Tượng Thần Tài cưỡi hổ thể hiện võ tài thần trong văn hoá Hoa, thường được gọi là Triệu Công Minh: một võ tướng mặt sẫm, râu rậm, mặc giáp, tay cầm roi, tay kia có khi nâng thỏi vàng, ngồi trên lưng một con hổ. Hình tượng này phổ biến qua tiểu thuyết Phong thần diễn nghĩa và tín ngưỡng dân gian của người Hoa.
Khác với vị quan hiền hậu ngồi ghế đi cặp với ông Địa, tượng cưỡi hổ mạnh mẽ, nhiều khối, kích thước thường lớn. Người mua vì thế hay băn khoăn về chỗ bày và cách chọn. Bài này giới thiệu nguồn gốc hình tượng ở mức truyện kể, các chi tiết cần đọc trên tượng, chất liệu phù hợp và những cân nhắc thực tế khi bày trong nhà, cửa hàng.
Triệu Công Minh: võ tài thần trong truyện và tín ngưỡng
Phong thần diễn nghĩa là tiểu thuyết thần ma ra đời thời Minh, kể chuyện Vũ Vương phạt Trụ và việc phong thần sau đó. Trong truyện có nhân vật Triệu Công Minh, cưỡi hổ đen, dùng roi, về sau được phong làm vị thần trông coi việc tài lộc. Từ hình ảnh văn học ấy, dân gian Hoa tôn ông làm võ tài thần, vẽ và tạc thành tượng cưỡi hổ.
Cũng như nhiều hình tượng dân gian khác, chi tiết về Triệu Công Minh khác nhau giữa các vùng, các bản tranh, bản tượng. Có nơi thờ ông cùng bốn vị khác thành bộ năm vị tài thần; có nơi chỉ thờ riêng. Bạn nên hiểu những điều này như truyện kể văn hoá, không phải sử liệu, và không cần tìm một phiên bản "đúng nhất".
Ngoài Triệu Công Minh, Quan Công cũng được một số nơi xem là võ tài thần, nhưng hình tượng Quan Công khác hẳn: mặt đỏ, râu dài, cầm đao, thường không cưỡi hổ. Vì vậy khi thấy tượng võ tướng cưỡi hổ, mặt sẫm, cầm roi, gần như chắc đó là hình tượng Triệu Công Minh.
Đọc chi tiết trên tượng Thần Tài cưỡi hổ
Mỗi phần trên tượng đều có chi tiết riêng. Biết đọc chúng giúp bạn đánh giá tay nghề và tránh nhầm với các tượng võ tướng khác.
| Phần tượng | Chi tiết thường gặp | Tượng tốt trông thế nào | Chỗ dễ hỏng |
|---|---|---|---|
| Mặt | Mặt đen hoặc nâu sẫm, mắt to, mày rậm, râu dài | Mặt có thần, nét mắt sắc, râu tách sợi | Đầu râu, chóp mũ |
| Mũ và giáp | Mũ sắt hoặc mũ võ tướng, giáp vảy, đai lưng | Vảy giáp đều, đai rõ khối | Tua mũ, dải áo bay |
| Tay | Một tay cầm roi, tay kia nâng thỏi vàng hoặc đặt trên đùi | Ngón tay rõ, roi thẳng, không cong vênh | Roi dài, rất dễ gãy |
| Hổ | Hổ đen hoặc hổ vằn, nằm phục hoặc bước đi, đầu ngẩng | Thân hổ cân, vằn rõ, mắt hổ không dữ quá mức | Đuôi hổ, râu hổ, tai |
| Đế | Đế mây, đế đá, đế tiền vàng | Đế rộng, nặng, giữ vững khối trên | Góc đế khi kéo trượt |
Roi và đuôi hổ là hai chi tiết dài nhất, chìa ra ngoài khối. Ở tượng sứ và bột đá, đây là chỗ gãy phổ biến khi vận chuyển; ở tượng đồng thì chắc hơn nhiều.
Con hổ dưới chân: nằm phục, bước đi hay ngẩng đầu
Phần hổ chiếm gần nửa khối tượng nên dáng hổ quyết định cảm giác chung. Hổ nằm phục, bốn chân xếp dưới bụng, đầu hơi ngẩng, cho cảm giác thuần phục, điềm tĩnh; khối tượng thấp và vững, hợp kệ có chiều cao hạn chế. Đây là dáng thường gặp nhất ở tượng cỡ vừa.
Hổ bước đi, một chân trước giơ lên, thân hơi nghiêng, tạo chuyển động mạnh, nhìn sinh động hơn nhưng khối tượng cao và trọng tâm lệch về phía trước. Dáng này cần đế rộng và mặt kệ phẳng tuyệt đối. Hổ ngẩng đầu há miệng thì dữ dội nhất; một số người thích vẻ oai phong, một số gia đình thấy không hợp không gian sống.
