Quà mừng thọ phong thuỷ hay chọn nhất là tượng Tam Đa hoặc tượng ông Thọ, rùa đá hay rùa đồng, cây đào tiên bằng đá, tranh đồng có chữ Thọ, bình hồ lô, cùng nhóm đồ đeo như vòng ngọc, chuỗi hổ phách. Mọi món đều mang một lời chúc: sống lâu, mạnh khoẻ, con cháu đông vui. Vì là quà của cả nhà dâng trong một buổi lễ trang trọng, món mừng thọ thường được chọn chung, có khắc chữ, và đặt ở chỗ trang trọng nhất của phòng khách.
Bài này nói về tập quán mừng thọ liên quan tới việc chọn quà, cách chọn theo mốc tuổi và sức khoẻ của cụ, chỗ đặt trong nhà, khắc chữ, món nên tránh, bảng chọn nhanh, ngân sách, kiểm hàng và trình tự dâng quà trong lễ. Ý nghĩa trường thọ của từng món là biểu tượng theo quan niệm dân gian; sức khoẻ của cụ vẫn nằm ở việc khám định kỳ và con cháu chăm nom.
Món hay được chọn làm quà mừng thọ và ý nghĩa theo tập quán
Tượng Tam Đa, tượng ông Thọ. Tam Đa là ba ông Phúc, Lộc, Thọ; ông Thọ là cụ già trán cao, tay cầm quả đào hoặc gậy. Đây là món mừng thọ kinh điển, hợp đặt tủ thấp phòng khách. Tượng gỗ ấm, tượng gốm men bền, tượng bột đá nhẹ và rẻ hơn.
Rùa đá, rùa đồng. Rùa sống lâu, đi chậm mà chắc, là biểu tượng trường thọ quen thuộc. Rùa có trọng tâm thấp, đế rộng, gần như không đổ, hợp nhà có cụ già và trẻ nhỏ.
Cây đào tiên bằng đá. Quả đào tiên trong truyện xưa là quả ăn vào sống lâu. Cây đào đá quả hồng phấn, lá ngọc, đặt kệ hay bàn trà đều đẹp.
Tranh đồng chữ Thọ, tranh đá hạc và tùng. Chữ Thọ viết theo lối thư pháp, hoặc cảnh hạc đứng dưới cây tùng, treo tường phòng khách. Hợp nhà có tường trống và cụ thích tranh chữ.
Bình hồ lô. Hồ lô gắn với sức khoẻ theo quan niệm dân gian; bình hồ lô gốm, đồng cỡ lớn đặt góc phòng hoặc hồ lô nhỏ treo đầu giường.
Vòng ngọc, chuỗi hổ phách, ngọc bội. Món đeo hằng ngày, có thể khắc chữ nhỏ ở mặt trong. Hợp cụ còn khoẻ, quen đeo trang sức.
Mừng thọ theo tập quán: ai tặng, tặng lúc nào
Ở nhiều vùng, lễ mừng thọ được tổ chức khi người cao tuổi bước vào các mốc tròn như 60, 70, 80, 90; tên gọi từng mốc và tuổi bắt đầu làm lễ mỗi nơi một khác. Nhiều gia đình làm vào dịp đầu xuân, khi con cháu tụ họp đông đủ. Người đi mừng không cần bận tâm tên gọi mốc tuổi; chỉ cần biết đây là lễ trang trọng của cả nhà.
Quà chính thường do con cháu trong nhà góp chung, người con trưởng hoặc cháu đích tôn thay mặt dâng. Họ hàng, hàng xóm, học trò cũ của cụ có thể mang quà riêng, thường nhỏ hơn quà chính. Vì vậy, nếu là con cháu, nên bàn trước với anh chị em để chọn một món chính xứng tầm; nếu là người ngoài, chọn món nhỏ, trang nhã, không lấn quà của con cháu.
Mừng thọ cũng là lúc nhiều gia đình chụp ảnh chung bốn thế hệ, in khung tặng cụ. Một tấm ảnh như vậy đặt cạnh tượng Tam Đa hay rùa đá thường được cụ chỉ cho khách xem nhiều năm sau. Khi chọn vật phẩm, nghĩ trước chỗ đặt khung ảnh để hai món không tranh chỗ.
Chọn theo mốc tuổi và sức khoẻ của cụ
Cụ 60–70 tuổi phần lớn còn khoẻ, đi lại nhiều, có thể vẫn đi làm hoặc sinh hoạt hội nhóm. Đồ đeo như vòng ngọc, chuỗi hổ phách, ngọc bội được dùng thường xuyên; tượng, tranh đặt phòng khách cho khách đến chơi xem. Nhiều cụ tuổi này không thích món gợi tuổi già quá rõ, nên tượng ông Thọ có thể thay bằng rùa đồng, tranh hạc tùng, cây đào tiên.
