Cách phân biệt ngọc hồng lựu thật với thuỷ tinh đỏ đáng tin nhất tại nhà là đo tỉ trọng bằng cân tiểu ly và một cốc nước: garnet đỏ có tỉ trọng khoảng 3,7 đến 4,2, thuỷ tinh thông thường chỉ 2,4 đến 2,6. Phép thử nam châm đất hiếm và soi đèn pin tìm bao thể là hai bước bổ trợ. Ba phép này không làm hại đá và không cần dụng cụ chuyên môn.
Không phép thử tại nhà nào thay được giám định, nhất là với viên mài giác đắt tiền. Nhưng với vòng hạt và đá nhỏ, chúng đủ để loại phần lớn hàng giả phổ biến trên thị trường: thuỷ tinh nhuộm hoặc pha màu, thạch anh rạn nhuộm đỏ, và nhựa. Bài cũng giải thích loại đá ghép mặt garnet, một kiểu làm giả có từ lâu và khó nhận hơn.
Những thứ hay bị bán dưới tên ngọc hồng lựu
Trước khi thử, bạn nên biết mình đang tìm gì. Bảng dưới liệt kê các vật liệu thường gặp và dấu hiệu chính của từng loại.
| Vật liệu | Tỉ trọng gần đúng | Dấu hiệu khi soi | Phản ứng nam châm |
|---|---|---|---|
| Garnet almandine, pyrope | 3,7 – 4,2 | Kim nhỏ, tinh thể li ti, màu đều trong khối | Almandine hút nhẹ, pyrope yếu |
| Thuỷ tinh đỏ | 2,4 – 2,6 (thuỷ tinh chì có thể cao hơn) | Bọt khí tròn, vệt xoáy, màu quá đều | Không phản ứng |
| Thạch anh rạn nhuộm đỏ | Khoảng 2,65 | Màu dồn đặc trong các đường rạn như mạng nhện | Không phản ứng |
| Nhựa, resin | 1,1 – 1,4 | Nhẹ, ấm tay, bề mặt dễ xước | Không phản ứng |
| Đá ghép mặt garnet | Lẫn lộn tuỳ phần đáy | Vòng đỏ khi úp xuống giấy trắng, đường nối ở eo | Chỉ phần mặt có thể phản ứng |
Thuỷ tinh chì (pha ôxít chì) có tỉ trọng cao hơn thuỷ tinh thường, có loại trên 3, nên phép cân cần đi kèm phép soi để chắc hơn. Dù vậy, rất ít loại thuỷ tinh làm hạt vòng đạt tới mức gần 4 như garnet đỏ.
Phép thử 1: đo tỉ trọng bằng cân tiểu ly
Phép này dựa trên nguyên lý lực đẩy của nước: vật chìm trong nước đẩy lên một lực bằng trọng lượng nước bị chiếm chỗ. Bạn cần cân điện tử hiển thị tới 0,01 gam, một cốc nước và một sợi chỉ mảnh.
- Cân viên đá hoặc cả chuỗi hạt khô, ghi lại số gam. Gọi là khối lượng khô. Nếu cân cả vòng, nên tháo charm kim loại ra trước.
- Đặt cốc nước lên cân, bấm nút trừ bì để cân về 0.
- Buộc đá vào chỉ, cầm đầu chỉ nhúng đá chìm hẳn trong nước, không chạm đáy và thành cốc. Số hiện trên cân lúc này là khối lượng nước bị chiếm chỗ.
- Lấy khối lượng khô chia cho số vừa đọc. Kết quả là tỉ trọng gần đúng của vật liệu.
- Làm hai đến ba lần, lấy trung bình. Lau khô đá sau khi thử.
Ví dụ giả định: vòng cân khô 21,0 gam, khi nhúng cân hiện 5,2 gam, tỉ trọng khoảng 4,0, nằm trong khoảng của garnet đỏ. Nếu cân hiện 8,4 gam, tỉ trọng khoảng 2,5, nhiều khả năng là thuỷ tinh. Dây chun có tỉ trọng gần bằng nước nên ảnh hưởng không đáng kể với cả chuỗi; với viên đá rất nhỏ dưới 1 gam, sai số của cân gia dụng lớn nên kết quả chỉ để tham khảo.
Phép thử 2: nam châm đất hiếm
Almandine chứa sắt, spessartine chứa mangan, nên cả hai có tính thuận từ: chúng bị nam châm mạnh hút nhẹ. Thuỷ tinh đỏ, thạch anh nhuộm và nhựa không có phản ứng này. Bạn cần một viên nam châm neodymium nhỏ, loại bán ở cửa hàng điện tử hoặc tháo từ đồ chơi cũ; nam châm tủ lạnh thông thường quá yếu để thấy gì.
Cách thử dễ thấy nhất là treo một hạt bằng sợi chỉ cho đứng yên, rồi đưa nam châm từ từ lại gần, không chạm. Nếu hạt lệch về phía nam châm, vật liệu có tính thuận từ. Một cách khác là đặt hạt lên miếng xốp nhỏ thả nổi trong bát nước; khi đưa nam châm lại gần, miếng xốp trôi theo. Hạt pyrope gần như tinh khiết có thể phản ứng rất yếu, nên không phản ứng chưa chắc là giả, nhưng phản ứng rõ là một dấu hiệu tốt.
