng thoa một lớp dầu gỗ hoặc sáp ong thật mỏng rồi lau lại cho hết dầu thừa, để không bám bụi.
Khi chuyển nhà hoặc sửa cửa hàng, quấn tượng bằng vải bông hoặc giấy mềm trước, ngoài cùng mới là xốp hơi. Xốp hơi quấn sát lên sơn mới có thể dính và để lại vết. Nhiều gia đình có nếp thắp hương xin phép trước khi hạ tượng xuống dọn dẹp; việc này tuỳ nếp nhà, không có cách làm duy nhất. Khi đã chọn được loại gỗ và kiểu bề mặt, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so trước khi đặt.
Câu hỏi thường gặp
Tượng gỗ mới mua có mùi sơn nồng có đặt lên bàn thờ ngay được không?
Bạn nên để tượng ở chỗ thoáng gió, tránh nắng trực tiếp vài ngày cho mùi sơn bay bớt rồi mới đặt vào khám, nhất là khám kín hoặc phòng nhỏ có điều hoà. Mùi sơn tan dần là bình thường, không phải lỗi của tượng.
Tượng gỗ để mộc có cần phủ sơn bóng không?
Không bắt buộc. Lớp bóng mỏng giúp chống bám bẩn và dễ lau, còn dầu hoặc sáp giữ được cảm giác gỗ tự nhiên hơn nhưng cần thoa lại định kỳ. Ở bàn thờ có nhiều khói hương, lớp phủ bóng mỏng thường dễ chăm hơn.
Tượng gỗ bị nứt nhỏ sau vài tháng có sao không?
Vết nứt chân chim mảnh sau khi đổi môi trường là hiện tượng thường gặp của gỗ tự nhiên, nhiều khi tự khép lại khi độ ẩm ổn định. Nếu vết nứt rộng dần hoặc chạy qua mặt tượng, bạn nên nhờ thợ trám bằng mạt gỗ cùng loại trộn keo rồi sơn lại.
Làm sao biết tượng sơn thếp dùng vàng lá thật hay nhũ?
Vàng lá có ánh sáng mềm, liền mặt, nhìn kỹ thấy đường nối giữa các miếng lá vuông; nhũ vàng có ánh đều hơn, hơi đục và có thể xỉn sau một thời gian. Cách chắc nhất là hỏi người bán và xem mô tả có ghi rõ hay không.
Tượng gỗ có hợp đặt ở bàn thờ ngoài hiên không?
Gỗ ngoài hiên chịu nắng, mưa tạt và chênh lệch độ ẩm ngày đêm nên dễ nứt, phai sơn và bị mối. Nếu bắt buộc đặt ngoài, cần mái che kín, kê cao khỏi nền và chọn gỗ cứng có lớp sơn phủ tốt. Bên trong nhà vẫn là chỗ hợp hơn.
Hai tượng gỗ chạm tay cùng mẫu không giống nhau hoàn toàn có phải lỗi?
Không. Tượng chạm tay mỗi pho một nét, khác nhau đôi chút ở nụ cười, nếp áo, độ nghiêng tay. Điều nên để ý là hai tượng trong một cặp có cân về chiều cao, tông màu và phong cách hay không, để bày cạnh nhau vẫn hài hoà.