Tượng rùa đồng là tượng rùa hoặc rùa đầu rồng được đúc từ đồng hay hợp kim đồng, phổ biến nhất là đồng vàng (đồng thau), đồng đỏ và đồng hun màu giả cổ, bên cạnh loại hợp kim rẻ hơn được mạ màu đồng bên ngoài. Đồng là chất liệu được ưa chuộng cho long quy vì giữ được nét vảy mai, râu rồng, móng vuốt rất sắc, tượng nặng tay và có thể dùng nhiều chục năm.
Tuy vậy, chữ "đồng" trên mô tả sản phẩm có thể chỉ nhiều thứ khác nhau. Bài này giúp bạn phân biệt các loại đồng thường gặp, đọc chất lượng đúc qua những chi tiết nhỏ, thử một vài phép kiểm an toàn tại nhà, và giữ màu tượng đúng cách cho từng loại bề mặt.
Các loại đồng dùng làm tượng rùa
Bảng dưới tóm tắt các loại vật liệu bạn sẽ gặp khi xem tượng rùa đồng, cùng dấu hiệu nhận biết bằng mắt thường.
| Loại | Thành phần chính | Màu khi mới | Theo thời gian | Dấu hiệu nhận biết |
|---|---|---|---|---|
| Đồng vàng (đồng thau) | Đồng pha kẽm | Vàng sáng, gần màu vàng kim | Xỉn sẫm, có thể lên đốm nâu | Vết xước lộ màu vàng đồng nhất bên trong |
| Đồng đỏ | Đồng có hàm lượng rất cao | Đỏ cam, ánh hồng | Sẫm thành nâu đỏ, nơi ẩm lên gỉ xanh | Mềm hơn đồng thau, màu ấm rõ rệt |
| Đồng hun, đồng giả cổ | Đồng thau hoặc đồng đỏ đã xử lý bề mặt | Nâu đen, nâu đỏ, có chỗ sáng ở điểm nhô | Ổn định nếu không chà mạnh | Lớp màu nằm trên bề mặt, chỗ cọ lộ đồng sáng |
| Hợp kim mạ màu đồng | Kẽm, nhôm hoặc hợp kim khác, phủ lớp mạ | Giống đồng thau hoặc đồng đỏ | Lớp mạ bong ở điểm chạm tay | Nhẹ hơn đồng cùng cỡ, vết xước lộ màu xám bạc |
| Bột đá phủ màu đồng | Bột đá trộn keo, sơn hoặc mạ màu đồng | Giống đồng hun | Sơn có thể bong khi va đập | Nhẹ, gõ nghe tiếng đục, đáy thường có lớp nỉ dán |
Đồng hun giả cổ không phải là một loại đồng riêng mà là đồng đã được làm màu bề mặt. Nếu người bán ghi "đồng đen", hãy hỏi thêm: ở nhiều nơi, chữ này chỉ màu hun chứ không chỉ hợp kim đồng đen theo nghĩa truyền thống của các pho tượng cổ.
Tượng rùa đồng được làm ra thế nào
Phần lớn tượng rùa đồng để bàn được đúc. Người thợ làm mẫu bằng sáp, đất hoặc thạch cao, rồi tạo khuôn, rót đồng nóng chảy vào, để nguội, phá khuôn và gia công nguội. Ở Việt Nam, các làng đúc đồng truyền thống như Đại Bái ở Bắc Ninh, các làng đúc ở vùng Ý Yên nay thuộc Ninh Bình, cùng nhiều xưởng ở các đô thị lớn đều làm loại sản phẩm này, bên cạnh hàng nhập khẩu.
Đúc khuôn sáp cho chi tiết tinh hơn, bề mặt mịn, phù hợp tượng nhỏ có nhiều vảy và râu. Đúc khuôn cát rẻ hơn, bề mặt sần hơn, cần mài sửa nhiều. Sau khi đúc, thợ phải chạm lại vảy mai, mắt, râu bằng tay; khâu này quyết định phần lớn vẻ đẹp của tượng. Hai con rùa đúc từ cùng một khuôn có thể trông khác hẳn nhau nếu khâu chạm nguội khác tay nghề.
Tượng lớn thường được đúc thành nhiều phần như thân, đầu, chân, đế, rồi hàn ghép. Tượng nhỏ có thể đúc liền một khối. Cả hai cách đều phổ biến; tượng ghép không phải hàng kém nếu mối hàn được làm kín, mài phẳng và màu hoàn thiện đồng đều. Điều đáng lo là mối ghép bằng keo, vì keo lão hoá theo thời gian và có thể bung ra.
Cuối cùng là khâu làm màu: đánh bóng để giữ màu đồng tự nhiên, hun bằng nhiệt và hoá chất để tạo màu giả cổ, hoặc mạ thêm một lớp kim loại khác. Nhiều xưởng phủ thêm một lớp sơn bóng trong suốt để chống xỉn. Biết tượng của mình có lớp phủ nào là điều rất quan trọng khi lau chùi về sau.
