Mặt dây hoa sen là mặt đeo tạo hình bông sen ở một trong bốn dáng chính: búp sen khép, sen nở xoè cánh, đài sen có các hạt sen nhô lên, và lá sen. Mỗi dáng có cấu trúc riêng, nên hợp với chất liệu riêng. Búp sen khối tròn rất hợp ngọc và đá; sen nở nhiều cánh mỏng thì kim loại làm đẹp hơn; đài sen có lỗ hạt là chỗ dễ bám bẩn mà người mua ít để ý.
Trong văn hoá Việt, hoa sen gắn với hình ảnh thanh khiết, mọc lên từ bùn mà vẫn sạch, và gắn với nhà Phật. Vì vậy nhiều người đeo mặt sen như một lời nhắc sống tử tế, một số người đeo với lòng kính Phật. Bài này đi vào phần người mua cần biết: đọc dáng sen, chọn chất liệu, cân cỡ, đeo sao cho phù hợp và giữ mặt dây không hỏng.
Hoa sen trong đời sống Việt, nói ngắn
Sen có mặt khắp nơi trong đời sống người Việt: đầm sen ở đồng bằng Bắc Bộ, ruộng sen ở Đồng Tháp, trà ướp sen Hồ Tây, hạt sen trong chè, lá sen gói cơm. Câu ca dao về sen trong đầm "gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn" được nhiều thế hệ học thuộc, và chính hình ảnh đó làm sen trở thành biểu tượng của sự trong sạch giữa môi trường không hoàn hảo.
Trong kiến trúc và mỹ thuật, sen xuất hiện ở bệ tượng, chân cột, mái chùa, đồ gốm, đồ đồng. Đài sen là bệ ngồi quen thuộc của tượng Phật và Bồ Tát; búp sen là hình mẫu cho nhiều chi tiết trang trí đầu cột, đầu mái. Vì vậy, nhìn một mặt dây sen, người Việt dễ liên tưởng đến cả hai lớp nghĩa: một lớp đời thường về sự thanh khiết, một lớp tín ngưỡng gắn với nhà Phật.
Hiểu hai lớp nghĩa này giúp bạn chọn mẫu phù hợp với mình. Người muốn một món đeo thanh nhã hằng ngày có thể chọn búp sen, lá sen trơn. Người muốn mặt dây mang dấu ấn tín ngưỡng có thể chọn đài sen, sen kèm chữ Vạn hoặc hình Phật, và đeo với nếp trang trọng hơn.
Bốn dáng sen thường gặp trên mặt dây
Bảng dưới gom các dáng hay gặp và những điều cần xem với từng dáng:
| Dáng | Nhận diện | Chất liệu hợp | Chỗ cần xem |
|---|---|---|---|
| Búp sen | Khối hình giọt nước, cánh khép, đầu nhọn mềm | Ngọc, thạch anh hồng, mã não, bạc đúc | Đầu búp có bị mài quá nhọn không |
| Sen nở | Nhiều lớp cánh xoè, nhìn từ trên xuống như vòng tròn | Bạc, vàng, đồng; đá thì chạm phù điêu | Mép cánh mỏng dễ cong hoặc mẻ |
| Đài sen | Hình phễu hoặc tròn dẹt, mặt trên có lỗ hoặc hạt nhô | Bạc, vàng, gỗ, ngọc | Lỗ hạt có sạch, dễ lau không |
| Lá sen | Lá tròn có gân toả, mép hơi cuộn | Ngọc xanh, bạc, đồng | Gân lá sắc nét, mép không quá mỏng |
| Sen kết hợp | Sen với cá, với chuồn chuồn, với đài và búp | Tuỳ bố cục | Chi tiết phụ có chắc chắn không |
Có mặt dây không chạm hình sen mà khắc nét sen trên một mặt tròn hay mặt bài. Kiểu này nhẹ nhàng và an toàn khi đeo, hợp người thích biểu tượng sen nhưng không muốn mặt dây có khối nổi.
Đọc cánh sen: chỗ thể hiện tay nghề
Với dáng sen nở, cánh sen là thứ quyết định đẹp hay không. Một bông sen làm kỹ có các lớp cánh so le, lớp trong ngắn và khép hơn lớp ngoài, mỗi cánh có đường gân nhẹ chạy dọc, mép cánh cong vào trong một chút như sen thật. Bông sen làm vội thường có các cánh giống hệt nhau, xếp đều tăm tắp như hoa giấy, thiếu chiều sâu.
