Thiềm thừ obsidian là tượng cóc ba chân tạc từ obsidian, thứ thuỷ tinh tự nhiên hình thành khi dung nham nguội rất nhanh, nên không có cấu trúc tinh thể như khoáng vật. Obsidian cứng khoảng 5–5,5 Mohs, tỉ trọng khoảng 2,35–2,6, đánh bóng lên đen bóng như gương. Một số khối có ánh vàng, ánh bạc hoặc cầu vồng chỉ hiện ra khi có đèn chiếu đúng hướng, và đó là điểm làm thiềm thừ obsidian được nhiều người chọn.
Vì bản chất là thuỷ tinh, obsidian vừa dễ bị làm giả bằng thuỷ tinh đen đúc khuôn, vừa có điểm yếu riêng: khi mẻ, mép vỡ sắc như mảnh chai. Bài này giải thích các loại ánh trên obsidian và cách xem chúng trên thân cóc, cách phân biệt obsidian với thuỷ tinh nhân tạo và các loại đá đen khác, cùng những lưu ý bày đặt để con cóc đen vừa đẹp vừa an toàn trong nhà.
Obsidian là gì và vì sao được tạc thành thiềm thừ nhiều đến vậy
Obsidian hình thành ở các vùng núi lửa khi dung nham giàu silic nguội nhanh tới mức các nguyên tử không kịp xếp thành tinh thể. Kết quả là một khối thuỷ tinh tự nhiên, thường đen do lẫn các hạt khoáng vật sắt rất nhỏ. Từ thời tiền sử, con người đã đẽo obsidian làm dao, mũi tên vì vết vỡ của nó cho cạnh cực sắc. Ngày nay, các mỏ obsidian được khai thác cho đồ trang trí ở nhiều nơi trên thế giới, khối lớn đủ tạc tượng cũng không hiếm.
Trong mảng vật phẩm, obsidian được bán rất nhiều dưới dạng vòng tay, mặt dây và tượng linh vật. Thiềm thừ obsidian phổ biến vì ba lẽ thực tế: khối đá đủ lớn và giá dễ tiếp cận; màu đen bóng tạo vẻ sang, hợp nội thất hiện đại; và hiệu ứng ánh vàng, ánh bạc làm con cóc như "hiện" lên khi có đèn. Theo cách phối màu ngũ hành mà nhiều người dùng, màu đen thuộc hành Thủy, nên một số người mệnh Thủy, mệnh Mộc chọn obsidian; đây là quan niệm, không phải điều kiện.
Cũng nên biết rằng obsidian thường được người bán gọi là "đá núi lửa", "hắc diện thạch" hay "đá obsidian ánh kim". Tên gọi khác nhau nhưng về bản chất là cùng một vật liệu. Đá bazan núi lửa rỗ xốp dùng làm vòng tay là một thứ khác hẳn, không bóng và không có ánh.
Các loại obsidian hay gặp trên tượng thiềm thừ
Tên gọi dưới đây là tên thương mại phổ biến; nguồn gốc hiệu ứng là cách giải thích thường gặp trong tài liệu khoáng vật:
| Loại | Nhìn thấy gì | Do đâu | Trên thân cóc |
|---|---|---|---|
| Obsidian đen trơn | Đen tuyền, bóng gương, không ánh | Thuỷ tinh núi lửa thuần, ít bao thể | Nét chạm rõ, phản chiếu mạnh |
| Obsidian ánh vàng | Vầng ánh vàng kim hiện khi chiếu đèn | Các bọt khí hoặc bao thể dẹt xếp song song | Ánh hiện thành mảng trên lưng hoặc hai bên |
| Obsidian ánh bạc | Vầng ánh trắng bạc | Như ánh vàng, khác kích thước bao thể | Hiệu ứng mát, hợp đèn trắng |
| Obsidian cầu vồng | Các dải tím, xanh, lục, vàng | Lớp bao thể rất mỏng gây giao thoa ánh sáng | Thấy rõ khi xoay tượng dưới đèn |
| Obsidian bông tuyết | Đốm trắng xám như bông hoa | Cụm tinh thể khoáng vật nhỏ kết tinh trong thuỷ tinh | Đốm rải trên nền đen, không cần đèn |
| Obsidian nâu đỏ (mahogany) | Vằn nâu đỏ xen đen | Lẫn oxit sắt | Màu ấm, ít bóng gương hơn |
Ánh vàng, ánh bạc và cầu vồng chỉ hiện khi ánh sáng chiếu tới từ một hướng nhất định và mắt nhìn đúng góc. Trong ảnh chụp sản phẩm, người chụp thường đặt đèn sao cho ánh rực nhất; ở nhà, dưới đèn trần lan toả, con cóc có thể chỉ thấy đen trơn. Đây không phải dấu hiệu hàng kém, mà là đặc điểm của hiệu ứng.
Xem ánh trên một con thiềm thừ obsidian cụ thể
Dùng một nguồn sáng duy nhất. Tắt bớt đèn xung quanh, chiếu đèn pin điện thoại từ một phía, rồi xoay tượng chậm. Ánh sẽ hiện ra thành vầng và di chuyển theo góc xoay. Nếu dưới mọi góc đều không thấy gì, đó là obsidian đen trơn, cũng là một loại đẹp.