Cụ 80 tuổi trở lên thường ở nhà nhiều, ngồi một chỗ lâu, tay yếu, mắt kém hơn. Món nên nhẹ, đặt chỗ cụ ngồi nhìn thấy được mà không cần với tay: bàn trà, tủ đối diện ghế ngồi. Đồ đeo phải dễ tháo: vòng ngọc to bản khó qua khớp tay, chuỗi dây chun mảnh dễ đứt rơi hạt; ngọc bội đeo cổ dây dài, khoá to dễ cài hơn.
Cụ có bệnh nền, phải dùng thuốc hằng ngày, thì món quà nên tránh mọi lời gắn với chữa bệnh. Một chuỗi hạt được quảng cáo "điều hoà huyết áp" không có giá trị y học, lại có thể khiến người già tin mà lơ là thuốc. Lời chúc mạnh khoẻ đi cùng một lịch khám định kỳ con cháu sắp xếp sẵn là món quà thật sự cho sức khoẻ.
Chỗ đặt trong nhà cụ và an toàn
Nhà các cụ ở quê thường có gian giữa đặt bàn thờ gia tiên, hai bên là tủ, sập gụ, bàn nước. Bàn thờ là chỗ riêng của gia đình; quà mừng thọ không đặt lên bàn thờ trừ khi chính cụ muốn vậy. Tủ thấp hai bên, kệ đối diện bàn nước là chỗ hay đặt tượng Tam Đa, rùa, cây đào tiên.
Nhà ở thành phố, căn hộ chung cư của con cháu nơi cụ ở cùng thì chỗ trống ít hơn. Tượng Tam Đa 20–25 cm, rùa đồng cỡ lòng bàn tay, bình hồ lô nhỏ vừa kệ tivi; tranh treo tường chọn khổ không quá rộng. Đo trước khoảng trống là việc nhỏ mà tránh được nhiều phiền phức.
An toàn với người già: món nặng đặt tầng thấp, có lót chống trượt; không đặt ở mép tủ, lối đi tới nhà vệ sinh, chỗ cụ hay vịn tay. Tượng sứ cao, mảnh dễ đổ khi cụ lau bụi. Quả cầu thạch anh trong suốt nếu có thì đặt chỗ không có nắng. Tranh treo chắc hai móc, không treo trên đầu giường.
Món nên tránh khi mừng thọ
Ngày vui của người cao tuổi có nhiều điều được kiêng hơn ngày thường:
- Đồng hồ với gia đình giữ nếp Hoa: "tặng đồng hồ" đọc gần với "tiễn đưa lúc cuối đời".
- Đồ màu trắng toàn bộ, hoa cúc trắng: gợi tang lễ ở nhiều nơi.
- Vật sắc nhọn, dao kéo: kiêng chia cắt.
- Món quảng cáo chữa bệnh: vòng "hút độc", đá "chữa khớp". Không có tác dụng y học và có thể làm cụ lơ là điều trị.
- Tượng hình dữ: hổ, đại bàng; nhiều cụ không muốn trong nhà.
- Món quá nặng, quá cao cho nhà chật hoặc cho cụ phải tự di chuyển, lau chùi.
- Món sứt, nứt: ngày thọ kiêng đồ hỏng hơn ngày thường.
Nếu không chắc cụ có kiêng gì, hỏi người con sống cùng cụ. Mỗi nhà một nếp, người ở cùng biết rõ nhất. Có cụ rất kỹ chuyện màu sắc, có cụ chỉ cần món quà do chính tay cháu chắt trao.
Bảng chọn nhanh quà mừng thọ
Theo người tặng và mốc tuổi:
| Người tặng, mốc tuổi | Món hay chọn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Con cháu góp chung, mốc 70 | Tượng Tam Đa gỗ 30 cm, tranh đồng chữ Thọ | Khắc tên con cháu, năm mừng thọ ở đế hoặc góc tranh |
| Con cháu góp chung, mốc 80–90 | Rùa đồng, cây đào tiên đá, ngọc bội | Nhẹ, dễ nhìn, dễ đeo; đặt chỗ cụ ngồi |
| Con gái, con dâu tặng mẹ | Vòng ngọc, chuỗi hổ phách | Biết cỡ tay; vòng qua được khớp |
| Họ hàng, hàng xóm | Rùa đá nhỏ, hồ lô, bình hoa đá | Nhỏ hơn quà chính của con cháu |
| Học trò cũ, đồng nghiệp cũ | Tranh đá hạc tùng nhỏ, rùa đồng | Quà chung một nhóm; kèm thiệp lời chúc |
| Cụ không thích tượng | Tranh, ngọc bội, hồ lô treo | Hỏi người ở cùng cụ |
Mốc tuổi trong bảng chỉ để gợi ý. Có cụ 90 vẫn khoẻ và thích đeo vòng mỗi ngày; có cụ 70 đã yếu và chỉ cần một món nhỏ đặt đầu giường.
Khắc chữ, hộp, ngân sách và kiểm hàng
Khắc chữ. Đế gỗ của tượng, góc tranh đồng, mặt trong vòng ngọc có thể khắc một dòng: "Mừng thọ ông bà 80 tuổi – con cháu kính tặng – Xuân 2027". Khắc nhỏ, rõ, kiểm chính tả và tên từng người trước khi đưa khắc vì khắc rồi khó sửa.
