Tượng rùa đầu rồng, thường gọi là long quy, là hình tượng có thân và mai của con rùa nhưng phần đầu tạc thành đầu rồng với sừng, râu, bờm và miệng há. Đây là một trong những linh vật bày bàn làm việc, kệ phòng khách hay được hỏi nhất ở các cửa hàng vật phẩm, vì nó ghép hai biểu tượng quen thuộc trong văn hoá Á Đông vào cùng một dáng: con rùa gợi sự bền lâu, vững chãi; con rồng gợi uy thế và sức vươn lên.
Bài này giải thích ý nghĩa của long quy theo các quan niệm phổ biến, phân biệt nó với tượng rùa thường, rồi điểm qua những mẫu bạn sẽ gặp khi đi xem hàng: long quy trơn, long quy cõng con, long quy đội sách, long quy trên đế tiền, long quy lưng khắc bát quái. Những bài khác trong chuyên mục đi sâu vào chất liệu, kích cỡ và chỗ đặt.
Long quy từ đâu mà có
Trong văn hoá Trung Hoa và các nước chịu ảnh hưởng, rùa thuộc nhóm tứ linh cùng long, lân, phụng, được xem là con vật sống lâu, chịu đựng giỏi, gắn với phương Bắc và hành Thuỷ. Rồng là linh vật đứng đầu, tượng trưng cho quyền uy và sự biến hoá. Việc ghép đầu rồng vào thân rùa xuất hiện trong nhiều lớp truyền thuyết khác nhau, và người bán hàng ngày nay thường kể theo một bản rút gọn.
Một giai thoại hay được nhắc là chuyện "rồng sinh chín con", trong đó có một người con mang hình rùa, khoẻ mạnh, thích cõng vật nặng, được tạc dưới chân bia đá. Giai thoại này có nhiều dị bản, tên và thứ tự các con rồng không thống nhất giữa các sách, nên bạn chỉ nên xem như truyện kể dân gian. Hình tượng rùa cõng bia ấy thường được gọi là Bá Hạ hoặc Bí Hí, và trên thị trường vật phẩm, nó hay bị gọi chung với long quy.
Ở Việt Nam, rùa có chỗ đứng riêng trong ký ức văn hoá: rùa vàng giúp An Dương Vương xây thành Cổ Loa, rùa Hồ Gươm nhận lại gươm báu, rùa đá đội bia tiến sĩ ở Văn Miếu. Những hình ảnh ấy làm người Việt có cảm tình tự nhiên với tượng rùa, nên long quy dù xuất phát từ mỹ thuật Trung Hoa vẫn dễ được đón nhận trong nhà người Việt. Khi mua, bạn không cần thuộc hết các truyền thuyết, chỉ cần biết đây là một biểu tượng ghép, mang nghĩa chúc phúc chứ không phải vật có phép.
Long quy mang ý nghĩa gì theo quan niệm phổ biến
Sự bền bỉ và trường thọ. Đây là lớp nghĩa đến từ con rùa: sống lâu, đi chậm mà chắc, mai cứng che chở cơ thể. Nhiều người tặng long quy cho cha mẹ, ông bà như một lời chúc sức khoẻ và tuổi thọ, theo cùng tinh thần với tượng ông Thọ hay đôi hạc.
Chỗ dựa vững chắc. Trong phong thủy nhà ở, phía sau ngôi nhà được gọi là Huyền Vũ, hình tượng con rùa, tượng trưng cho thế tựa lưng. Từ đó một số người đặt long quy sau chỗ ngồi làm việc để nhắc ý "có chỗ dựa". Đây là cách hiểu biểu tượng, không phải lời hứa rằng công việc sẽ được ai nâng đỡ.
Uy thế và sự quyết đoán. Phần đầu rồng thêm sắc thái mạnh mẽ mà tượng rùa thường không có. Vì thế long quy hay được chọn cho phòng giám đốc, bàn làm việc của người quản lý, những nơi chủ nhân muốn một món bày vừa điềm đạm vừa có khí thế.
Sự hoà hợp giữa mềm và cứng. Một số người diễn giải long quy là sự cân bằng: rùa tĩnh, rồng động; rùa nhẫn nại, rồng hành động. Cách giải này không có trong sách cổ nào cụ thể, nhưng là một lời nhắc dễ chịu nếu bạn thích món bày có câu chuyện.
