Mật lạp là tên gọi thương mại của hổ phách đục, có màu và độ mờ giống sáp ong. Về bản chất nó vẫn là hổ phách, chỉ khác hổ phách trong ở chỗ bên trong chứa rất nhiều bọt khí cực nhỏ làm ánh sáng bị tán xạ, nên nhìn không xuyên qua được.
Tên gọi này đến từ thị trường Trung Hoa, nghĩa đen là "sáp mật", rồi theo các mối buôn vào Việt Nam. Người chơi chuỗi hạt chuộng mật lạp vì vẻ ấm, đặc, nhìn như bơ đông hay mật ong kết tinh. Bài này giải thích vì sao hổ phách lại đục, các kiểu màu thường gặp, những thứ hay bị gọi nhầm là mật lạp và cách giữ chuỗi hạt cho bền. Nếu bạn đang cầm trên tay một chuỗi hạt vàng đục và băn khoăn nó có phải hổ phách không, các mục kiểm sơ bộ ở giữa bài sẽ giúp loại bớt phần lớn hàng nhựa thô trước khi phải nhờ đến phòng giám định.
Vì sao cùng là hổ phách mà mật lạp lại đục
Khi nhựa cây chảy ra và đông lại, nó có thể giữ trong mình những bọt khí, giọt nước nhựa, hoặc không. Nếu nhựa đặc và gần như không có bọt, sau khi hoá thạch ta có hổ phách trong, nhìn xuyên qua được. Nếu nhựa chứa vô số bọt cực nhỏ, kích thước chỉ vài phần nghìn milimét, ánh sáng đi vào bị tán xạ theo mọi hướng, khối hổ phách trở nên mờ đục như sáp. Đó là mật lạp.
Mức độ bọt quyết định độ đục. Ít bọt thì hổ phách hơi mờ như có sương, nhiều bọt hơn thì đục như sáp ong, cực nhiều thì trắng như xương; người buôn phương Bắc gọi loại cuối là cốt phách hay bạch phách. Vì chứa khí, mật lạp thường nhẹ hơn hổ phách trong cùng kích thước một chút, và khi đánh bóng nó cho ánh mỡ, ánh sáp chứ không bóng kiểu thuỷ tinh.
Phần lớn mật lạp trên thị trường được cho là từ vùng Baltic, nơi hổ phách đục chiếm tỉ lệ đáng kể. Dù tên gọi nghe như một loại riêng, trong phân loại khoa học không có khoáng vật nào tên mật lạp; đây là cách gọi theo vẻ ngoài.
Vì độ đục đến từ bọt khí chứ không phải chất màu, mật lạp có thể trong dần lên nếu bị gia nhiệt: bọt khí bị nén và thoát ra. Đây cũng là cơ sở của kỹ thuật làm trong hổ phách. Ngược lại, có những hạt được xử lý để trông đục đều hơn. Vì vậy, một hạt nửa trong nửa đục chưa chắc là hàng kém, và một hạt đục đều tăm tắp chưa chắc là hàng tự nhiên.
Các kiểu mật lạp hay gặp theo màu và vân
Người bán thường đặt tên theo màu và kiểu vân. Tên gọi không có chuẩn chung, mỗi nơi gọi một kiểu; bảng dưới chỉ để bạn hiểu khi đọc mô tả.
| Kiểu | Vẻ ngoài | Điều nên hỏi |
|---|---|---|
| Mật lạp vàng chanh, vàng bơ | Vàng sáng, đục đều, ánh sáp | Có qua nung hay ép không, vì màu quá đều đôi khi là hàng ép |
| Mật lạp vàng gà, vàng cam | Vàng đậm ngả cam, ấm | Màu tự nhiên hay sau khi xử lý nhiệt |
| Mật lạp già, đỏ nâu | Sẫm đỏ, bề mặt có khi rạn nhỏ | Sẫm do thời gian hay do nung tạo màu |
| Mật lạp vân trong đục | Mảng trong xen mảng đục như mây | Ranh giới mảng có tự nhiên không, hay thấy đường ép |
| Bạch phách, cốt phách | Trắng ngà gần như xương | Có lẫn tạp chất, vết nứt trong không |
Điểm quan trọng: tên màu chỉ mô tả vẻ ngoài, không nói gì về việc hạt có qua xử lý hay không. Câu hỏi đáng giá nhất khi mua mật lạp vẫn là hạt nguyên khối tự nhiên, nung hay ép.
Mật lạp ép, mật lạp nung và nhựa giả
Mật lạp ép. Vụn hổ phách nhỏ được làm nóng và ép dưới áp suất thành khối lớn, rồi tiện thành hạt. Hàng ép vẫn là hổ phách về thành phần, nhưng giá trị thấp hơn hàng nguyên khối. Dấu hiệu hay gặp: màu quá đều giữa các hạt, soi kính lúp thấy những đường ranh giới như vảy, hoặc vân xoáy kéo dài theo một hướng.