Hộp. Hộp đỏ hoặc vàng, nắp nhấc nhẹ. Quà dâng trong lễ nên mở sẵn nắp hoặc đặt trên khay để cụ nhìn thấy ngay, không phải loay hoay mở trước mọi người.
Ngân sách theo tầng. Món nhỏ: hồ lô gỗ, rùa đá mini, bình hoa đá nhỏ. Món trung: Tam Đa 20–30 cm, rùa đồng cỡ vừa, chuỗi hổ phách. Món lớn: bộ Tam Đa gỗ quý cỡ lớn, tranh đồng khổ lớn, vòng ngọc cao cấp có kiểm định. Quà chung của con cháu thường ở tầng trung hoặc lớn.
Kiểm hàng. Tượng gỗ kiểm vết nứt chân đế và nét chạm mặt; tượng "đồng" bằng bột đá phủ màu nhẹ tay, có đường ráp khuôn. Cây đào tiên kiểm quả và lá có dính chắc không. Vòng ngọc tầng giá cao nên có giấy kiểm định; ngọc tẩm nhuộm màu loang không tự nhiên.
Dâng quà trong lễ mừng thọ
Một trình tự gọn, hợp với phần lớn gia đình:
- Đặt quà chính trên khay phủ khăn đỏ, để gần chỗ cụ ngồi trước khi lễ bắt đầu.
- Người con trưởng hoặc cháu được cử thay mặt con cháu nói lời chúc, ngắn, có nhắc một kỷ niệm về cụ.
- Dâng quà bằng hai tay, giới thiệu ngắn món quà và ý nghĩa; nếu có khắc chữ, đọc dòng khắc cho cụ nghe.
- Giúp cụ đặt món vào chỗ đã chuẩn bị ngay trong buổi lễ, chụp ảnh cụ bên món quà cùng con cháu.
- Quà của khách mời nhận và xếp riêng một bàn, có ghi tên người tặng để cụ biết.
- Sau lễ, con cháu cùng cụ mở quà khách mời, ghi lại ai tặng gì để sau này có dịp đáp lễ; cụ lớn tuổi hay quên nên một cuốn sổ nhỏ giúp ích nhiều.
Các mẫu thuộc nhóm Rùa, Rùa Đầu Rồng và Tam Đa Tiên Thánh có thể xem ở vatphamphongthuy.com.
Câu hỏi thường gặp
Mừng thọ bao nhiêu tuổi thì tặng tượng Tam Đa?
Không có quy định. Tam Đa hợp mọi mốc mừng thọ vì mang cả phúc, lộc, thọ. Với cụ ở mốc 60–70 còn trẻ trung, nhiều gia đình chọn rùa đồng hay tranh hạc tùng thay vì tượng ông Thọ để cụ khỏi thấy mình bị gọi là già.
Có nên khắc tên tất cả con cháu lên quà mừng thọ?
Với gia đình đông con cháu, khắc "con cháu kính tặng" kèm năm là gọn hơn liệt kê tên. Tên từng người có thể in trong thiệp đi kèm hoặc khung ảnh. Nếu muốn khắc tên, chọn món có mặt đế đủ rộng và kiểm chính tả kỹ.
Tặng vòng ngọc cho bà 80 tuổi cần lưu ý gì?
Đo chu vi bàn tay khi khép ngón cái vào lòng bàn tay, vì khớp người già to. Chọn vòng bản tròn, mặt trong nhẵn, trọng lượng vừa phải. Nếu không chắc vừa, chọn ngọc bội đeo cổ dây dài, khoá to.
Quà mừng thọ có cần đặt lên bàn thờ không?
Không cần. Bàn thờ gia tiên là chỗ riêng của gia đình; quà mừng thọ thường đặt ở tủ hay kệ phòng khách. Một số gia đình có nếp đặt quà lên bàn thờ báo với gia tiên trong ngày lễ rồi mới chuyển ra chỗ khác, tuỳ cụ và con cháu quyết.
Họ hàng đi mừng thọ nên mang quà phong thuỷ hay phong bì?
Tuỳ nếp địa phương. Nhiều nơi họ hàng mừng phong bì, một số người mang thêm món nhỏ như rùa đá, hồ lô, bình hoa đá. Quà hiện vật của khách nên nhỏ hơn quà chính của con cháu để không lấn át.
Tượng Tam Đa bằng gỗ hay bằng gốm bền hơn?
Gốm men không lo mối mọt, ẩm mốc nhưng dễ vỡ khi va. Gỗ ấm, ít vỡ nhưng cần chọn loại đã xử lý, có lớp phủ, nhất là ở miền Bắc mùa nồm. Bột đá phủ màu rẻ và nhẹ nhưng dễ sứt cạnh. Nhà có cụ già, trẻ nhỏ thường chọn gỗ.