Tượng Tam Đa bằng gỗ được nhiều gia đình chọn vì vẻ ấm, vân gỗ tự nhiên và độ bền nếu gỗ được sấy kỹ; ba loại hay gặp nhất là gỗ hương đỏ nâu thơm nhẹ, gỗ mít vàng chuyển nâu dễ chạm, và gỗ trắc sẫm màu rất nặng. Điều quyết định một bộ tượng gỗ dùng được hàng chục năm hay nứt toác sau một mùa khô không chỉ là loại gỗ, mà là độ khô, cách khoét đế và cách giữ trong nhà.
Bài này đi vào những gì bạn có thể tự nhìn, tự sờ khi đứng trước một bộ Tam Đa gỗ: nhận loại gỗ, phân biệt đục tay và chạm máy CNC, đọc vết nứt nào đáng lo, phát hiện mọt sớm, rồi giữ tượng qua mùa nồm và phòng máy lạnh. Chuyện ý nghĩa ba ông và thứ tự bày có ở các bài khác trong chuyên mục.
Ba loại gỗ hay gặp ở tượng Tam Đa
Tên gỗ trên thị trường có khi được gọi rộng; bảng dưới tả đặc điểm thường thấy để bạn đối chiếu với món trước mặt:
| Loại gỗ | Màu và vân | Trọng lượng, mùi | Ưu điểm | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|---|
| Gỗ hương | Đỏ nâu đến nâu vàng, vân sóng hoặc vân xoắn | Khá nặng, mùi thơm nhẹ khi mới chạm | Màu đẹp, bền, ít cong vênh | Có hàng gỗ tạp nhuộm màu và bôi tinh dầu giả mùi hương |
| Gỗ mít | Vàng tươi khi mới, dần chuyển nâu đỏ | Nhẹ hơn, mùi hăng nhẹ | Mềm vừa, dễ chạm chi tiết, truyền thống dùng tạc tượng | Mềm nên dễ móp khi va; cần sấy kỹ |
| Gỗ trắc | Đỏ sẫm đến nâu đen tím, vân sọc | Rất nặng, nhiều dầu, mùi chua nhẹ khi mới gia công | Cứng, bóng tự nhiên, ít mọt | Nguồn gỗ bị kiểm soát; nên hỏi nguồn gốc hợp pháp |
| Gỗ long não | Vàng nhạt đến nâu nhạt, vân mịn | Nhẹ, mùi long não rõ | Thơm, ít bị côn trùng | Mùi có thể nồng với người nhạy cảm |
| Gỗ tạp phủ sơn | Bị sơn che kín, không thấy vân | Nhẹ | Giá mềm, màu rực | Không biết được gỗ bên trong; dễ mọt nếu gỗ non |
Một số loại gỗ quý nằm trong danh mục quản lý khai thác và buôn bán. Với tượng gỗ trắc và các loại gỗ quý khác, nên hỏi người bán về nguồn gỗ và giấy tờ nếu có, để tránh mua phải hàng có nguồn gốc không rõ ràng.
Nhận gỗ thật bằng mắt, mũi và tay
Cách đơn giản nhất là lật tượng lên xem mặt đế. Mặt đế thường không được sơn kỹ như thân tượng, nên vân và thớ gỗ lộ ra rõ hơn. Gỗ hương thật có vân chạy liền, màu đỏ nâu đều từ ngoài vào trong; gỗ tạp nhuộm thường có màu đậm ở bề mặt nhưng chỗ trầy lộ ra lớp gỗ nhạt bên dưới. Nếu đế được dán kín bằng nỉ, hỏi người bán xem có thể bóc một góc nhỏ để xem không.
Mùi là dấu hiệu thứ hai. Gỗ hương mới chạm có mùi thơm dịu, càng để lâu mùi càng nhẹ đi, chỉ còn thoảng ở chỗ khe sâu. Một bộ tượng nồng nặc mùi thơm như nước hoa là dấu hiệu đáng ngờ, vì có hàng được xịt tinh dầu để giả mùi gỗ quý. Gỗ long não thì mùi đặc trưng rất dễ nhận, còn gỗ mít có mùi hăng nhẹ khi mới, sau nhạt dần.
Trọng lượng là dấu hiệu thứ ba. Cầm hai bộ cùng kích thước, gỗ trắc nặng tay hơn hẳn, gỗ hương nặng vừa, gỗ mít và gỗ tạp nhẹ hơn. Cảm giác này không cho bạn biết chính xác tên gỗ, nhưng đủ để nhận ra khi một bộ được giới thiệu là gỗ trắc mà nhẹ bẫng.
Đục tay hay chạm máy CNC: nhìn đâu để biết
Vết dụng cụ. Tượng đục tay để lại những mặt phẳng nhỏ do lưỡi đục, mỗi nhát một hướng hơi khác nhau. Tượng chạm máy CNC để lại vệt mũi phay tròn, chạy song song đều đặn, nhất là ở chỗ khó đánh nhám như kẽ áo, kẽ ngón tay.
