Tượng đôi rồng chầu ngọc là mẫu hai con rồng đối xứng, cùng quay đầu về một viên ngọc hoặc một khối tròn ở giữa; trong tiếng Hán Việt, mô típ này thường được gọi là "lưỡng long tranh châu" (hai rồng tranh ngọc) hoặc "lưỡng long chầu nguyệt" (hai rồng chầu mặt trăng). Đây là hình ảnh rất quen với người Việt vì có mặt trên bờ nóc mái của nhiều đình, chùa, miếu, đặc biệt là các công trình được tu sửa từ thời Nguyễn trở về sau.
Khi thu nhỏ thành vật phẩm bày trong nhà, đôi rồng chầu ngọc có thể là một khối tượng liền, một bức chạm, hoặc hai tượng rời đặt hai bên một viên cầu. Bài này giúp bạn hiểu tên gọi, nhận ra các dạng thường gặp và bày đôi rồng sao cho cân đối, đúng ý đối xứng của mô típ.
Tranh châu hay chầu nguyệt: hai tên, một bố cục
Cả hai tên gọi đều mô tả cùng một bố cục: hai rồng ở hai bên, khối tròn ở giữa. Chữ "tranh" gợi cảnh hai rồng cùng vờn một viên ngọc, động và mạnh. Chữ "chầu" gợi tư thế hướng về, kính cẩn, tĩnh hơn. Trên mái đình chùa Việt, người ta hay gọi là lưỡng long chầu nguyệt, và khối tròn ở giữa đôi khi được làm thành mặt trời có tia lửa, đôi khi là bầu rượu hoặc hình pháp luân tuỳ công trình.
Các nhà nghiên cứu mỹ thuật cổ không thống nhất khối tròn ấy ban đầu tượng trưng cho mặt trăng, mặt trời hay viên ngọc quý. Có thể cả ba cách hiểu đã cùng tồn tại và đan vào nhau qua nhiều thế kỷ. Với người mua vật phẩm, điều này có nghĩa là bạn không cần lo mình gọi sai tên: người bán thường dùng cả hai tên cho cùng một mẫu.
Trong cách hiểu dân gian ngày nay, đôi rồng cùng hướng về một điểm được xem là hình ảnh của sự hài hoà, cân bằng và cùng giữ gìn điều quý. Vì thế đôi rồng chầu ngọc hay được chọn làm quà mừng nhà mới, quà khai trương, hoặc bày ở gian chính trong nhà. Đây là ý chúc tốt đẹp gắn với một mô típ trang trí, không phải một vật đem lại kết quả cụ thể nào.
Nếu có dịp về các làng ở Bắc Ninh, Hưng Yên hay Huế, bạn có thể ngước nhìn bờ nóc đình làng: đôi rồng thường được đắp vữa gắn mảnh sành, mảnh sứ, đuôi rồng uốn cong lên ở hai đầu hồi. Nhìn tận mắt những bố cục ấy sẽ giúp bạn hiểu vì sao trên tượng bày trong nhà, khoảng cách và hướng đầu rồng quan trọng đến vậy.
Các dạng đôi rồng chầu ngọc trên thị trường
Cùng một bố cục nhưng hình thức vật phẩm rất khác nhau. Những dạng bạn sẽ gặp nhiều nhất:
- Tượng liền khối: hai rồng và viên ngọc cùng nằm trên một đế, thường là bột đá, đồng hoặc gỗ; dễ bày, không lo lệch đối xứng.
- Hai tượng rời và viên cầu riêng: mỗi rồng một tượng, viên cầu đặt trên đế ở giữa; linh hoạt khoảng cách nhưng phải tự căn chỉnh.
- Bức chạm, tranh nổi: đôi rồng chạm trên gỗ, đồng hoặc đá treo tường; hợp chỗ không còn mặt kệ.
- Đôi rồng trên bờ nóc mô hình: mô phỏng mái đình thu nhỏ, có rồng gốm hai đầu; thiên về trưng bày văn hoá hơn là vật phẩm.
- Đôi rồng trên đồ dùng: khay trà, hộp, bình có chạm đôi rồng; ở đây mô típ là hoa văn trang trí, không phải tượng.
Nếu mục đích là bày ở vị trí trung tâm như kệ chính phòng khách, tượng liền khối cho cảm giác hoàn chỉnh và dễ giữ. Nếu kệ dài, hai tượng rời với viên cầu ở giữa giúp bạn kéo giãn bố cục cho vừa chiều dài kệ.
Bức chạm treo tường là lựa chọn hay bị bỏ qua nhưng rất hợp với căn hộ nhỏ: không chiếm mặt kệ, không lo trẻ nhỏ làm đổ, lại cho bố cục đôi rồng trọn vẹn ở tầm mắt. Điều cần hỏi là bức chạm nặng bao nhiêu và mặt sau có sẵn móc treo hay không.
