Tranh đồng chữ thư pháp là bức tranh mà nội dung chính là một chữ hoặc một câu viết bằng bút lông, được chuyển lên mặt đồng bằng kỹ thuật ăn mòn, gò nổi hoặc cắt chữ rời rồi gắn lên nền. Những chữ hay được chọn là Phúc, Lộc, Thọ, An, Tâm, Nhẫn, Đức, Hiếu, viết theo chữ Hán hoặc chữ quốc ngữ. So với tranh chữ trên giấy, tranh đồng không sợ ẩm mốc, mối mọt, nên nhiều người chọn để treo lâu dài ở phòng khách, phòng làm việc.
Khó nhất với tranh chữ là chữ phải đúng và đẹp. Một nét sai trong chữ Hán, một dấu thanh đặt lệch trong chữ quốc ngữ, khi đã khắc lên đồng thì không sửa được. Bài này giúp bạn chọn chữ theo người và chỗ treo, hiểu ba kiểu làm, đọc phần chữ nhỏ và dấu đỏ trên tranh, và kiểm chữ trước khi nhận hàng.
Vì sao thư pháp lên đồng lại được ưa chuộng
Thư pháp trên giấy dó, giấy xuyến chỉ là lối chơi chữ quen thuộc, nhất là dịp Tết. Nhưng giấy cần bồi, đóng khung kính, và vẫn sợ ẩm, sợ ố, sợ côn trùng, đặc biệt ở miền Bắc mùa nồm. Chuyển chữ lên đồng giải được nỗi lo đó: mặt kim loại phủ bóng chỉ cần lau bụi, treo vài chục năm vẫn giữ hình.
Đồng còn cho chữ một vẻ khác: nét bút trên giấy là mực đen phẳng, trên đồng thành nét có ánh kim, có độ chìm nổi. Khi ánh đèn chiếu xiên, những nét phẩy, nét mác bay ra như có chiều dày. Người thích thư pháp nhưng muốn một món "đồ bền" cho phòng khách thường chọn tranh đồng chữ thay cho tranh giấy.
Cần nhớ tranh đồng chữ là bản chuyển thể từ một bản viết tay. Chất lượng của nó phụ thuộc hai thứ: chữ gốc có đẹp, có đúng không, và xưởng chuyển lên đồng có giữ được nét bút không. Một bản chữ gốc vụng thì khắc lên đồng vàng cũng không cứu được; một bản chữ đẹp mà xưởng làm ẩu thì nét bay biến thành nét cứng như chữ in.
Cũng nên phân biệt tranh chữ thư pháp với tranh chữ dùng phông in sẵn. Nhiều bức giá rẻ lấy một phông chữ "thư pháp" trên máy tính, nét đều nhau, chữ nào cũng cùng một kiểu bay, không có chỗ đậm nhạt của bút lông thật. Nhìn ba bốn bức khác chữ mà cùng một nét phẩy giống hệt nhau là dấu hiệu dễ nhận. Phông in không sai, nhưng giá trị và cảm giác khác hẳn chữ do người viết tay.
Ba kiểu làm tranh đồng chữ
Mỗi kỹ thuật hợp một kiểu chữ khác nhau. Khi xem tranh, bạn nhận ra kiểu làm thì biết nên kỳ vọng điều gì.
| Kiểu làm | Cách làm ngắn gọn | Hợp với | Điểm cần xem |
|---|---|---|---|
| Ăn mòn | Chữ được in lên mặt đồng, phần nền bị hoá chất ăn bớt, chữ nổi nông hoặc chìm nông | Chữ nhiều nét bay, câu dài, lạc khoản nhỏ | Nét mảnh có bị ăn lẹm, đứt không; độ tương phản chữ – nền |
| Gò nổi | Thợ dùng búa, đục đẩy nét chữ phồng lên từ mặt sau | Một chữ lớn, nét đậm, cần khối | Nét có giữ được độ "bay" của bút lông không, hay thành nét tròn đều |
| Cắt chữ gắn nền | Chữ cắt rời từ tấm đồng (bằng máy cắt hoặc cưa tay), đánh bóng hoặc mạ, rồi gắn lên nền gỗ, nhung, đá | Một chữ lớn, phong cách hiện đại | Mép cắt mịn hay răng cưa; chân gắn chắc, chữ không lệch |
Nhiều bức kết hợp: chữ chính cắt rời mạ vàng, lạc khoản và ấn triện làm ăn mòn ở góc. Hỏi rõ từng phần giúp bạn so sánh giữa các mẫu cùng chữ mà giá khác nhau.
Chọn chữ theo người nhận và chỗ treo
Phòng khách gia đình: Phúc, An, Hoà. Những chữ chúc bình an, hoà thuận hợp không gian chung của cả nhà. Chữ Phúc là lựa chọn phổ biến nhất, dễ được đón nhận ở mọi lứa tuổi.