Xem ánh nằm ở đâu. Thợ có kinh nghiệm xoay khối đá trước khi tạc để lớp bao thể gây ánh nằm song song với lưng hoặc hai bên thân cóc. Như vậy khi đặt tượng bình thường và chiếu đèn từ trên xuống, ánh hiện đúng chỗ người nhìn. Tượng tạc vội có thể có ánh nằm dưới bụng hoặc ở đáy, khó thấy khi bày.
So mặt đánh bóng. Obsidian đánh bóng kỹ phản chiếu rõ như gương, không gợn. Quanh mắt, miệng và các nốt lưng, bề mặt vẫn phải bóng đều. Chỗ mờ, xước tròn thường là dấu mài chưa tới.
Chú ý vết nứt lẫn trong ánh. Ánh cầu vồng đôi khi khiến người xem bỏ qua vết rạn mảnh. Hãy nhìn thêm dưới ánh đèn xuyên ngang ở mép bệ và đồng tiền, nơi mỏng nhất, để chắc không có vết nứt chạy sâu.
Obsidian thật hay thuỷ tinh đen đúc khuôn: kiểm theo thứ tự
Thuỷ tinh đen nhân tạo có bản chất gần với obsidian nên phân biệt bằng mắt không phải lúc nào cũng chắc. Các bước sau giúp bạn nghi đúng hướng:
- Soi chỗ mỏng dưới đèn mạnh. Obsidian ở chỗ rất mỏng như mép đồng tiền thường cho ánh sáng xám khói hoặc nâu khi chiếu đèn mạnh. Thuỷ tinh đen nhuộm đậm có thể đen tuyệt đối, hoặc lộ màu xanh, tím bất thường.
- Tìm bọt khí tròn. Dùng kính lúp ở chỗ mỏng: bọt tròn đều, nhất là thành chuỗi, gợi ý thuỷ tinh nấu chảy. Obsidian có bao thể nhưng ít khi là bọt tròn hoàn hảo.
- Xem hiệu ứng ánh có tự nhiên không. Ánh vàng, ánh bạc tự nhiên phân bố thành vầng mềm, mờ dần ở rìa. Hiệu ứng giả bằng lớp phủ hoặc phản quang thường đều tuyệt đối khắp bề mặt và có khi bong ở chỗ cọ.
- Xem nét chạm và đường ráp. Tượng đúc khuôn có các nốt lưng tròn đều như in, kẽ nông, đường ráp mảnh dưới bụng. Tượng mài từ khối đá có nét không đều tuyệt đối, kẽ sâu và sắc hơn.
- So nhiều con cùng mẫu. Nếu cửa hàng có cả chục con giống hệt nhau từng nốt, khả năng cao là hàng đúc. Obsidian tạc tay luôn khác nhau đôi chút.
- Hỏi rõ và giữ hoá đơn. Hỏi người bán đá tự nhiên hay thuỷ tinh, xin ghi rõ trên hoá đơn. Kết luận chắc chắn cần phòng giám định đo tỉ trọng, chiết suất.
Thuỷ tinh đen trang trí vẫn có thể là một món bày đẹp. Vấn đề chỉ là gọi đúng tên và trả đúng giá, không phải mua thuỷ tinh với giá của đá tự nhiên được tạc tay.
Những loại đá đen khác hay bị gọi lẫn là obsidian
Không phải tượng thiềm thừ đen bóng nào cũng là obsidian. Một số vật liệu hay gặp:
- Mã não đen (onyx đen). Phần lớn là mã não được nhuộm đen bằng xử lý đường và axit, một kỹ thuật cổ. Cứng hơn obsidian, khoảng 6,5–7 Mohs, mặt bóng sáp, không có ánh vàng bạc.
- Tourmaline đen (schorl). Thường mờ, có vân sọc dọc theo tinh thể, khó tạc chi tiết nên ít gặp tượng cóc lớn.
- Đá bazan núi lửa. Xốp, rỗ, nhám, nhẹ, dùng cho hạt vòng; nếu có tượng thì bề mặt không bóng.
- "Đá nam châm", hematit nhân tạo. Đen ánh kim loại xám, rất nặng, hút được nam châm; thường là vật liệu tổng hợp, không phải obsidian.
- Nhựa resin đen. Nhẹ, ấm tay, gõ nghe tiếng đục. Dễ nhận khi cầm.
Khi người bán chỉ ghi "đá đen phong thủy", bạn nên hỏi lại tên cụ thể. Mỗi loại có độ cứng và cách giữ khác nhau: mã não chịu va tốt hơn, obsidian giòn hơn, hematit nhân tạo có thể gỉ nếu để ẩm.
Cạnh sắc khi mẻ: điểm an toàn riêng của thiềm thừ obsidian
Obsidian vỡ theo mặt cong vỏ sò, để lại cạnh sắc đến mức người xưa dùng làm lưỡi cắt. Một con thiềm thừ obsidian bị rơi có thể sứt đồng tiền hay ngón chân, và mảnh vỡ cũng như chỗ mẻ trên tượng đều có thể cứa tay. Đây là điều nên biết trước khi đặt tượng ở nơi có trẻ nhỏ, thú cưng hoặc nơi nhiều người qua lại.