Bày đôi rồng sao cho đúng ý đối xứng
Hai đầu rồng phải cùng hướng vào viên ngọc. Đây là điểm cốt lõi của mô típ. Nếu là tượng rời, hãy đặt sao cho ánh mắt của cả hai rồng gặp nhau tại viên cầu. Một con quay ra ngoài sẽ phá vỡ ý nghĩa của bố cục và nhìn rất lạc.
Khoảng cách hai bên bằng nhau. Dùng thước đo từ tâm viên cầu đến đầu mỗi rồng. Mắt người rất nhạy với sự lệch đối xứng, chỉ chênh vài phân cũng thấy kệ "không yên".
Viên ngọc ở giữa nên cao hơn hoặc ngang tầm đầu rồng. Khi viên cầu thấp hơn đầu rồng nhiều, hai rồng như đang cúi nhìn xuống đất. Có thể dùng đế gỗ hoặc đế xoay để nâng viên cầu lên cho vừa.
Đối xứng cả về màu và cỡ. Hai tượng rời mua ở hai nơi khác nhau rất dễ lệch tông màu hoặc lệch cỡ. Nên mua trọn bộ cùng một lô, cùng một người thợ.
Chừa khoảng thở xung quanh. Đôi rồng là một bố cục trọn vẹn, cần khoảng trống hai bên. Đặt chen giữa nhiều đồ khác sẽ làm mất ý đối xứng.
Chọn kích thước theo chỗ đặt
Kích thước dưới đây là cách tính tương đối dựa trên tỉ lệ, không phải số đo bắt buộc. Bạn có thể dùng để ước lượng nhanh trước khi đi xem hàng.
| Chỗ đặt | Gợi ý dạng tượng | Cách ước lượng chiều dài cả bộ |
|---|---|---|
| Bàn làm việc | Tượng liền khối nhỏ | Không quá một phần tư chiều dài mặt bàn |
| Kệ tivi | Liền khối cỡ vừa hoặc hai tượng rời | Khoảng một phần ba chiều dài kệ, chừa hai đầu |
| Tủ trưng bày có kính | Liền khối, đế gọn | Nhỏ hơn chiều sâu ngăn tủ để đóng cửa không chạm |
| Tường phòng khách | Bức chạm đôi rồng | Rộng khoảng một nửa đến hai phần ba bề ngang ghế sofa |
| Sảnh, quầy lễ tân | Liền khối cỡ lớn | Cân với bề ngang quầy, không che mặt nhân viên |
Với tủ có cửa kính, nhiều người quên đo chiều sâu nên mua về tượng không vừa ngăn. Với bức chạm treo tường, cần biết trọng lượng để chọn móc treo và vít phù hợp với loại tường của nhà mình, nhất là tường thạch cao.
Chất liệu của tượng đôi rồng và điểm cần soi
Bột đá phủ nhũ vàng hoặc sơn màu. Đây là loại có nhiều mẫu đôi rồng liền khối nhất vì đổ khuôn được bố cục phức tạp với mây, sóng, viên ngọc trên cùng một đế. Điểm cần soi là đường nối khuôn ở mặt sau, độ đều của lớp nhũ và các chi tiết mảnh như râu, sừng. Lớp nhũ loang, có chỗ lộ màu trắng xám của bột đá là dấu hiệu hoàn thiện vội.
Đồng đúc. Đôi rồng bằng đồng thường là hai tượng rời hoặc một bức chạm nổi. Đồng chịu va chạm tốt, chi tiết vuốt và vảy giữ được sắc, nhưng nặng và sẽ sẫm màu dần nếu lớp phủ bảo vệ mòn. Nên hỏi lõi đặc hay rỗng để ước lượng trọng lượng trước khi đặt lên kệ kính.
Gỗ chạm. Gỗ hợp với dạng bức chạm và dạng tượng liền khối đục tay. Ưu điểm là màu ấm, nhẹ hơn đá và đồng; điểm cần soi là vết nứt chân chim ở chỗ mỏng, dấu hiệu mọt (lỗ nhỏ có bột gỗ mịn) và độ đều tay của các nét đục ở hai con rồng.
Gốm men. Gốm gần nhất với rồng trên bờ nóc mái đình, nhiều mẫu tái hiện kiểu rồng gắn mảnh sành sứ ở các công trình miền Trung. Gốm bền màu, dễ lau, nhưng vỡ khi rơi; hãy kiểm xem men có rạn bất thường hay có chỗ men bong ở đầu rồng không.
Đặt đôi rồng ở đâu theo quan niệm và theo thực tế
Theo cách bày truyền thống, đôi rồng chầu thường nằm ở vị trí trung tâm, chính giữa một mặt phẳng: bờ nóc mái, mặt trước ban thờ, giữa kệ chính. Đây là lý do nhiều gia đình đặt tượng đôi rồng ở giữa kệ phòng khách, đối diện cửa ra vào hoặc đối diện ghế ngồi chính, nơi mắt người nhìn vào đầu tiên.