Long quy khác tượng rùa thường ở đâu
Nhiều người mới xem hàng dễ lẫn long quy với rùa thường hoặc với các tượng rùa khác. Bảng dưới đặt cạnh nhau những điểm dễ nhìn nhất.
| Điểm so | Long quy (rùa đầu rồng) | Tượng rùa thường | Ghi chú khi xem hàng |
|---|---|---|---|
| Đầu | Đầu rồng: sừng, râu, bờm, miệng há, có khi ngậm ngọc | Đầu rùa trơn, nhỏ, thò ra khỏi mai | Nhìn đầu là phân biệt được ngay |
| Chân | Thường có móng vuốt kiểu chân rồng, có vảy | Chân rùa ngắn, mập, có màng hoặc móng nhỏ | Mẫu rẻ đôi khi lắp đầu rồng lên thân rùa thường |
| Mai | Hay khắc hoa văn: bát quái, lục giác, chữ triện, đồng tiền | Mai trơn hoặc vân lục giác tự nhiên | Hoa văn mai là chỗ thể hiện tay nghề |
| Sắc thái | Uy nghi, mạnh mẽ, hợp phòng làm việc | Hiền, gần gũi, hợp quà mừng thọ | Chọn theo người dùng, không có mẫu nào hơn |
| Tư thế | Đầu ngẩng, có khi ngoái lại | Bò thẳng hoặc thu đầu | Đầu ngẩng cao chiếm chiều cao hơn khi đặt kệ thấp |
Nếu bạn định mua làm quà cho người lớn tuổi thích sự hiền hoà, tượng rùa thường hoặc rùa cõng hạc nhiều khi hợp hơn long quy. Ngược lại, người làm kinh doanh, quản lý thường chuộng long quy vì thấy có khí thế. Không có quy tắc nào bắt buộc, chỉ là gu và thông điệp bạn muốn gửi.
Các mẫu long quy hay gặp ở cửa hàng
Long quy được chế tác rất nhiều biến thể. Dưới đây là những mẫu phổ biến nhất và điểm khác nhau của chúng:
- Long quy trơn: một con rùa đầu rồng đứng trên đế phẳng hoặc đế sóng nước, mai có thể khắc vân. Đây là mẫu cơ bản, dễ đặt ở nhiều chỗ.
- Long quy cõng con: trên lưng con lớn có một hoặc vài con nhỏ, mang ý nghĩa gia đình, con cháu theo quan niệm. Mẫu này có bài riêng trong chuyên mục.
- Long quy đội sách hoặc cõng ấn: trên lưng là chồng sách, ấn triện hoặc quyển thư, hay được chọn cho bàn học, bàn làm việc của người làm nghề chữ nghĩa.
- Long quy trên đế tiền, ôm nén: rùa đứng trên đống tiền xu, thỏi nguyên bảo hoặc ngậm đồng tiền, hướng tới lời chúc làm ăn.
- Long quy lưng bát quái: mai khắc tám quẻ hoặc chín ô số, mang dấu ấn của truyền thuyết Lạc thư.
- Long quy ngậm ngọc: miệng rồng ngậm viên ngọc rời có thể xoay, thường gặp ở tượng đồng hoặc đá.
- Long quy mini: cỡ lòng bàn tay, làm móc treo, đặt hộp đựng danh thiếp hay bỏ túi, chi tiết ít hơn tượng để bàn.
Khi gặp một mẫu lạ, bạn chỉ cần tách nó thành ba phần: con vật chính, thứ nó cõng hoặc đứng lên, và hoa văn trên mai. Ý nghĩa của tượng thường là tổng của ba phần đó theo cách hiểu phổ thông.
Chất liệu long quy phổ biến và cảm nhận khi cầm
Long quy bằng đồng là loại được hỏi nhiều nhất. Đồng cho phép đúc chi tiết vảy, râu, bờm sắc nét, tượng nặng tay, càng dùng càng lên màu trầm nếu là đồng hun giả cổ. Điểm cần xem là tượng đúc nguyên khối hay ghép từ nhiều phần, đồng thật hay hợp kim mạ màu đồng.
Long quy đá tự nhiên như ngọc, thạch anh, đá hoa cho cảm giác mát tay, vân đá mỗi con một khác. Đá cứng giữ chi tiết lâu, nhưng tượng nhỏ thường không đục được nhiều chi tiết như đồng đúc. Long quy bột đá, tức bột đá trộn keo đổ khuôn rồi sơn hoặc mạ, có giá dễ chịu hơn, làm được cỡ lớn, nhưng lớp phủ bề mặt có thể bong nếu va đập.
Ngoài ra còn có long quy gỗ, sứ, resin, pha lê đúc. Mỗi chất liệu có ưu nhược riêng về độ bền, trọng lượng và cách lau chùi; bạn có thể đọc thêm các bài về long quy đồng và long quy đá trong chuyên mục. Nguyên tắc chung là hỏi người bán ghi rõ chất liệu thật, không chỉ ghi chung chung là "đồng" hay "ngọc".
Một mẹo nhỏ khi chọn: cầm tượng lên và xem đáy. Đáy là chỗ người làm ít trau chuốt nhất, nên nó tiết lộ nhiều điều về chất liệu thật bên trong, về lõi rỗng hay đặc, về vết khuôn hay vết đục tay.