Trên thực tế, bạn có thể giảm rủi ro bằng vài cách đơn giản. Đặt tượng trên kệ có gờ hoặc trong tủ kính, không đặt sát mép bàn. Dùng đế gỗ có lòng trũng để tượng nằm gọn. Khi lau, cầm tượng bằng hai tay, nâng từ thân chứ không nhấc bằng đồng tiền. Nếu tượng đã mẻ, gom mảnh vỡ cẩn thận bằng chổi và giấy cứng, không nhặt bằng tay trần, và cân nhắc mài nhẹ chỗ mẻ bằng giấy nhám mịn ướt để bớt sắc, hoặc mang tới thợ đá.
Về quan niệm, chuyện vật phẩm bị mẻ, vỡ được mỗi nhà hiểu một cách. Bạn không cần lo lắng quá; điều thực tế là xử lý cho an toàn, rồi quyết định sửa, giữ làm kỷ niệm hay thay món mới theo ý mình.
Bày và lau thiềm thừ obsidian cho bóng lâu
Obsidian bám dấu vân tay và bụi rất rõ vì bề mặt đen bóng. Lau bằng khăn microfiber khô là đủ cho việc hằng ngày; khi cần, lau ẩm bằng nước sạch rồi lau khô ngay để không đọng vệt nước. Obsidian chịu nước tốt, nhưng không nên ngâm lâu nếu đồng tiền gắn keo. Tránh dùng giấy ăn khô chà mạnh, vì sợi giấy có thể để vệt xước li ti trên mặt bóng.
Do độ cứng chỉ khoảng 5–5,5, obsidian có thể xước nếu cọ với cát, kim loại hay các loại đá cứng hơn như thạch anh. Đừng đặt con cóc obsidian chung khay với tượng thạch anh hay cụm tinh thể, và đừng cất chung hộp với đồ kim loại. Lót nỉ dưới đáy giúp tránh xước cả tượng lẫn mặt bàn.
Về chỗ đặt, nhiều người theo quan niệm đặt thiềm thừ thấp, đầu quay vào trong nhà. Một con cóc obsidian đặt trên kệ thấp với một đèn nhỏ chiếu xiên từ trên xuống sẽ làm ánh vàng, ánh bạc hiện rõ nhất. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để chọn cỡ hợp với kệ.
Câu hỏi thường gặp
Thiềm thừ obsidian có phải đá quý không?
Obsidian là thuỷ tinh tự nhiên, không phải khoáng vật, nên giới ngọc học xếp nó vào nhóm đá trang trí hoặc đá bán quý theo cách gọi thông thường. Trong mảng vật phẩm, "đá quý" được dùng rộng. Điều quan trọng là món bạn mua đúng là obsidian tự nhiên chứ không phải thuỷ tinh đúc.
Vì sao về nhà thiềm thừ obsidian không còn ánh vàng như ảnh?
Ánh vàng chỉ hiện khi đèn chiếu từ một hướng và mắt nhìn đúng góc. Đèn trần lan toả làm ánh mờ đi. Bạn thử tắt bớt đèn, chiếu một đèn nhỏ từ trên lệch một bên và xoay tượng; nếu vẫn không thấy ở bất kỳ góc nào, hãy hỏi lại người bán.
Thiềm thừ obsidian có dùng ngoài trời được không?
Không nên. Obsidian chịu nước nhưng giòn, dễ mẻ khi va hay rơi, và có thể nứt khi nhiệt độ thay đổi đột ngột như nắng gắt rồi mưa. Ngoài trời còn có bụi cát làm xước mặt bóng. Tượng obsidian hợp trong nhà, nơi khô và ổn định.
Obsidian bông tuyết có phải loại kém hơn obsidian ánh vàng không?
Không phải kém hơn, chỉ là kiểu khác. Bông tuyết là các cụm tinh thể nhỏ màu trắng xám hình thành trong thuỷ tinh núi lửa, nhìn thấy ngay không cần đèn. Ánh vàng cần đèn mới hiện. Bạn chọn theo sở thích và ánh sáng nơi bày.
Thiềm thừ obsidian bị xước có đánh bóng lại được không?
Xước nhẹ có thể đánh lại bằng bột đánh bóng đá chuyên dụng và khăn nỉ, nhưng làm không khéo dễ để lại vùng gợn sóng. Với tượng có nhiều nét chạm, nên mang tới thợ đá hoặc thợ mài có máy, nhất là khi xước nằm ở mặt cóc.
Có nên để thiềm thừ obsidian trong phòng trẻ em không?
Không nên đặt ở nơi trẻ với tới. Obsidian khi rơi có thể mẻ và tạo cạnh sắc. Nếu muốn bày trong phòng có trẻ, hãy đặt trong tủ kính có cửa hoặc trên kệ cao có gờ chắn, và nhắc trẻ không cầm chơi.