Một số người theo phong thủy cho rằng nên đặt ở phía Đông của phòng vì rồng gắn với phương này, số khác ưu tiên vị trí trung tâm. Hai cách làm đều có người theo; bạn có thể chọn vị trí vừa hợp không gian vừa an toàn.
Về thực tế, đôi rồng liền khối thường có chiều ngang lớn nên cần mặt kệ đủ sâu, không để đế chìa ra ngoài mép. Hai tượng rời thì dễ bị xê dịch khi lau dọn, nên sau mỗi lần lau bạn hãy kiểm tra lại khoảng cách và hướng đầu rồng. Tránh đặt dưới điều hoà nhỏ nước hoặc gần cửa sổ hay hắt mưa, vì tượng bột đá và tượng gỗ đều không thích ẩm.
Đôi rồng làm quà: những điều nên lưu ý
Đôi rồng chầu ngọc là món quà phổ biến trong dịp tân gia, khai trương hay mừng thọ. Khi chọn làm quà, điều đầu tiên nên nghĩ là không gian nhà người nhận: căn hộ nhỏ thường không có chỗ cho bộ tượng dài, trong khi bức chạm treo tường hoặc tượng liền khối nhỏ sẽ dễ được dùng hơn.
Thứ hai là chất liệu. Người lớn tuổi thường chuộng gỗ hoặc đồng vì cảm giác bền và cổ điển; người trẻ có thể thích mẫu bột đá phủ màu nhẹ hoặc đồng đánh bóng hiện đại. Nếu không chắc, chọn màu trung tính như gỗ tự nhiên hay đồng hun nâu thường an toàn.
Thứ ba là đóng gói. Đầu rồng và râu rất dễ gãy khi vận chuyển, nên quà cần hộp có xốp định hình hoặc lót kín. Kèm theo một tờ ghi chất liệu và cách lau chùi sẽ giúp người nhận giữ món quà được lâu. Nếu tặng bộ hai tượng rời, hãy đánh dấu nhẹ dưới đế con bên trái và con bên phải để người nhận bày đúng hướng đầu rồng ngay từ lần đầu. Nếu bạn đang chọn mẫu, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy trước khi đặt.
Câu hỏi thường gặp
Lưỡng long tranh châu và lưỡng long chầu nguyệt khác nhau thế nào?
Hai tên này mô tả cùng một bố cục: hai rồng đối xứng hướng về một khối tròn ở giữa. Tranh châu nhấn vào viên ngọc và cảnh hai rồng cùng vờn ngọc, chầu nguyệt nhấn vào tư thế hướng về mặt trăng. Trên vật phẩm, người bán thường dùng cả hai tên.
Đôi rồng chầu ngọc có cần một rồng đực một rồng cái không?
Trong mỹ thuật truyền thống Việt, đôi rồng chầu trên mái đình thường được làm đối xứng như nhau và không phân biệt đực cái rõ ràng. Một số mẫu hiện đại làm hai rồng hơi khác nhau, nhưng đó là lựa chọn thiết kế chứ không phải quy định.
Có thể bày đôi rồng chầu ngọc trên ban thờ gia tiên không?
Nhiều gia đình có hoành phi, cửa võng hoặc đồ thờ chạm đôi rồng, nên mô típ này không xa lạ với không gian thờ. Tuy vậy, cách bày ban thờ mỗi nhà mỗi khác; bạn nên theo nếp của gia đình và hỏi người lớn trong họ trước khi thêm vật phẩm mới.
Viên cầu ở giữa đôi rồng nên bằng chất liệu gì?
Viên cầu thường là thủy tinh, pha lê, đá tự nhiên hoặc cùng chất liệu với tượng. Thủy tinh trong cho hiệu ứng ánh sáng đẹp nhưng không nên để dưới nắng trực tiếp vì có thể hội tụ nhiệt. Đá tự nhiên mờ hơn và nặng hơn.
Hai tượng rồng rời bị lệch màu thì có sao không?
Về ý nghĩa không có gì, nhưng về thẩm mỹ, mô típ đôi rồng dựa vào sự đối xứng nên lệch màu sẽ dễ thấy. Nếu mua tượng rời, hãy yêu cầu hai tượng cùng một lô sản xuất và kiểm tra dưới cùng một nguồn sáng trước khi nhận.
Bức chạm đôi rồng treo tường nên treo cao bao nhiêu?
Một cách tính đơn giản là để tâm bức chạm ngang tầm mắt người đứng hoặc cao hơn một chút. Nếu treo trên ghế sofa, chừa khoảng trống phía trên lưng ghế để người ngồi không chạm đầu vào bức chạm.