Màu hổ cũng khác nhau: hổ đen theo truyện, hổ vằn vàng như hổ thật, hay hổ cùng màu đồng với cả tượng. Hổ đen làm nổi người cưỡi mặc giáp vàng; hổ vằn sặc sỡ hơn, hợp không gian nhiều màu. Bạn nên chọn dáng và màu hổ theo cảm nhận của cả nhà, vì đó là phần người xem nhìn thấy đầu tiên. Ở tượng tốt, mắt hổ được tạc hoặc vẽ có hồn nhưng không trừng trợn, vằn chạy theo khối cơ thay vì vẽ đều như kẻ sọc.
Chất liệu hợp với tượng cưỡi hổ
Đồng. Hợp nhất với dáng võ tướng: màu đồng hun sẫm làm nổi mặt đen và giáp, khối nặng giúp tượng vững dù trọng tâm cao. Roi và đuôi hổ bằng đồng ít gãy. Nhược điểm là nặng và giá cao, cần kệ chắc.
Bột đá, resin sơn màu. Phổ biến nhất ở cỡ vừa, nhiều màu: giáp vàng, áo đỏ, hổ vằn. Giá mềm, chi tiết nhiều. Cần nhẹ tay với roi và đuôi hổ; chọn mẫu có roi áp sát thân hoặc ngắn.
Sứ. Màu đẹp, mặt mịn, nhưng khối cưỡi thú phức tạp làm tượng sứ dễ có vết nứt khi nung và dễ vỡ khi vận chuyển. Nếu chọn sứ, kiểm kỹ chỗ nối giữa người và lưng hổ, chân hổ và đế.
Gỗ. Ít gặp, thường là hàng chạm theo đặt hàng. Khối gỗ lớn cho tượng cưỡi hổ cần gỗ sấy kỹ để không nứt ở chân hổ, chỗ thớ gỗ mảnh.
Bày tượng cưỡi hổ: những cân nhắc thực tế
Tượng cưỡi hổ thường lớn hơn và nặng hơn tượng Thần Tài ngồi cùng chiều cao, vì có cả khối người lẫn khối hổ. Nó hiếm khi vừa trong khám thờ Thần Tài – Thổ Địa sát nền, nên phần lớn người mua bày trên kệ, tủ console, bàn trà lớn hoặc quầy lễ tân. Kệ cần đủ chắc, đủ sâu để tượng không chìa ra ngoài.
Về hướng, có những quan niệm khác nhau về việc đầu hổ nên quay ra cửa hay quay vào trong, quay về phía nào của phòng. Đây là quan niệm của từng trường phái, không có quy định chung. Về mặt thực tế, bạn nên để mặt tượng quay ra phía người nhìn, đặt ngoài lối đi để không ai va vào roi hay đuôi hổ.
Theo tập quán, một số gia đình không thích bày hình hổ trong phòng ngủ hoặc ngay đối diện chỗ ngồi của người lớn tuổi vì thấy hình dáng dữ. Đây là cảm nhận và nếp riêng, không phải điều kiêng kỵ bắt buộc. Nếu trong nhà có người không thoải mái với hình hổ, chọn tượng Thần Tài ngồi hiền hậu là cách dung hoà đơn giản.
Ở cửa hàng, tượng cưỡi hổ cỡ lớn thường được đặt ở quầy lễ tân hoặc kệ phía sau quầy thu ngân, nơi khách nhìn thấy nhưng không với tới. Nếu đặt gần lối vào, hãy chừa khoảng cách đủ rộng để người mang hàng, xe đẩy đi qua không quệt vào. Kệ kính nhiều tầng không phải chỗ lý tưởng cho tượng nặng; một mặt gỗ dày hoặc mặt đá sẽ chắc chắn hơn.
Chọn cỡ tượng cưỡi hổ cho chỗ bày
Tượng cưỡi hổ chiếm nhiều chỗ theo cả ba chiều. Đo đủ trước khi chọn sẽ tránh được cảnh tượng về nhà không có chỗ đặt.
- Đo bề mặt kệ: chiều rộng và chiều sâu. Tượng cưỡi hổ thường dài theo chiều thân hổ, nên chiều sâu kệ phải lớn hơn chiều ngang của đế tượng.
- Đo chiều cao trống phía trên, cộng thêm khoảng để tay lau được chóp mũ.
- Hỏi người bán ba số đo: cao, dài, rộng của cả khối, và trọng lượng.
- Ước lượng tỉ lệ với các vật xung quanh: tượng không nên lấn át cả không gian, nhưng cũng không quá nhỏ so với mặt kệ.
- Với kệ treo tường, kiểm tải trọng của kệ và tắc kê trước khi đặt tượng nặng.
Ví dụ giả định: một tủ console sâu khoảng bốn mươi phân, cao ngang hông, có thể chứa tượng cưỡi hổ dài chừng ba mươi phân mà vẫn còn chỗ cho một bình hoa nhỏ bên cạnh.