Độ sâu khe chạm. Máy CNC thường không vào được những khe hẹp và sâu, nên các khe giữa tay và thân, giữa râu và ngực bị nông, hoặc được thợ đục thêm bằng tay ở công đoạn cuối. Tượng đục tay hoàn toàn có thể có khe rất sâu, chi tiết thoát hẳn khỏi nền.
Độ đồng đều giữa các bộ. Đặt hai ba bộ cùng mẫu cạnh nhau: hàng CNC gần như giống hệt từng nét, hàng đục tay có khác biệt nhỏ ở nét mặt, nếp áo. Khác biệt ấy không phải lỗi mà là dấu tay người thợ.
Nét mặt. Phần mặt là chỗ thợ giỏi dành nhiều công nhất. Ở hàng CNC kết hợp tay, nét mặt thường được thợ sửa lại; ở hàng CNC thuần, mặt có thể hơi phẳng, mắt mũi miệng không sâu.
Đừng coi CNC là xấu. Nhiều xưởng dùng máy phá thô rồi thợ đục tinh, vừa tiết kiệm công vừa giữ được hồn tượng. Điều nên biết là bạn đang mua loại nào, để so với lời giới thiệu của người bán.
Vết nứt: loại nào bình thường, loại nào đáng lo
Gỗ là vật liệu sống, co lại khi khô và nở ra khi ẩm. Một bộ tượng Tam Đa tạc từ khúc gỗ liền thường có tâm gỗ nằm ở giữa thân tượng, và tâm gỗ là chỗ dễ nứt chân chim khi gỗ khô dần. Vì thế nhiều xưởng khoét rỗng lòng tượng từ dưới đế lên, để gỗ co ngót đều hơn và giảm nứt. Khi lật đế, thấy một lỗ khoét sâu là dấu hiệu tốt chứ không phải bớt gỗ.
Những vết nứt chân tóc rất mảnh, ngắn, chạy dọc thớ ở mặt đế hay sau lưng tượng là chuyện khá thường gặp, nhất là khi tượng chuyển từ xưởng ẩm vào phòng máy lạnh. Nếu vết nứt không dài thêm sau vài tuần, có thể nhờ thợ trám bằng mùn gỗ trộn keo rồi đánh màu lại. Đáng lo hơn là vết nứt dài, rộng dần, chạy qua mặt, qua tay em bé hay qua chỗ nối gậy, vì những chỗ này có thể tách hẳn.
Khi mua, hãy xem kỹ những vết trám sẵn: màu sơn ở đó thường đậm hơn hoặc bóng khác chỗ xung quanh. Hỏi người bán gỗ đã được sấy hay phơi bao lâu. Một bộ tượng có vài vết trám nhỏ ở đế không phải vấn đề, nhưng trám nhiều ở mặt và thân là dấu hiệu gỗ chưa khô kỹ trước khi tạc.
Phát hiện và xử lý mọt sớm
Mọt gỗ thường không làm tượng hỏng ngay mà âm thầm đục bên trong. Phát hiện sớm giúp giữ được tượng:
- Mỗi lần lau tủ, nhìn mặt kệ ngay dưới đế tượng: có lớp bột mịn màu vàng nhạt như bột mì là dấu hiệu mọt đang hoạt động.
- Lật đế, soi những lỗ tròn nhỏ cỡ đầu kim đến đầu tăm; lỗ mới có mép sắc, màu gỗ sáng bên trong.
- Khi thấy dấu hiệu, tách tượng ra khỏi các đồ gỗ khác trong tủ để mọt không lan.
- Với tượng nhỏ, một cách nhiều người áp dụng là bọc kín tượng trong túi nilon dày, đặt vào ngăn đá tủ lạnh vài ngày cho mọt chết, sau đó để tượng trong túi về nhiệt độ phòng từ từ để tránh đọng nước.
- Với tượng lớn hoặc mọt nhiều, nhờ thợ mộc xử lý bằng thuốc chống mọt chuyên dụng, không tự pha hoá chất trong nhà có trẻ nhỏ và người già.
- Sau khi xử lý, trám các lỗ bằng sáp màu gỗ và theo dõi thêm vài tháng xem bột mọt còn xuất hiện không.
Gỗ đã sấy kỹ và tượng được giữ ở chỗ khô thoáng ít khi bị mọt. Phần lớn ca mọt rơi vào tượng gỗ non hoặc tượng để lâu ở góc ẩm, sát tường.
Giữ tượng gỗ qua mùa nồm, mùa khô và phòng máy lạnh
Khí hậu nước ta thay đổi mạnh giữa các mùa, và tượng gỗ chịu ảnh hưởng trực tiếp:
- Mùa nồm ở miền Bắc: đóng tủ kính những ngày ẩm, đặt gói hút ẩm trong tủ, mở ra phơi thoáng khi trời khô trở lại; không lau tượng bằng khăn ướt trong những ngày này.