Đọc chất lượng đúc qua những chi tiết nhỏ
Vảy mai và hoa văn. Nhìn nghiêng dưới ánh đèn, các đường vảy lục giác phải sắc, đều, không bị nhoè hay lấp lỗ. Vảy mờ, nét tù thường là dấu hiệu khuôn đã dùng nhiều lần hoặc khâu chạm nguội làm sơ sài.
Mắt, râu và sừng của đầu rồng. Đây là phần khó nhất. Mắt cân hai bên, râu tách sợi rõ, sừng không bị cụt. Râu quá dày, dính liền vào má thường là do không chạm lại sau đúc.
Bề mặt có rỗ khí không. Rỗ khí là những lỗ li ti do không khí kẹt trong khuôn. Vài lỗ nhỏ ở đáy là bình thường; rỗ ở mặt, đầu hay mai cho thấy kỹ thuật đúc chưa tốt, và những lỗ này cũng là nơi bụi bẩn đọng lại.
Mối hàn và mối ghép. Lật tượng và soi chỗ nối giữa chân với đế, giữa đầu với thân. Mối hàn kín, mài phẳng là tốt; vết keo trắng, khe hở nhìn thấy được là nên cân nhắc.
Độ phẳng của đế. Đặt tượng lên mặt kính hoặc mặt bàn phẳng, ấn nhẹ từng góc. Tượng bập bênh vừa khó chịu khi nhìn, vừa dễ làm xước mặt bàn.
Phép kiểm tại nhà để biết tượng có phải đồng thật
Không cần dụng cụ đắt tiền, bạn có thể làm vài phép kiểm an toàn dưới đây. Không phép nào đủ chắc chắn một mình, nhưng kết hợp lại cho bạn một nhận định khá tốt:
- Cân nặng so với cỡ: đồng rất nặng. Tượng dài một gang tay mà nhẹ bẫng như đồ nhựa thì nhiều khả năng là bột đá hoặc hợp kim nhẹ.
- Thử nam châm: đồng không bị nam châm hút. Nếu nam châm dính chặt vào thân tượng, bên trong có thành phần sắt.
- Gõ nhẹ bằng móng tay hoặc đồng xu: đồng đặc cho tiếng ngân trong, bột đá cho tiếng đục, hợp kim mỏng rỗng cho tiếng lép.
- Soi chỗ xước sẵn có ở đáy: nếu bên dưới lớp màu lộ ra màu xám bạc thay vì màu vàng hoặc đỏ, đó là hợp kim mạ.
- Sờ cảm giác nhiệt: kim loại mát tay lúc đầu rồi ấm dần theo tay; bột đá và resin cho cảm giác ấm ngay từ đầu.
- Hỏi người bán ghi chất liệu cụ thể trên hoá đơn, ví dụ "đồng thau đúc nguyên khối", thay vì chỉ ghi "đồng".
Đừng cạo, mài hay nhỏ hoá chất lên tượng để thử, vì sẽ làm hỏng bề mặt mà kết quả cũng không chắc. Nếu tượng có giá trị lớn, bạn có thể nhờ một xưởng đồng hoặc nơi có máy phân tích kim loại kiểm giúp.
Vì sao tượng đồng xỉn màu và lên gỉ xanh
Đồng phản ứng chậm với không khí, hơi ẩm, mồ hôi tay và các chất trong không khí đô thị. Kết quả là bề mặt sáng bóng dần chuyển sang sẫm màu, đó là lớp oxy hoá tự nhiên. Ở nơi ẩm hoặc gần biển, đồng có thể lên lớp gỉ màu xanh lục ở kẽ vảy, chân và đáy. Với đồ cổ, lớp gỉ ấy được coi là dấu thời gian; với tượng trang trí mới, nhiều người lại muốn giữ màu sáng.
Điểm hay bị xỉn trước tiên là chỗ tay hay chạm như đầu rồng, mai rùa, vì mồ hôi chứa muối làm phản ứng diễn ra nhanh hơn. Tượng đặt cạnh cửa sổ mở, gần bếp hay phòng tắm cũng xỉn nhanh hơn tượng trong tủ kính.
Xỉn màu không làm tượng hỏng về cấu trúc. Đó chỉ là chuyện thẩm mỹ, và mỗi người có gu khác nhau: có người thích đồng sáng loáng, có người lại thấy đồng xỉn nhẹ trầm và có hồn hơn. Hãy quyết định trước mình muốn giữ kiểu nào để chọn cách chăm sóc phù hợp.
Chọn màu đồng hợp với không gian đặt rùa
Màu của tượng đồng ảnh hưởng nhiều tới cảm giác của cả góc phòng. Đồng vàng đánh bóng phản chiếu ánh sáng mạnh, hợp nội thất hiện đại tông trắng, xám, kính, nơi một điểm sáng ấm làm căn phòng bớt lạnh. Tuy vậy, trên bàn làm việc gỗ sẫm, đồng vàng quá bóng dễ trở nên chói mắt dưới đèn trần.