Trình tự xem một tượng long quy trước khi mua
Dù mua tại cửa hàng hay qua ảnh, bạn có thể đi theo các bước dưới đây để chọn được món ưng ý:
- Xác định mục đích: để bàn làm việc, bày phòng khách, làm quà mừng thọ hay quà khai trương. Mục đích quyết định mẫu và cỡ.
- Đo chỗ đặt dự kiến, gồm chiều rộng mặt kệ và chiều cao khoảng trống phía trên, rồi chọn cỡ chừa ra ít nhất một gang tay mỗi bên.
- Nhìn đầu rồng: mắt có cân hai bên không, râu và sừng có bị gãy hay gắn lại không, miệng ngậm ngọc thì ngọc có xoay trơn không.
- Xem mai: hoa văn có đều, nét khắc có sắc hay bị mờ do khuôn cũ, lớp màu có loang lổ không.
- Xem bốn chân và đế: chân chạm đều mặt đế, đế phẳng không bập bênh khi đặt xuống mặt kính.
- Hỏi chất liệu, trọng lượng, kích thước dài – rộng – cao bằng số cụ thể, và hỏi cách lau chùi người bán khuyên dùng.
Sáu bước trên áp dụng cho mọi chất liệu. Riêng với tượng mua qua mạng, hãy xin thêm ảnh chụp đáy và ảnh đặt cạnh một vật quen thuộc như bao diêm, điện thoại để hình dung đúng kích thước.
Những hiểu lầm hay gặp về long quy
"Long quy là vật trấn trạch bắt buộc phải có." Không có quy định nào như vậy. Long quy là một món bày mang ý nghĩa chúc phúc. Nhà không có long quy cũng không thiếu điều gì.
"Phải khai quang thì long quy mới có tác dụng." Khai quang là một tập quán của một số gia đình, có nhiều cách làm khác nhau và không bắt buộc. Bạn có thể làm theo nếp nhà mình hoặc đơn giản là lau sạch rồi đặt lên kệ.
"Long quy càng to càng tốt." Tượng quá to so với chỗ đặt làm phòng chật chội, dễ đổ, khó lau. Cỡ hợp lý là cỡ cân với mặt kệ và với những đồ vật xung quanh.
"Long quy và Bá Hạ là một." Trên thị trường hai tên hay được dùng lẫn, nhưng Bá Hạ trong mỹ thuật cổ thường là rùa cõng bia đá, còn long quy để bàn là hình tượng trang trí hiện đại hơn. Biết điều này giúp bạn hiểu đúng mô tả sản phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Tượng rùa đầu rồng có ý nghĩa gì?
Theo quan niệm phổ biến, long quy kết hợp sự bền bỉ, trường thọ của rùa với uy thế của rồng, nên hay được dùng làm lời chúc vững vàng, có chỗ dựa. Đây là ý nghĩa biểu tượng văn hoá, không phải công dụng chắc chắn mang lại tài lộc.
Long quy và tượng rùa thường khác nhau thế nào?
Khác dễ thấy nhất là phần đầu: long quy có đầu rồng với sừng, râu, bờm, còn rùa thường có đầu rùa trơn. Long quy cũng hay có chân móng vuốt và mai khắc hoa văn cầu kỳ hơn tượng rùa thường.
Ai thường chọn tượng long quy?
Người làm quản lý, kinh doanh hay chọn long quy cho bàn làm việc vì thích vẻ điềm đạm mà vẫn có khí thế. Con cháu cũng hay chọn long quy làm quà mừng thọ, tân gia. Không có quy định tuổi hay mệnh nào bắt buộc phải hoặc không được dùng.
Long quy nên làm bằng chất liệu gì?
Đồng, đá tự nhiên và bột đá là ba chất liệu phổ biến nhất. Đồng giữ chi tiết sắc và bền, đá cho vân tự nhiên, bột đá nhẹ hơn và làm được cỡ lớn. Bạn nên chọn theo chỗ đặt, ngân sách và mức độ chịu khó lau chùi.
Có cần làm lễ khi mới mua long quy về không?
Không bắt buộc. Một số gia đình có tập quán khai quang hoặc thắp nhang khi đặt vật phẩm mới, cách làm khác nhau theo vùng. Nếu nhà bạn không có nếp ấy, chỉ cần lau sạch và đặt ở chỗ chắc chắn, sạch sẽ là đủ.
Long quy mini có ý nghĩa giống tượng to không?
Về biểu tượng thì giống nhau, khác ở cách dùng: long quy mini hợp bỏ túi, đặt góc bàn chật, treo móc khoá; tượng cỡ lớn hợp kệ phòng khách, phòng làm việc rộng. Chọn cỡ theo không gian thật sẽ dễ nhìn hơn.