Tượng Thần Tài – Thổ Địa bằng đồng thường là đồng thau (hợp kim đồng – kẽm, màu vàng), đồng đỏ (đồng gần nguyên chất, màu đỏ cam) hoặc đồng được hun màu giả cổ, mạ vàng, dát vàng bên ngoài. Ngoài ra trên thị trường còn nhiều tượng hợp kim kẽm hoặc nhựa mạ màu đồng, nhìn qua ảnh rất khó phân biệt.
Đồng được chọn vì nặng tay, bền, ít vỡ, càng để lâu càng lên màu trầm. Nhưng đồng cũng xỉn, có thể ra gỉ xanh ở chỗ ẩm, và lớp mạ mỏng có thể bong. Bài này giúp bạn đọc đúng tên chất liệu trên mô tả, tự thử vài cách đơn giản khi cầm tượng trên tay, và giữ màu đồng theo từng kiểu bề mặt.
Đồng thau, đồng đỏ, đồng hun và hợp kim mạ khác nhau thế nào
Mỗi tên gọi tương ứng với một vật liệu và một kiểu bề mặt. Biết sự khác nhau, bạn sẽ hiểu vì sao hai tượng cùng cỡ có thể chênh lệch nhiều về trọng lượng và độ bền màu.
| Tên trên mô tả | Vật liệu | Màu nhìn thấy | Độ bền màu | Lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Đồng thau, đồng vàng | Hợp kim đồng và kẽm | Vàng sáng khi mới đánh bóng, trầm dần | Xỉn chậm, đánh bóng lại được | Phổ biến nhất ở tượng cỡ vừa và nhỏ |
| Đồng đỏ | Đồng có hàm lượng rất cao | Đỏ cam, ấm | Dễ sạm, chuyển nâu nếu không phủ bảo vệ | Mềm hơn, đúc chi tiết khó hơn |
| Đồng hun, giả cổ | Đồng thau hoặc đồng đỏ, bề mặt được xử lý hoá chất và nhiệt | Nâu, đen, xanh rêu loang | Bền nếu không chà mạnh | Không đánh bóng như đồng thường |
| Đồng mạ vàng, dát vàng | Lõi đồng, ngoài phủ lớp vàng mỏng bằng điện phân hoặc dán vàng lá | Vàng tươi đều | Phụ thuộc độ dày lớp mạ | Lau nhẹ, không dùng chất đánh bóng |
| Hợp kim, "đồng" giá rẻ | Hợp kim kẽm hoặc kim loại khác đúc khuôn, phủ màu đồng | Giống đồng thau khi mới | Lớp phủ có thể tróc, lộ màu xám bên dưới | Nhẹ hơn đồng cùng cỡ |
Không có tên nào là "tốt nhất" cho mọi chỗ. Đồng thau đánh bóng hợp bàn thờ cửa hàng sáng sủa; đồng hun hợp khám gỗ trầm màu; mạ vàng hợp khi muốn ánh vàng rực mà không lo xỉn trong vài năm đầu. Điều quan trọng là mô tả gọi đúng vật liệu.
Tự thử tượng đồng khi cầm trên tay
Bạn không cần thiết bị chuyên môn. Những cách dưới đây không làm hỏng tượng và đủ để loại phần lớn hàng gọi sai tên.
- Cân tay so với cỡ. Đồng có khối lượng riêng cao, một tượng đồng đặc cỡ một gang tay nặng trĩu tay. Tượng cùng cỡ mà nhẹ bất ngờ thường là đúc rỗng mỏng, hợp kim nhẹ, hoặc nhựa mạ.
- Thử nam châm. Đồng, đồng thau và kẽm không bị nam châm hút. Nếu nam châm dính chặt vào thân, bên trong có sắt hoặc thép, đó không phải tượng đồng đúng nghĩa.
- Gõ nhẹ. Dùng đồng xu gõ khẽ vào đế: đồng cho tiếng ngân trong; nhựa mạ cho tiếng cạch khô; hợp kim kẽm thường ngân ngắn và đục hơn.
- Xem đáy và lòng tượng. Tượng đúc rỗng để lộ lòng bên trong ở đáy. Màu kim loại thô trong lòng cho bạn thấy vật liệu thật dưới lớp mạ: đồng thau vàng, đồng đỏ hồng cam, hợp kim kẽm xám bạc.
- Soi chỗ cọ xát. Ở các điểm nhô như mũi, bụng ông Địa, thỏi vàng, hàng mạ mỏng hay lộ màu khác sau một thời gian trưng bày. Nhìn mẫu trưng lâu ngày trong cửa hàng là cách hay để đoán độ bền lớp mặt.
- Ngửi tay sau khi cầm. Đồng thật để lại mùi kim loại đặc trưng trên tay; nhựa mạ gần như không có mùi.