- Mùa khô hanh: tránh đặt tượng sát cửa sổ có nắng chiếu hay gần quạt sưởi, vì gỗ mất nước nhanh dễ nứt.
- Phòng máy lạnh: không đặt tượng ngay dưới luồng gió của máy; không khí lạnh khô thổi liên tục là nguyên nhân hay gặp gây nứt chân chim.
- Lau bụi: dùng chổi lông mềm quét kẽ chạm, sau đó lau khăn khô; mỗi năm một hai lần lau thêm lớp sáp hoặc dầu dành cho đồ gỗ.
- Khi dọn nhà: bọc tượng bằng vải mềm rồi xốp hơi, chèn kín trong thùng, đánh dấu chiều đứng; không để tượng gỗ nằm trong xe nóng nhiều giờ.
Ở các tỉnh phía Nam, nơi độ ẩm cao quanh năm, điều cần để ý nhất là góc tủ sát tường ngoài, chỗ thường ẩm hơn phần còn lại của phòng.
Chọn bộ Tam Đa gỗ hợp nội thất
Bộ Tam Đa gỗ hợp nhất với nhà có nội thất gỗ, tủ chè, sập gụ, bàn ghế gỗ truyền thống. Gỗ hương và gỗ trắc tông đỏ nâu, nâu sẫm hoà vào không gian ấy; gỗ mít để mộc hoặc phủ dầu trong tông vàng nâu hợp với nhà nhiều ánh sáng tự nhiên, nội thất màu sáng.
Trong căn hộ hiện đại, nội thất trắng, xám, một bộ Tam Đa gỗ cỡ vừa có thể làm điểm nhấn ấm áp. Nên chọn mẫu nét chạm gọn, ít hoạ tiết rườm rà, đặt trên kệ trắng hoặc kệ kính để vân gỗ nổi bật. Tránh bộ sơn bóng quá, vì lớp sơn bóng loáng làm mất vẻ tự nhiên của gỗ.
Về độ hoàn thiện, có ba kiểu hay gặp: để mộc, lau dầu hoặc sáp, và phủ sơn. Gỗ mộc giữ được mùi và vân rõ nhất nhưng dễ bám bẩn; lau dầu cho màu đậm và ấm hơn, dễ lau chùi; phủ sơn bóng bảo vệ tốt nhưng che bớt vân và mùi. Chọn kiểu nào tuỳ cách bạn muốn giữ tượng và mức độ bụi trong nhà. Xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so vân gỗ qua ảnh trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Tam Đa gỗ hương có mùi thơm mãi không?
Không. Gỗ hương mới chạm có mùi thơm dịu, sau vài năm mùi nhạt dần, chỉ còn thoảng ở khe sâu hoặc khi chà nhẹ. Một bộ tượng để lâu mà vẫn nồng mùi thơm có thể đã được xịt thêm tinh dầu, nên xem thêm vân và màu gỗ ở đế.
Tượng gỗ bị nứt chân chim có sửa được không?
Vết nứt mảnh, ngắn có thể nhờ thợ mộc trám bằng mùn gỗ trộn keo rồi đánh màu lại, gần như không thấy. Nên chờ vài tuần xem vết nứt có dài thêm không rồi mới trám, và chuyển tượng ra khỏi chỗ có gió máy lạnh thổi trực tiếp.
Tượng Tam Đa gỗ mít có bền không?
Gỗ mít đã sấy kỹ khá bền và là loại gỗ truyền thống được dùng tạc tượng ở nhiều làng nghề. Điểm yếu là gỗ mềm vừa nên dễ móp khi va đập, và cần giữ khô để tránh mốc. Đặt trong tủ kính là cách giữ tốt nhất.
Lau tượng gỗ bằng gì?
Dùng chổi lông mềm quét bụi trong kẽ chạm, sau đó lau bằng khăn khô mềm. Mỗi năm một hai lần có thể lau một lớp sáp hoặc dầu dành cho đồ gỗ. Tránh nước lau sàn, cồn và chất tẩy, vì làm bạc màu và khô gỗ.
Làm sao biết tượng có bị mọt bên trong?
Dấu hiệu dễ thấy nhất là bột gỗ mịn màu vàng nhạt rơi ra dưới đế và những lỗ tròn nhỏ có mép sắc. Nếu thấy, tách tượng khỏi đồ gỗ khác và xử lý sớm; tượng nhỏ có thể bọc kín đặt ngăn đá vài ngày, tượng lớn nên nhờ thợ.
Có nên mua tượng gỗ trắc không?
Gỗ trắc đẹp, nặng, bền và ít mọt. Tuy nhiên đây là loại gỗ có nguồn khai thác bị kiểm soát, nên khi mua bạn nên hỏi người bán về nguồn gỗ và giấy tờ đi kèm nếu có, tránh hàng có nguồn gốc không rõ ràng.