Lưu ý an toàn: nam châm neodymium có thể kẹp đau tay khi hút vào nhau, và rất nguy hiểm nếu trẻ nhỏ nuốt phải. Cất nam châm xa điện thoại, thẻ từ, đồng hồ cơ, và để ngoài tầm với của trẻ em.
Phép thử 3: soi đèn và nhìn bằng kính lúp
Chuẩn bị. Dùng đèn pin điện thoại hoặc đèn pin nhỏ ánh trắng, một kính lúp 10 lần nếu có. Chiếu đèn từ phía sau hạt hoặc từ bên cạnh, nhìn vào trong. Garnet đỏ sẫm cần đèn khá mạnh mới thấy rõ bên trong.
Dấu hiệu của garnet. Màu đỏ hoặc đỏ tía đều trong khối, đôi khi có các kim mảnh rất nhỏ cắt nhau theo nhiều hướng, tinh thể khoáng li ti, hoặc vệt mờ như vân tay. Viên đẹp có thể gần như sạch dưới kính lúp; điều đó không có nghĩa là giả.
Dấu hiệu của thuỷ tinh. Bọt khí tròn hoặc kéo dài như giọt nước, đứng riêng hoặc thành chuỗi; vệt xoáy như mật ong khuấy trong nước; màu đều đến mức không có chút biến đổi nào giữa các hạt. Mép lỗ khoan của thuỷ tinh đôi khi mẻ thành vết vỏ sò lớn.
Dấu hiệu của thạch anh nhuộm. Màu không nằm trong khối mà dồn vào các đường rạn chằng chịt, phần giữa các đường rạn nhạt hơn. Soi gần lỗ khoan thường thấy màu đậm hơn ở mép lỗ, nơi thuốc nhuộm thấm vào.
Dấu hiệu của nhựa. Cầm nhẹ và ấm nhanh trong tay, bề mặt mờ hoặc có vết xước mịn, gõ hai hạt vào nhau nghe tiếng đục. Không cần đến phép thử kim nóng; cân và cảm giác tay đã đủ.
Đá ghép mặt garnet: kiểu giả có từ hơn một thế kỷ
Đá ghép mặt garnet, giới ngọc học gọi là garnet-topped doublet, gồm một lớp almandine mỏng hàn lên phần đáy bằng thuỷ tinh màu. Lớp garnet cứng ở trên giúp mặt đá chống xước và có ánh giống đá thật, còn phần thuỷ tinh quyết định màu. Kiểu này từng được dùng để giả nhiều loại đá màu khác nhau, không riêng garnet, vì một lớp garnet mỏng gần như không làm đổi màu tổng thể.
Bạn có thể thử bằng cách úp mặt đá xuống tờ giấy trắng dưới ánh sáng đều. Với nhiều viên đá ghép, sẽ thấy một vòng màu đỏ quanh viên đá do lớp garnet phản chiếu khác phần đáy. Nhìn ngang ở phần eo viên đá bằng kính lúp, có thể thấy đường nối, độ bóng thay đổi đột ngột giữa hai phần, hoặc bọt khí dẹt nằm đúng mặt phẳng nối.
Đá ghép chủ yếu gặp ở đá mài giác gắn trên nhẫn, mặt dây kiểu cũ, ít gặp ở vòng hạt tròn. Nếu bạn mua đồ trang sức cổ hoặc đồ cũ có đá đỏ, đây là điều đáng kiểm. Đá ghép không phải lúc nào cũng là lừa đảo; có món được bán đúng tên. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ người bán có nói rõ hay không.
Hạt vụn, hạt nhỏ và đá thô: khi phép thử khó áp dụng
Các phép thử ở trên hoạt động tốt nhất với vòng hạt tròn từ 6 mm trở lên. Với hạt vụn tự nhiên, hạt 3 đến 4 mm hay đá thô còn bám đá mẹ, mỗi phép đều có giới hạn riêng mà bạn nên biết trước để khỏi kết luận vội.
Hạt vụn và hạt nhỏ có khối lượng mỗi hạt rất thấp, nên cân từng hạt gần như vô nghĩa với cân gia dụng. Cách làm là cân cả chuỗi sau khi tháo khoá kim loại, rồi đo tỉ trọng của cả chuỗi như một khối. Nếu chuỗi phối nhiều loại hạt, kết quả là trung bình của tất cả nên chỉ nói được rằng phần lớn hạt nặng hay nhẹ.
Với nam châm, hạt nhỏ lại thuận lợi hơn: khối lượng thấp nên lực hút nhẹ cũng đủ làm hạt lệch rõ khi treo trên sợi chỉ. Phép soi đèn với hạt vụn cũng dễ, vì hạt mỏng cho ánh sáng đi qua nhiều, màu đỏ hiện rõ hơn hạt tròn to.