Mật lạp nung. Hổ phách trong hoặc hơi đục được xử lý nhiệt để đổi màu, tạo vẻ đục hoặc làm sẫm cho "già". Đây là xử lý phổ biến; điều cần là người bán ghi rõ, không phải tránh hẳn.
Nhựa tổng hợp đúc. Nhựa đúc khuôn có thể làm giả mật lạp khá giống bằng mắt. Thường nặng tay hơn một chút, chìm trong nước muối đậm, hạt tròn đều tăm tắp, lỗ xỏ phẳng nhẵn như khoan máy trên vật liệu dẻo. Trên mạng hay gọi là "mật lạp nhựa" hay "mật lạp tái tạo".
Copal đục. Nhựa cây chưa hoá thạch đủ lâu cũng có loại đục. Nó nổi trong nước muối như hổ phách, nên phép thử nước muối không tách được; copal dễ dính bề mặt khi gặp cồn, và thường có vết rạn nhỏ chằng chịt sau một thời gian.
Kiểm sơ bộ một chuỗi mật lạp trước khi mua
Không có phép thử tại nhà nào thay được giám định, nhưng vài bước sau loại được phần lớn hàng nhựa thô. Làm nhẹ tay, không làm hỏng chuỗi.
- Cân chuỗi. Hổ phách có tỉ trọng khoảng 1,05 đến 1,1. Ví dụ giả định: một hạt tròn đường kính 10 mm chỉ nặng chừng 0,55 gam; chuỗi 20 hạt cỡ đó khoảng 11 đến 12 gam, chưa tính dây. Chuỗi cùng cỡ mà nặng gấp rưỡi trở lên thì nên nghi.
- Nhìn lỗ xỏ. Hạt hổ phách thật khoan bằng tay hoặc máy vẫn hay có vết rìa hơi sần, vụn nhỏ quanh miệng lỗ. Lỗ đúc khuôn của nhựa thường rất nhẵn, có khi thấy đường nối khuôn chạy quanh hạt.
- Soi đèn pin từ một phía. Mật lạp thật thường thấy ánh sáng lan mờ vào phía rìa, đôi chỗ thấy mảng trong đục chuyển dần. Hạt ép hay hiện vân vảy, hạt nhựa thường đục đều như sữa.
- Thử nước muối nếu được phép. Hổ phách và copal nổi trong nước muối đậm, nhiều loại nhựa chìm. Chỉ thử với hạt rời, không thử chuỗi có khoá kim loại vì kim loại làm chìm.
- Hỏi giấy tờ với món giá trị cao. Phòng giám định đá quý tách được hổ phách tự nhiên, ép, copal và nhựa bằng phổ hồng ngoại và các phép đo khác.
Những phép thử nên tránh với chuỗi đang định mua: hơ lửa, châm kim nóng, nhỏ cồn hay axeton. Chúng có thể làm cháy, làm dính hoặc làm mờ bề mặt, và hổ phách đã hỏng thì không lấy lại được ánh cũ.
Đeo chuỗi mật lạp: cỡ hạt, dây và thói quen
Vì mật lạp rất nhẹ, chuỗi hạt cỡ lớn 12 đến 15 mm vẫn đeo thoải mái, điều mà chuỗi đá cùng cỡ khó làm được. Người cổ tay nhỏ chọn hạt 8 đến 10 mm cho cân đối; hạt lớn hợp nam giới hoặc người thích vẻ đầy đặn. Hạt bầu, hạt trống, hạt dẹt cũng có, đeo lên trông mềm hơn hạt tròn.
Dây chun co giãn tiện tháo đeo nhưng chóng chùng, nên thay định kỳ, nhất là khi thấy hạt hở khe. Chuỗi cổ dài thường được xâu dây chỉ và thắt nút giữa các hạt, vừa để hạt không cọ vào nhau, vừa để lỡ đứt dây thì hạt không rơi hết. Mật lạp mềm nên tránh xâu chung với hạt đá cứng như thạch anh, mã não mà không có lớp đệm; đá cứng sẽ làm xước mật lạp sau một thời gian.
Thói quen tốt: tháo chuỗi khi rửa tay bằng xà phòng, khi xịt nước hoa, khi tắm biển, khi tập thể thao ra nhiều mồ hôi. Mồ hôi và dầu da làm bề mặt mật lạp sẫm dần và bóng mỡ hơn theo thời gian; nhiều người thích sự thay đổi ấy, coi như chuỗi được "dưỡng", số khác thì không. Đó là chuyện sở thích, miễn bạn biết trước.
Mật lạp trong cách phối màu và khi làm quà
Trong cách phối vật phẩm theo mệnh, mật lạp vàng bơ, vàng gà thường được xếp vào hành Thổ vì sắc vàng đục gợi màu đất; một số người xếp loại trắng ngà vào hành Kim. Mật lạp già ngả đỏ nâu đôi khi được gợi ý cho người mệnh Hoả. Như mọi cách phối theo màu, đây là quy ước tham khảo, sách này một kiểu, người bán kia một kiểu, không có bảng nào là chuẩn duy nhất.