Phòng ông bà, cha mẹ: Thọ, Hiếu, Đức. Chữ Thọ hay dùng làm quà mừng thọ; chữ Hiếu, chữ Đức thường do con cháu chọn để treo trong nhà, như một lời tự nhắc.
Phòng làm việc, văn phòng: Tâm, Nhẫn, Chí, Tín. Người làm kinh doanh hay chọn chữ Tín, chữ Tâm; người làm việc căng thẳng chọn chữ Nhẫn để tự nhắc giữ bình tĩnh. Chữ treo sau lưng ghế, khách ngồi đối diện đọc được.
Phòng học của con: Học, Chí, Cần. Chữ khổ nhỏ, nét rõ, không quá ánh kim để khỏi chói khi học. Nên chọn chữ quốc ngữ nếu muốn con đọc được và hiểu ngay.
Câu dài: chọn câu quen, nghĩa rõ. Câu ca dao, câu thành ngữ hoặc câu chúc ngắn ("Gia hoà vạn sự hưng", "Một điều nhịn, chín điều lành") dễ hiểu hơn câu trích sách cổ ít người biết. Nếu trích câu cổ, bạn cần chắc chắn câu chữ và nguồn trước khi đặt khắc.
Lạc khoản, ấn triện và chiều đọc chữ
Một bức thư pháp đầy đủ thường có ba phần: chữ chính, lạc khoản (dòng chữ nhỏ ghi tên người viết, thời điểm, có khi ghi người được tặng) và ấn triện (con dấu đỏ của người viết). Trên tranh đồng, lạc khoản và ấn triện thường được làm ăn mòn ở một góc, ấn tô màu đỏ. Thiếu hai phần này bức tranh trông như chữ in trang trí; có đủ thì cảm giác gần với một tác phẩm thư pháp hơn.
Nếu tranh chép chữ của một người viết cụ thể, đó là tác phẩm có tác giả. Bạn nên hỏi xưởng chữ gốc của ai, có được người viết đồng ý cho chuyển lên đồng và bán hay không. Với tranh đặt riêng, cách đơn giản nhất là nhờ một người viết thư pháp viết chữ cho mình, thoả thuận rõ việc chuyển lên đồng, rồi đưa bản gốc cho xưởng.
Về chiều đọc: hoành phi, câu chữ Hán viết ngang theo lối xưa thường đọc từ phải sang trái; ngày nay nhiều bức viết từ trái sang phải. Tranh chữ quốc ngữ đọc từ trái sang phải như sách. Khi mua tranh câu chữ Hán, bạn hỏi người bán nghĩa từng chữ và chiều đọc, ghi lại để khi có khách hỏi còn giải thích được. Tranh chữ bằng đồng luôn treo xuôi, không treo ngược như tục dán chữ Phúc giấy dịp Tết.
Kiểm chữ trước khi đặt và khi nhận tranh
Chữ đã lên đồng là không sửa được, nên khâu kiểm phải làm trước. Các bước sau áp dụng cả khi mua tranh có sẵn và khi đặt làm theo yêu cầu:
- Với chữ Hán: chụp rõ chữ, nhờ người biết chữ Hán (thầy đồ, người dạy Hán Nôm, nhà sư, người làm thư pháp) xem chữ có đúng nét không. Hàng làm loạt đôi khi lặp lại một chữ sai từ khuôn gốc.
- Với chữ quốc ngữ: đọc to từng chữ, kiểm dấu thanh đặt đúng chỗ, không thiếu dấu mũ, dấu móc. Thư pháp chữ Việt cho phép cách điệu, nhưng chữ vẫn phải đọc ra đúng nghĩa.
- Với câu dài: so từng chữ với câu gốc bạn đã chọn, chú ý những chữ đồng âm dễ nhầm.
- Duyệt bản nháp: khi đặt làm, yêu cầu xưởng gửi bản in thử hoặc ảnh dàn trang trên khổ thật, có cả lạc khoản và vị trí ấn.
- Nhận tranh: soi nghiêng dưới đèn để xem nét có liền không, mép chữ có bị lẹm, có vết trầy ngang chữ không.
- Kiểm khung và nền: chữ gắn rời phải chắc, không lung lay; nền nhung không bị ố, gợn bụi dưới kính.
Nếu cần, bạn ghi lại nghĩa của chữ và câu lên một tờ giấy nhỏ dán mặt sau khung. Vài năm sau, người trong nhà vẫn biết bức tranh nói gì.
Kích thước, màu và cách treo tranh chữ bằng đồng
Tranh một chữ thường làm khổ vuông hoặc chữ nhật đứng; tranh câu bốn đến tám chữ thường là khổ ngang dài như hoành phi. Với phòng khách, một chữ lớn trên nền rộng, khoảng trống quanh chữ thoáng, thường đẹp hơn chữ to chiếm hết khung. Khoảng trống chính là thứ làm nét bút "thở", đây là điều người chơi thư pháp rất coi trọng.