Chăm tượng cưỡi hổ theo từng chất liệu
Đồng hun. Quét bụi trong kẽ giáp và vằn hổ bằng cọ khô, lau khăn mềm. Không dùng kem đánh bóng, sẽ làm lộ màu đồng sáng ở chỗ nhô như mũi hổ, đầu gối võ tướng.
Bột đá sơn màu. Cọ mềm và khăn khô là chính. Khi lau, đỡ thân hổ chứ không cầm roi hay đuôi. Chỗ sơn bong có thể tô dặm acrylic cùng màu.
Sứ. Khăn ẩm vắt ráo, lau từng phần. Không nhấc tượng bằng cách nắm người cưỡi, vì chỗ nối người và lưng hổ có thể là điểm yếu.
Chuyển chỗ. Bế tượng bằng hai tay đỡ đế và bụng hổ. Khi vận chuyển xa, quấn riêng roi và đuôi, chèn kín khoảng trống giữa chân hổ.
Bụi trong kẽ vằn. Vằn hổ chạm nổi và vảy giáp là nơi bụi đọng nhiều nhất, lâu ngày làm tượng trông xám. Một chiếc cọ vẽ bản dẹt, lông mềm quét theo chiều vằn mỗi tuần là đủ; với tượng lớn, có thể dùng máy thổi bụi cầm tay chế độ nhẹ.
Mua tượng cưỡi hổ: hỏi gì cho đủ
Vì tượng cưỡi hổ là món lớn, bạn nên hỏi kỹ: vật liệu gì, đúc hay đổ đặc hay rỗng, trọng lượng, ba chiều kích thước, roi và đuôi liền khối hay gắn rời, có ảnh thật dưới ánh sáng tự nhiên không. Hỏi thêm cách đóng gói; tượng sứ và bột đá nên có thùng gỗ hoặc xốp định hình.
Với tượng đồng, hỏi thêm bề mặt là hun màu, sơn hay mạ, vì mỗi loại chăm một cách. Với tượng bột đá, hỏi có lớp phủ bóng bảo vệ không và màu chụp có chỉnh sửa không. Khi nhận hàng, mở thùng có quay video, kiểm roi, đuôi hổ, chóp mũ, chân hổ trước rồi mới tới các phần khác.
Tên gọi trên mô tả có thể là "Thần Tài cưỡi hổ", "Võ Tài Thần", "Triệu Công Minh cưỡi cọp". Nếu bạn muốn chắc đó là hình tượng Triệu Công Minh chứ không phải một võ tướng khác, nhìn mặt sẫm, roi và hổ là đủ. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so trọng lượng và kích thước giữa các mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Thần Tài cưỡi hổ có thờ chung với ông Địa được không?
Không có quy định cấm, nhưng ít gặp vì tượng cưỡi hổ lớn, dáng võ tướng, khó cân tỉ lệ với ông Địa ngồi bệt trong khám nhỏ. Phần lớn gia đình bày tượng cưỡi hổ ở kệ riêng, còn bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa vẫn dùng cặp tượng ngồi.
Vì sao Thần Tài cưỡi hổ có mặt đen?
Trong tranh và tượng dân gian Hoa, Triệu Công Minh thường được thể hiện với gương mặt đen hoặc sẫm, râu rậm, theo hình dung về một võ tướng dũng mãnh. Đây là quy ước tạo hình truyền lại qua tranh tượng, mỗi xưởng có thể làm đậm nhạt khác nhau.
Nhà có trẻ nhỏ có nên bày tượng cưỡi hổ không?
Đây là chuyện lựa chọn của gia đình. Về an toàn, tượng cưỡi hổ nặng và có chi tiết nhọn như roi, đuôi, nên cần đặt trên kệ cao, chắc, ngoài tầm với của trẻ. Nếu trẻ sợ hình hổ, có thể chọn chỗ bày ở phòng khách thay vì phòng sinh hoạt chung.
Tượng cưỡi hổ bị gãy roi có sửa được không?
Được. Với bột đá và sứ, gắn lại bằng keo hai thành phần rồi dặm màu; roi dài nên gắn thêm chốt nhỏ bên trong cho chắc. Với đồng, cơ sở đúc hoặc thợ hàn đồng có thể hàn và làm màu lại chỗ nối.
Triệu Công Minh và Quan Công đều là võ tài thần, nên chọn tượng nào?
Tuỳ sở thích và nếp gia đình. Quan Công gắn với hình ảnh trung nghĩa, thường cầm đao hoặc đọc sách; Triệu Công Minh gắn trực tiếp với tài lộc trong truyện, cưỡi hổ cầm roi. Hai hình tượng khác nhau rõ, bạn chọn theo câu chuyện mà gia đình thấy gần gũi.