Đá thô còn dính đá mẹ, ví dụ tinh thể almandine nằm trong đá phiến mica, thì không đo tỉ trọng được vì lẫn hai vật liệu. Ở đây hình dạng tinh thể là bằng chứng tốt nhất: garnet thường mọc thành khối tròn có mười hai hoặc hai mươi bốn mặt, mặt hình thoi hoặc hình thang, khó làm giả bằng thuỷ tinh đúc. Bài về đá thô trong chuyên mục này mô tả kỹ hơn.
Những phép thử nên tránh và khi nào cần giám định
Trên mạng có nhiều mẹo thử đá, nhưng không phải mẹo nào cũng an toàn hoặc đáng tin. Dưới đây là những điều nên biết.
- Không cạo thử bằng dao hay kính: garnet cứng hơn cả hai nên sẽ không xước, nhưng bạn có thể làm mẻ mép hạt, và thuỷ tinh cứng cũng có thể không xước dao.
- Không đốt lửa hay hơ bật lửa: thuỷ tinh và garnet đều chịu nhiệt, nhưng sốc nhiệt có thể làm nứt đá thật có sẵn vết rạn.
- Không dựa vào cảm giác mát tay: đá và thuỷ tinh đều dẫn nhiệt khá tốt, cảm giác này chỉ giúp loại nhựa, không phân biệt được garnet với thuỷ tinh.
- Không tin bút thử kim cương: thiết bị này đo độ dẫn nhiệt dành cho kim cương, kết quả với garnet không có ý nghĩa.
- Nên mang đi giám định khi món đá có giá trị lớn, là đá mài giác cỡ từ vài carat trở lên, hoặc khi người bán gọi là loại hiếm như rhodolite đẹp, garnet đổi màu.
- Ở nơi giám định, thợ dùng khúc xạ kế đo chiết suất (garnet đỏ khoảng 1,74 đến 1,83, thuỷ tinh thường thấp hơn), kính quang phổ tìm vạch hấp thụ của sắt, và kính hiển vi soi bao thể.
Giấy giám định nên ghi tên khoáng vật, loài garnet nếu xác định được, trọng lượng, kích thước và có xử lý hay không. Muốn hiểu giấy ghi gì, bạn có thể đọc thêm bài về giấy giám định đá quý trên trang này.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc hồng lựu thật có bị nam châm hút không?
Nhiều loại có. Almandine và spessartine chứa sắt, mangan nên bị nam châm neodymium hút nhẹ, thấy rõ khi treo hạt trên sợi chỉ. Pyrope tinh khiết phản ứng yếu hơn. Thuỷ tinh đỏ, thạch anh nhuộm và nhựa không phản ứng. Vì vậy phản ứng rõ là dấu hiệu tốt, còn không phản ứng chưa đủ kết luận là giả.
Vòng ngọc hồng lựu nặng bao nhiêu là thật?
Không có con số cố định vì phụ thuộc cỡ và số hạt. Bạn nên so sánh theo tỉ trọng: garnet đỏ khoảng 3,7 đến 4,2, thuỷ tinh thường khoảng 2,5. Một hạt tròn 8 mm bằng garnet nặng khoảng 1 gam, thuỷ tinh cùng cỡ khoảng 0,7 gam. Phép đo tỉ trọng bằng cốc nước cho kết quả chắc hơn chỉ cân.
Ngọc hồng lựu có bị nhuộm màu không?
Garnet nhìn chung ít qua xử lý so với nhiều loại đá màu khác, vì màu tự nhiên đã đẹp và bền. Hàng nhuộm đỏ trên thị trường thường là thạch anh rạn hoặc đá giá rẻ khác bán dưới tên garnet. Một số hạt garnet chất lượng thấp có thể được tẩm dầu hoặc nhựa vào vết nứt để trông bóng hơn.
Đá có bọt khí bên trong có phải là garnet không?
Bọt khí tròn là dấu hiệu điển hình của thuỷ tinh. Garnet tự nhiên có thể chứa bao thể lỏng hoặc tinh thể nhỏ, đôi khi trông giống bọt nhưng thường có hình dạng không đều, góc cạnh hoặc đi kèm các kim mảnh. Nếu bạn thấy nhiều bọt tròn, nhất là thành chuỗi, khả năng cao đó là thuỷ tinh.
Có thể thử garnet bằng cách cạo lên kính không?
Không nên. Garnet cứng hơn kính nên có thể để lại vết xước, nhưng thuỷ tinh cứng hoặc thạch anh cũng làm được điều này, nên phép thử không phân biệt được. Nguy cơ là làm mẻ cạnh hạt hoặc mép lỗ. Phép cân tỉ trọng và nam châm an toàn và cho thông tin nhiều hơn.
Mua ngọc hồng lựu có cần giấy giám định không?
Với vòng hạt phổ thông, chi phí giám định thường không tương xứng giá trị món hàng, bạn có thể tự kiểm bằng cân và soi đèn. Với đá mài giác lớn, đá được rao là loại hiếm, hoặc món trang sức có giá trị cao, nên yêu cầu giấy giám định hoặc mang đi kiểm trước khi trả toàn bộ tiền.