Với kim loại, các cánh sen thường được dập hoặc đúc riêng rồi ghép lên một lõi. Nhìn mặt sau sẽ thấy chỗ ghép; mối hàn tốt thì gọn, không có vệt hàn tràn. Cánh ghép bằng cách bẻ chân cài thay vì hàn có thể lỏng sau một thời gian đeo.
Với ngọc và đá, sen nở hiếm khi chạm cánh rời tung ra ngoài vì đá giòn. Thợ thường chạm sen dạng phù điêu trên một khối, các cánh nổi lên nhưng vẫn dính vào nền. Đó là cách làm đúng với chất liệu, không phải "kém" hơn sen kim loại.
Đài sen là dáng mà người mua hay bỏ qua chi tiết. Đài sen thật có mặt trên phẳng, các hạt sen nằm trong những ô tròn xếp thành vòng quanh một hạt ở giữa. Mặt dây đài sen làm kỹ giữ được nhịp xếp vòng đó, các hạt nhô đều nhau. Bản làm vội thì đục lỗ ngẫu nhiên hoặc các hạt to nhỏ không đều. Nếu đài sen có hạt nhô, miết ngón tay qua mặt trên để chắc các hạt không có cạnh sắc.
Búp sen thì đơn giản hơn nhưng tỉ lệ rất quan trọng. Búp sen quá tròn trông như quả đào, búp quá dài trông như giọt nước. Một búp sen cân thường có phần bụng phình ở khoảng một phần ba từ dưới lên, đầu thuôn mềm, có vài đường cánh khép ôm quanh thân.
Chọn chất liệu theo nhu cầu đeo
Bạc. Hợp dáng sen nở và đài sen vì tạo được cánh mỏng, chi tiết mịn. Nhẹ, giá vừa, dễ đánh bóng lại. Bạc xỉn trong kẽ cánh sẽ làm nổi chiều sâu, nhiều người thích để như vậy.
Vàng. Sang, ít xỉn. Sen vàng cánh mỏng bằng vàng 24K dễ móp, nên sen vàng thường làm bằng vàng tây hoặc vàng 24K đúc khối cỡ nhỏ.
Ngọc và đá. Hợp búp sen và lá sen. Thạch anh hồng hay được chọn cho búp sen vì màu gần sen thật; ngọc xanh hợp lá sen. Kiểm đầu búp và mép lá, hai chỗ dễ mẻ.
Gỗ, trầm. Hợp đài sen và búp sen dạng khối, nhẹ và ấm. Kỵ nước, mồ hôi.
Men, nhựa, resin. Cho màu sen hồng, trắng rất tươi, giá mềm, hợp phụ kiện thời trang. Nên được bán đúng tên chất liệu, vì resin màu hồng đôi khi được gọi nhầm là thạch anh hồng; resin cầm nhẹ và ấm tay hơn đá rõ rệt.
Đồng. Đồng thau, đồng đỏ chạm sen cho màu ấm, hợp kiểu cổ điển. Đeo sát da có thể để vệt xanh khi ra mồ hôi; chọn loại có phủ bóng hoặc đeo ngoài áo.
Đeo mặt sen sao cho phù hợp
Hoa sen là biểu tượng văn hoá rộng, không thuộc riêng một nhóm người nào, nên ai cũng có thể đeo. Tuy vậy, vì sen gắn bó với Phật giáo, một số mẫu sen đi kèm hình Phật ngồi trên đài sen, chữ Vạn hoặc tràng hạt. Với những mẫu này, nhiều người giữ nếp đeo trang trọng: không để mặt dây rơi xuống sàn, tháo ra khi vào nơi không sạch sẽ, cất ở chỗ cao ráo. Đó là tập quán tôn trọng, không phải điều bắt buộc.
Với mặt sen không kèm hình tôn giáo, bạn đeo như mọi mặt dây khác. Mặt sen nở dạng tròn dẹt hợp đeo sát cổ với dây ngắn, nổi trên cổ áo tròn hoặc áo dài. Búp sen dáng giọt nước hợp dây dài vừa, nằm giữa ngực. Lá sen dáng tròn rộng thì hợp đeo ngoài áo màu trơn.
Mặt sen có cánh nổi dễ móc vào sợi len, ren, voan. Nếu bạn hay mặc những chất liệu đó, chọn búp sen trơn hoặc mặt khắc sen chìm. Người đi làm cần cúi nhiều, như nhân viên y tế, đầu bếp, thợ, nên chọn mặt nhỏ, dây ngắn để mặt không đung đưa chạm đồ vật.