Những phép thử này chỉ giúp sàng lọc. Muốn biết chính xác thành phần hợp kim cần thiết bị phân tích kim loại ở cơ sở kiểm định; với tượng thờ cỡ nhỏ, đa số người mua chỉ cần biết tượng là đồng thật và lớp mặt bền.
Đúc đặc, đúc rỗng và nét đúc
Tượng đồng nhỏ thường đúc đặc hoặc gần đặc; tượng từ cỡ trung trở lên thường đúc rỗng để tiết kiệm kim loại và tránh co ngót khi nguội. Đúc rỗng không có nghĩa là kém, miễn thành tượng đủ dày. Bạn có thể nhìn độ dày ở mép lòng đáy: thành dày cỡ vài li là chắc tay, còn mỏng như lá thì dễ móp khi va.
Nét đúc là điều phân biệt tượng tốt. Ở mặt Thần Tài, mắt, mày, râu cần rõ từng nét, không mờ nhoè như bị chảy; ở ông Địa, nan quạt, ngón tay, nếp bụng nên tách bạch. Sau khi đúc, thợ làm nguội: cắt ba via, đục lại nét, đánh bóng. Tượng làm nguội kỹ sẽ không còn gờ sắc ở đường ráp khuôn, các kẽ sâu sạch, không còn cát khuôn bám.
Các làng nghề đúc đồng truyền thống ở Việt Nam như vùng Ý Yên (nay thuộc Ninh Bình) hay Phước Kiều (nay thuộc Đà Nẵng) có lối đúc khuôn đất lâu đời, bên cạnh đó là các xưởng đúc khuôn hiện đại. Mỗi nơi một tay nghề; nhìn vào nét mặt và độ sạch của kẽ vẫn là cách đánh giá chắc chắn hơn tên nơi sản xuất.
Mạ vàng, dát vàng và sơn nhũ trên tượng đồng
Mạ vàng điện phân. Tượng được nhúng vào bể dung dịch, dòng điện kéo một lớp vàng mỏng bám lên mặt đồng. Bề mặt đều, sáng, giữ chi tiết sắc. Lớp mạ dày hay mỏng quyết định nó bền bao lâu trước khi mòn ở các điểm nhô; người bán đáng tin sẽ nói rõ mức mạ, không chỉ ghi chung chung.
Dát vàng lá. Thợ quét lớp sơn hoặc keo bám, dán từng miếng vàng quỳ mỏng lên, rồi miết cho phẳng. Ánh vàng mềm, ấm hơn mạ điện, có thể thấy mờ mờ đường nối các miếng lá khi soi gần. Lớp này kỵ cọ xát và nước, chỉ nên quét bụi bằng cọ mềm.
Sơn nhũ vàng. Sơn có bột kim loại màu vàng, quét hoặc phun lên. Rẻ, nhanh, nhưng sau một thời gian dễ ngả màu đồng sẫm hoặc xỉn đục, nhất là ở chỗ có khói hương. Không phải lỗi nếu mô tả ghi đúng là sơn nhũ.
Kết hợp hai màu. Nhiều mẫu giữ màu đồng hun ở áo và mạ vàng ở mũ, thỏi vàng, quạt. Cách làm này nổi chi tiết, đồng thời giảm diện tích lớp vàng phải giữ gìn. Khi chọn, bạn nên soi đường ranh giữa hai màu có gọn, không lem.
Đồng xỉn, ra gỉ xanh: lúc nào lau, lúc nào để yên
Đồng để ngoài không khí sẽ tạo lớp ôxy hoá mỏng làm màu trầm xuống. Với đồng thau đánh bóng, lớp này là xỉn; với đồng hun giả cổ, lớp màu sẫm lại chính là bề mặt mong muốn. Vì vậy cách chăm tuỳ tượng của bạn thuộc loại nào: đừng đánh bóng một pho tượng hun cổ, bạn sẽ chà mất lớp màu mà thợ mất nhiều công tạo ra.
Gỉ xanh lốm đốm xuất hiện khi đồng gặp ẩm, muối hoặc axit kéo dài, chẳng hạn bàn thờ sát nền nơi nước lau nhà có chất tẩy bắn lên, hay vệt nước quả, nước trà đổ không lau. Lau sạch chỗ ẩm, để khô; đốm nhỏ có thể lau bằng khăn mềm thấm chút dầu khoáng. Tránh chà chanh, giấm, me lên tượng mạ hoặc hun, vì axit ăn luôn lớp mặt.
Với đồng thau đánh bóng, bạn có thể dùng kem đánh đồng chuyên dụng loại dịu, thoa ít, lau theo một chiều, sau đó lau sạch hết cặn kem trong kẽ. Một lớp sáp mỏng sau khi đánh bóng giúp chậm xỉn. Làm việc này một hai lần mỗi năm là đủ; đánh bóng quá thường xuyên làm mòn các nét đúc nhỏ trên mặt tượng.