Đồng đỏ và đồng hun giả cổ có tông trầm, hợp bàn gỗ, kệ gỗ, phòng có tranh thuỷ mặc hay đồ gốm men nâu. Những vùng sáng ở đầu rồng, mép mai do thợ cố ý lau bớt lớp hun làm tượng có chiều sâu, nhìn gần thấy rõ từng vảy. Kiểu màu này cũng "chịu" bụi và dấu tay tốt hơn đồng sáng.
Nếu bạn định bày rùa đồng cạnh những món đồng khác như lư hương, tượng ngựa, bình hoa, hãy cố gắng giữ cùng một tông màu đồng. Một kệ có cả đồng vàng sáng, đồng đỏ và đồng hun đen trông rời rạc. Ví dụ giả định: phòng khách đã có bộ đỉnh đồng hun nâu trên kệ, một con long quy đồng hun cùng tông sẽ hoà vào tổng thể dễ hơn một con mạ vàng bóng.
Ánh sáng cũng nên tính. Đèn vàng làm đồng trông ấm và đậm hơn, đèn trắng làm đồng sáng và lạnh hơn. Nếu có thể, hãy xem tượng dưới loại đèn gần giống nhà mình trước khi quyết định.
Lau và giữ màu theo từng loại bề mặt
Đồng đánh bóng có phủ sơn bóng. Chỉ lau bụi bằng khăn sợi nhỏ mềm, vết tay thì lau bằng khăn hơi ẩm rồi lau khô. Không dùng xi đánh đồng vì sẽ phá lớp sơn bóng, để lại vệt mờ loang lổ khó sửa.
Đồng đánh bóng không phủ. Có thể dùng xi đánh đồng chuyên dụng vài tháng một lần, thoa mỏng, đánh theo chiều vảy, sau đó lau sạch hoàn toàn phần xi còn sót trong kẽ. Đeo găng tay khi làm để mồ hôi không bám lại ngay.
Đồng hun giả cổ. Tuyệt đối không đánh bóng mạnh, vì sẽ làm mất lớp màu hun. Lau bụi bằng cọ mềm, thỉnh thoảng thoa một lớp sáp trung tính rất mỏng để giữ màu và chống ẩm, rồi lau lại bằng khăn khô.
Hợp kim mạ màu đồng. Lau khô nhẹ nhàng, tránh mọi loại chất mài mòn và chất tẩy. Lớp mạ một khi đã mòn thì chỉ có thể mạ lại tại xưởng.
Khi có gỉ xanh. Với gỉ nhẹ ở kẽ, dùng cọ mềm khô chải bớt. Nếu gỉ lan rộng hoặc tượng có giá trị, nên mang tới thợ đồng xử lý, đừng tự ngâm giấm, chanh hay hoá chất tẩy vì dễ làm loang màu không đều.
Câu hỏi thường gặp
Tượng rùa đồng thau và đồng đỏ khác nhau thế nào?
Đồng thau là đồng pha kẽm, màu vàng sáng, cứng hơn; đồng đỏ có hàm lượng đồng rất cao, màu đỏ cam, mềm hơn và lên màu trầm đẹp theo thời gian. Cả hai đều bền, bạn chọn theo màu sắc hợp với không gian và gu thẩm mỹ.
Làm sao biết tượng rùa là đồng thật hay hợp kim mạ?
Bạn có thể kết hợp vài phép kiểm: cân nặng so với cỡ, thử nam châm, gõ nghe tiếng, soi chỗ xước ở đáy xem màu lõi. Hợp kim mạ thường nhẹ hơn và lộ màu xám bạc ở chỗ xước. Tượng giá trị lớn nên nhờ xưởng đồng kiểm giúp.
Tượng rùa đồng bị xỉn có nên đánh bóng không?
Tuỳ loại bề mặt. Đồng trần đánh bóng được bằng xi chuyên dụng; đồng có phủ sơn bóng hoặc đồng hun giả cổ thì không nên đánh bóng vì sẽ mất lớp phủ. Nhiều người còn thích để đồng xỉn nhẹ vì thấy trầm và có hồn hơn.
Có nên dùng chanh, giấm để làm sạch tượng đồng?
Không nên. Axit trong chanh, giấm có thể làm loang màu, ăn mòn không đều và phá lớp phủ bảo vệ. Lau khô bằng khăn mềm, dùng xi chuyên dụng cho đồng trần, và mang tới thợ khi gỉ nhiều là cách an toàn hơn.
Tượng đồng đúc ghép có kém hơn đúc nguyên khối không?
Không hẳn. Tượng lớn thường phải đúc nhiều phần rồi hàn ghép. Quan trọng là mối hàn được làm kín, mài phẳng, màu đồng đều. Mối ghép bằng keo, có khe hở thấy rõ mới là dấu hiệu nên cân nhắc khi chọn mua.
Đặt tượng rùa đồng ở đâu để ít xỉn?
Nơi khô ráo, ít chạm tay, tránh gần bếp, phòng tắm và cửa sổ hứng mưa gió. Tủ kính hoặc kệ trong phòng có điều hoà giúp tượng giữ màu lâu hơn. Hạn chế cầm tượng bằng tay trần, nhất là khi tay ẩm mồ hôi.