Với trẻ em, mặt sen nhỏ và các cánh sen mảnh đều là chi tiết dễ gãy, dễ lọt vào miệng. Không nên đeo dây cổ cho trẻ nhỏ; nếu muốn tặng bé món sen, chọn món để trong phòng hoặc để dành tới khi bé lớn.
Chọn cỡ mặt sen theo dáng
Hoa sen có nhiều dáng nên chọn cỡ không chỉ dựa vào chiều cao. Một vài mốc tham khảo:
- Búp sen: cao một phân rưỡi đến hai phân rưỡi cho nữ, hai phân rưỡi đến ba phân rưỡi cho nam; búp dày, nên kiểm độ dày nếu đeo dưới áo mỏng.
- Sen nở dạng tròn: đường kính một đến hai phân là gọn; trên hai phân rưỡi trông khá nổi, hợp đeo ngoài áo dự tiệc.
- Đài sen: đường kính một phân rưỡi đến hai phân, hợp cả nam lẫn nữ, nhìn mộc.
- Lá sen: lá rộng nhìn thanh, có thể chọn cỡ to hơn chút vì lá mỏng, nhẹ.
- Sen kết hợp cá, chuồn chuồn: bố cục rộng, thường từ hai phân rưỡi trở lên; xem chi tiết phụ có quá nhỏ, dễ gãy không.
- Người lớn tuổi: ưu tiên mặt nhẹ, cạnh tròn, dây có khoá to.
Khi mua online, hỏi cả chiều cao, chiều rộng, độ dày và trọng lượng. Ảnh chụp cận cảnh hoa sen dễ làm mặt dây trông to hơn thực tế.
Làm sạch mặt sen nhiều kẽ
Cánh sen và lỗ đài sen là chỗ bụi, mồ hôi, kem dưỡng đọng lại. Làm sạch định kỳ theo các bước:
- Dùng cọ lông mềm khô quét nhẹ giữa các cánh và trong lỗ đài sen.
- Với mặt kim loại, lau bằng khăn ẩm có chút xà phòng trung tính, sau đó lau lại bằng khăn ẩm sạch và thấm khô ngay.
- Với bạc xỉn, dùng khăn đánh bạc ở mặt nổi, không cần cố làm sáng kẽ sâu vì phần tối làm nổi cánh.
- Với ngọc, đá, chỉ lau khăn mềm ẩm; không ngâm đá đã nhuộm hoặc có vết rạn.
- Với gỗ, chỉ lau khô, không dùng nước.
- Để mặt dây khô hoàn toàn rồi mới cất vào túi vải riêng.
Nếu cánh sen kim loại bị cong do va, thợ bạc có thể nắn lại. Tự nắn bằng tay dễ làm gãy chân cánh, nhất là với bạc đã đeo lâu. Khi chọn, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so dáng và cỡ trước.
Câu hỏi thường gặp
Nam đeo mặt dây hoa sen có hợp không?
Hợp. Nam thường chọn đài sen, búp sen bằng bạc hoặc gỗ, hay mặt bài khắc sen chìm, cỡ lớn hơn một chút và đi với dây mắt xích hoặc dây da. Sen là biểu tượng văn hoá chung, không riêng cho nữ.
Mặt sen hồng thạch anh có bị phai màu không?
Thạch anh hồng có thể nhạt màu nếu phơi nắng mạnh trong thời gian dài. Đeo hằng ngày bình thường thì thay đổi rất chậm. Nên cất trong hộp kín khi không đeo và tránh để mặt dây trên bậu cửa sổ nắng.
Mặt dây sen có Phật ngồi giữa đeo thế nào cho phải?
Nhiều người giữ nếp đeo trang trọng, tháo ra khi tắm, khi ngủ, khi vào nơi không sạch, cất ở chỗ cao. Nếu bạn có câu hỏi sâu hơn về cách đeo hình Phật, nên hỏi chư tăng ở chùa mình thường đến.
Đài sen có lỗ hạt bị đen bên trong làm sao để sạch?
Dùng tăm bông nhỏ hoặc cọ lông mảnh thấm chút nước xà phòng trung tính, xoay nhẹ trong từng lỗ, sau đó lau lại bằng nước sạch và thấm khô. Với bạc, có thể dùng tăm bông chấm dung dịch làm sạch bạc rồi rửa kỹ.
Mặt sen có hợp làm quà tặng mẹ không?
Mặt sen là món quà nhẹ nhàng, ý nghĩa thanh khiết, hợp tặng mẹ, bà, cô giáo. Nên chọn dáng búp hoặc đài sen, chất liệu nhẹ, cạnh tròn, dây có khoá dễ cài, và đi kèm hộp có lót mềm.