Màu chữ – nền nên tương phản rõ: chữ đồng sáng trên nền gỗ tối, chữ mạ vàng trên nền nhung đỏ, đen hoặc xanh than, chữ đồng hun trên nền đồng sáng. Tránh chữ vàng trên nền vàng nhạt, nhìn xa sẽ không đọc được chữ. Phòng có tường gỗ nên chọn nền sáng màu hơn tường để bức tranh tách ra.
Treo tranh chữ ở tầm mắt người đứng hoặc cao hơn chút, nơi người ngồi trong phòng nhìn thấy trọn chữ. Tránh treo sát trần hoặc sau cửa, khi mở cửa che mất nửa chữ. Bức chữ khổ lớn, khung gỗ dày khá nặng, cần bắt vít chắc vào tường gạch hoặc khung xương thạch cao. Lau bằng khăn mềm khô theo chiều nét chữ để bụi trong khe nét ra hết.
Tranh chữ bằng đồng làm quà: dịp nào, chữ nào, nên tránh gì
Mừng thọ ông bà, cha mẹ. Chữ Thọ hoặc câu chúc thọ ngắn là lựa chọn quen thuộc. Nên ghi lạc khoản tên con cháu và dịp mừng thọ, vài chục năm sau bức tranh thành một kỷ vật của gia đình chứ không chỉ là đồ trang trí.
Tân gia. Chữ An, chữ Phúc, chữ Hoà hợp với một ngôi nhà mới. Hỏi trước màu tường và phong cách nội thất để chọn nền, khung cho hợp; chữ mạ vàng trên nền nhung đỏ rất trang trọng nhưng không hợp mọi căn hộ hiện đại.
Tặng thầy cô, người dẫn dắt. Chữ Tâm, chữ Đức, chữ Nhân hoặc một câu về đạo thầy trò quen thuộc. Tránh câu dài khó hiểu và tránh những chữ có thể bị hiểu là lời nhắc khéo người nhận.
Tặng sếp, đối tác. Chữ Tín, chữ Tâm phổ biến trong môi trường kinh doanh. Chữ Nhẫn hợp để tự treo cho mình hơn là đem tặng người khác, vì người nhận có thể hiểu thành lời khuyên "hãy nhịn".
Nên tránh. Chữ mà chính bạn không chắc nghĩa, câu trích không rõ nguồn, chữ Hán tặng người không đọc được mà không kèm lời giải thích. Một tấm thiệp ghi nghĩa chữ và lý do bạn chọn chữ đó sẽ làm món quà có hồn hơn bức tranh đắt tiền mà người nhận không hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đồng chữ Phúc treo ở đâu trong nhà?
Phòng khách là chỗ phổ biến nhất, thường trên tường chính đối diện cửa vào hoặc sau sofa, ngang tầm mắt người đứng. Chữ Phúc bằng đồng luôn treo xuôi; tục dán ngược chỉ áp dụng cho chữ giấy dán dịp Tết theo lối chơi chữ.
Nên chọn tranh đồng chữ Hán hay chữ quốc ngữ?
Chữ Hán mang vẻ cổ điển và gợi không khí thư phòng xưa nhưng nhiều người không đọc được. Chữ quốc ngữ ai cũng đọc, dễ chia sẻ ý nghĩa với con cháu. Chọn theo người sẽ nhìn bức tranh hằng ngày.
Làm sao biết chữ Hán trên tranh đồng viết đúng?
Chụp ảnh rõ từng chữ nhờ người biết chữ Hán xem giúp, như thầy dạy Hán Nôm, người viết thư pháp hoặc nhà sư. Bạn cũng có thể tra chữ trong từ điển Hán Việt để so nét, nhưng người có chuyên môn vẫn đáng tin hơn.
Tranh chữ đồng ăn mòn hay chữ cắt rời gắn nền đẹp hơn?
Ăn mòn giữ được nét bút mảnh và lạc khoản nhỏ, hợp chữ nhiều nét bay. Chữ cắt rời gắn nền nổi bật, hợp một chữ lớn trong không gian hiện đại. Không có loại đẹp hơn tuyệt đối, chỉ có loại hợp với chữ và chỗ treo.
Có thể đặt tranh đồng bằng chữ tự viết của người thân không?
Được. Bạn đưa bản viết tay rõ nét, viết trên giấy trắng bằng mực đen, xưởng sẽ chuyển lên đồng bằng ăn mòn hoặc cắt chữ. Đây là món quà có ý nghĩa riêng, nhất là chữ của ông bà, cha mẹ để lại.
Tranh đồng chữ Nhẫn có hợp treo ở văn phòng không?
Hợp, nhiều người chọn chữ Nhẫn để tự nhắc giữ bình tĩnh khi làm việc. Nếu phòng có khách thường xuyên, bạn có thể chọn câu đầy đủ hơn hoặc thêm lạc khoản để người xem hiểu đây là lời tự nhắc chứ không phải lời nhắn gửi ai.