Đặt tượng đồng trên bàn thờ: chú ý thực tế
Trọng lượng. Cặp tượng đồng đặc nặng hơn nhiều so với sứ. Kiểm ván khám có đủ dày, có thanh đỡ, nhất là bàn thờ treo tường. Đừng để tượng nặng ngay mép trước, nơi ván dễ võng.
Lót đáy. Đáy đồng có thể xước mặt ván gỗ hoặc mặt đá. Dán nỉ hoặc lót miếng đệm mỏng; lớp lót này cũng giúp bạn xoay tượng khi lau mà không cào mặt ván.
Tránh nước đọng. Ly nước, lọ hoa đặt sát tượng dễ đọng vệt nước quanh đế, lâu ngày thành vệt ố. Lau ngay khi thay nước và để lọ hoa cách tượng một chút.
Cẩn thận với trẻ nhỏ. Bàn thờ sát nền nằm ngay tầm tay trẻ. Tượng đồng nặng, nếu bị kéo đổ có thể gây thương tích. Đặt tượng lùi vào trong, khám có gờ chắn phía trước là lựa chọn an toàn hơn.
Nhiệt từ đèn và nhang. Đồng dẫn nhiệt tốt, đặt sát đèn dầu hay đèn sợi đốt, thân tượng nóng lên khá nhanh và có thể làm bạn giật mình khi chạm tay lúc lau. Hơi nóng kéo dài cũng làm lớp sáp phủ hay lớp sơn nhũ chóng xuống màu. Để đèn cách tượng một khoảng là đủ.
Hỏi người bán gì trước khi chọn tượng đồng
Mô tả ngắn gọn kiểu "tượng đồng cao cấp" chưa đủ để biết bạn đang mua gì. Các câu hỏi dưới đây giúp làm rõ.
- Đồng thau, đồng đỏ hay hợp kim? Xin ảnh lòng đáy nếu tượng đúc rỗng.
- Trọng lượng từng tượng. Con số này giúp bạn đối chiếu với cỡ và kiểm khám thờ.
- Bề mặt là đánh bóng, hun màu, mạ vàng hay sơn nhũ? Mỗi loại một cách chăm khác nhau.
- Đúc đặc hay rỗng, thành dày khoảng bao nhiêu?
- Chiều cao tính cả đế không? Tượng đồng hay có đế gỗ rời.
- Có ảnh thật chụp dưới ánh sáng tự nhiên không? Ảnh đèn studio thường làm đồng trông vàng hơn thực tế.
- Hai tượng có đúc cùng một bộ khuôn không? Tượng lấy từ hai bộ khuôn khác nhau dễ lệch tỉ lệ đầu, mình, nhìn cạnh nhau không đều.
Có đủ các thông tin trên, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và so trọng lượng giữa các mẫu cùng chiều cao.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Thần Tài đồng mới mua có mùi lạ có sao không?
Tượng đồng mới thường còn mùi dầu đánh bóng, sáp phủ hoặc hoá chất hun màu. Bạn để tượng ở chỗ thoáng vài ngày, lau bằng khăn khô là mùi giảm dần. Không nên rửa bằng xà phòng mạnh vì có thể làm loang lớp hun.
Có nên rửa tượng đồng bằng nước không?
Đồng chịu nước nhưng lớp hun, lớp dát vàng và sơn nhũ thì không ưa nước. Với phần lớn tượng thờ, lau khăn ẩm vắt ráo rồi lau khô ngay là đủ. Không ngâm, không để nước đọng trong lòng tượng rỗng vì có thể gây ố từ bên trong.
Tượng mạ vàng bị lộ màu đồng ở mũi, bụng có mạ lại được không?
Được. Các cơ sở mạ kim loại có thể tẩy lớp cũ và mạ lại toàn bộ tượng. Mạ dặm một điểm thường lệch màu với phần còn lại, nên nếu làm, mạ cả tượng sẽ đồng đều hơn. Chi phí tuỳ cỡ tượng và độ dày lớp mạ.
Tượng đồng hun cổ có lau được bằng kem đánh đồng không?
Không nên. Kem đánh đồng có tác dụng mài nhẹ, sẽ làm lộ màu đồng sáng ở các điểm nhô, phá lớp màu hun. Chỉ cần quét bụi bằng cọ mềm, lau khăn khô hoặc khăn thấm vài giọt dầu khoáng thật ít nếu muốn tượng có độ ánh.
Tượng hợp kim mạ đồng có dùng để thờ được không?
Về tập quán không có quy định nào cấm, nhiều gia đình vẫn thờ tượng hợp kim. Điều cần biết là lớp phủ có thể tróc sau vài năm và tượng nhẹ hơn đồng thật. Điều quan trọng là người bán gọi đúng tên để bạn không trả giá của tượng đồng.