Khi làm quà, mật lạp hợp với người lớn tuổi hoặc người thích đồ mộc mạc, ấm tay. Chuỗi cổ tay hạt vừa là món dễ tặng nhất vì ít phải đoán cỡ; nếu chưa biết cổ tay người nhận, chọn dây chun để họ tự điều chỉnh hoặc nhờ tiệm thay dây sau. Chuỗi cổ dài và chuỗi nhiều vòng thì nên chọn khi đã biết người nhận thích kiểu đeo ấy.
Một câu chúc nhẹ nhàng như "mong năm tháng của bạn ấm và bền như hạt này" đủ ý mà không hứa hẹn điều gì. Tránh tặng chuỗi mật lạp cho trẻ nhỏ: hạt rời có nguy cơ hóc, dây có nguy cơ siết, và trẻ hay cho đồ vào miệng.
Giữ chuỗi mật lạp lâu bền
Mật lạp sợ ba thứ: nhiệt, dung môi và đồ cứng. Đừng để chuỗi trong xe hơi đỗ ngoài nắng, trên mặt bếp, cạnh đèn sợi đốt nóng. Đừng lau bằng cồn, nước rửa kính, nước tẩy trang. Đừng bỏ lẫn với nhẫn kim loại, vòng đá trong một túi, vì bề mặt mềm sẽ chi chít vết xước mờ.
Làm sạch đơn giản: lau bằng khăn cotton mềm hơi ẩm nước sạch, sau đó lau khô ngay. Nếu bám bẩn nhiều, có thể nhúng nhanh vào nước ấm pha vài giọt xà phòng dịu, lau sạch rồi để khô hoàn toàn trước khi cất; với chuỗi xâu dây chỉ, phải để dây khô hẳn kẻo mốc. Không ngâm lâu, không dùng bàn chải cứng, không dùng máy rửa siêu âm.
Cất chuỗi trong túi vải hoặc ngăn hộp có lót, tránh hộp nhựa kín để lâu trong phòng nóng. Nếu nhà ở vùng nồm ẩm, lấy chuỗi ra đeo hoặc lau khô định kỳ để dây không mốc. Mật lạp được giữ đúng cách có thể dùng hàng chục năm, màu sẫm dần một cách tự nhiên. Muốn so các cỡ hạt và màu trước khi chọn, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Mật lạp và hổ phách khác nhau thế nào?
Mật lạp chính là hổ phách, chỉ là loại đục do chứa vô số bọt khí cực nhỏ làm ánh sáng tán xạ. Hổ phách trong thì ít bọt nên nhìn xuyên qua được. Về thành phần và độ cứng hai loại gần như giống nhau, khác ở vẻ ngoài và cách người chơi định giá.
Mật lạp có phải đá không?
Không. Mật lạp là nhựa cây cổ đại đã hoá thạch, xếp vào nhóm đá quý hữu cơ trong ngành trang sức. Nó rất nhẹ, mềm, ấm tay, có thể cháy và dễ bị dung môi làm hỏng, nên cách giữ khác hẳn đá khoáng như thạch anh hay mã não.
Làm sao biết mật lạp là hàng ép?
Hàng ép thường có màu quá đều giữa các hạt, soi kính lúp dưới đèn mạnh thấy đường ranh giới như vảy hoặc vân kéo dài một hướng. Kết luận chắc chắn cần phòng giám định. Hàng ép vẫn là hổ phách, chỉ có giá trị thấp hơn hàng nguyên khối.
Mật lạp đeo lâu có đổi màu không?
Có. Tiếp xúc ánh sáng, không khí, mồ hôi và dầu da làm mật lạp sẫm dần và bóng hơn theo năm tháng. Người chơi gọi là chuỗi được dưỡng. Nếu muốn giữ màu sáng lâu hơn, hạn chế phơi nắng và lau khô sau khi đeo.
Có nên đeo chuỗi mật lạp khi đi tắm hay đi bơi không?
Không nên. Xà phòng, nước clo hồ bơi và nước biển đều có thể làm mờ bề mặt và làm dây chun, dây chỉ nhanh hỏng. Tháo chuỗi ra trước khi tắm, bơi hoặc rửa tay bằng xà phòng, rồi đeo lại khi tay đã khô.
Chuỗi mật lạp nặng tay có phải hàng giả không?
Nặng bất thường là dấu hiệu nên nghi, vì hổ phách chỉ nặng hơn nước một chút. Ví dụ giả định, chuỗi 20 hạt 10 mm thật chỉ khoảng 11 đến 12 gam chưa kể dây. Tuy vậy cân chỉ loại được thuỷ tinh, đá nhuộm; nhựa nhẹ vẫn cần kiểm thêm.