Thiềm thừ ngọc, đá được lau theo một nguyên tắc chung: quét bụi khô trước bằng chổi lông mềm, sau đó lau khăn hơi ẩm và lau khô ngay; chỉ rửa nước với các loại đá cứng, không nhuộm, không tẩm keo như nephrite, Hoàng Long, mã não, thạch anh, obsidian. Đá mềm như Tú ngọc, đá khổng tước và mọi loại đá nhuộm, tẩm thì chỉ lau khô hoặc lau ẩm rất nhẹ, tránh muối, axit và nắng gắt.
Thiềm thừ có nhiều kẽ hơn hầu hết vật phẩm khác: nốt sần trên lưng, khóe miệng, lỗ vuông đồng tiền, ngón chân và đống tiền dưới đế. Bụi đọng ở đó lâu ngày làm con cóc xỉn màu. Bài này hướng dẫn lau từng chỗ, giữ tượng qua mùa nồm ẩm miền Bắc và mùa mưa miền Nam, cách đóng gói khi chuyển nhà, và chỉ rõ tập quán tẩy uế nào hợp hay không hợp với từng loại đá.
Loại đá nào chịu được gì
Bảng tổng hợp cho các loại đá hay gặp trên tượng thiềm thừ, dựa trên đặc tính vật liệu:
| Loại đá | Rửa nước sạch | Nước muối | Nắng trực tiếp lâu | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Nephrite, jadeite loại A | Được, lau khô ngay | Không nên ngâm lâu | Chịu được, vẫn nên tránh | Bền nhất nhóm |
| Hoàng Long, mã não tự nhiên | Được | Không nên | Chịu được | Mã não nhuộm thì tránh nước nhiều |
| Thạch anh vàng, tóc, trắng | Được, nước nhiệt độ phòng | Không nên | Tạm được | Tránh sốc nhiệt |
| Thạch anh tím | Được | Không nên | Không nên, có thể nhạt màu | Để nơi ánh sáng gián tiếp |
| Obsidian | Được, lau khô kỹ | Không nên | Tạm được | Dễ xước, tránh khăn có cát |
| Tú ngọc (serpentine) | Lau ẩm nhanh | Không | Không nên | Mềm, dễ xước, có thể xỉn |
| Đá khổng tước (malachite) | Không | Không | Không nên | Kỵ axit, chỉ lau khô |
| Đá nhuộm, tẩm keo bất kỳ | Hạn chế | Không | Không nên | Màu và keo dễ hỏng |
Nếu không rõ tượng của mình là loại gì, hãy áp dụng mức an toàn nhất: chỉ quét bụi khô và lau khăn hơi ẩm, không ngâm, không muối, không nắng gắt. Cách này không làm hỏng loại đá nào.
Lau một con thiềm thừ đá từ đầu tới đế
Lau định kỳ mỗi tuần hoặc hai tuần, mất khoảng năm phút. Chuẩn bị chổi lông mềm hoặc cọ trang điểm, khăn microfiber, tăm bông và một chiếc khăn bông gấp đôi để kê.
- Nhấc tượng xuống chỗ phẳng thấp. Đỡ dưới bụng và đế bằng hai tay, không nhấc bằng đồng tiền hay đầu cóc. Đặt lên khăn bông gấp đôi.
- Quét bụi khô. Dùng chổi lông quét lưng theo chiều từ đầu xuống đuôi, đi vòng quanh từng nốt sần. Quét khóe miệng, kẽ chân và đống tiền dưới đế.
- Làm sạch lỗ vuông và khe môi. Dùng tăm bông khô, xoay nhẹ. Không dùng tăm kim loại.
- Lau ẩm. Vắt khăn microfiber thật ráo, lau toàn thân. Với đá rửa được, có thể rửa nhanh dưới vòi nước nhiệt độ phòng nếu kẽ bám bẩn nhiều.
- Lau khô ngay. Lau khô toàn thân, dùng tăm bông khô thấm nước ở kẽ nốt và lỗ vuông. Để tượng thêm vài phút nơi thoáng trước khi đặt lại.
- Lau đế và mặt kệ. Lau đế gỗ, kiểm miếng nỉ dưới đáy còn bám chắc, rồi đặt tượng về chỗ cũ.
Nếu tượng bám dầu mỡ, chẳng hạn đặt gần khu bếp ở cửa hàng ăn uống, có thể pha một giọt nước rửa chén trung tính vào bát nước ấm, lau bằng khăn rồi lau lại bằng nước sạch và lau khô. Chỉ làm với đá không nhuộm, không tẩm.
Nước muối, ánh trăng và các cách tẩy uế theo tập quán
Tẩy uế vật phẩm là một tập quán dân gian, có nhiều cách: ngâm nước muối, phủ muối hột, đặt dưới ánh trăng rằm, hơ qua khói trầm hương, để tượng qua đêm trên đĩa thạch anh vụn. Đây không phải việc bắt buộc. Nhiều gia đình chỉ lau sạch rồi bày. Nếu nhà bạn có nếp riêng, có thể theo nếp đó; điều cần tính là cách làm có hợp với chất đá hay không.
Nước muối là cách hay gặp nhất nhưng ít hợp với đá nhất. Muối có thể đọng lại trong kẽ nốt lưng, lỗ vuông đồng tiền, khô lại thành vệt trắng; với đá xốp, đá tẩm keo, đá nhuộm, muối có thể làm xỉn màu, hỏng keo. Đá khổng tước và Tú ngọc không nên tiếp xúc nước muối. Nếu muốn theo tập quán này, cách nhẹ hơn là đặt tượng cạnh một bát muối, không cho muối chạm tượng.
Ánh trăng không gây hại cho đá. Ánh nắng thì khác: một số người phơi tượng ra nắng để "nạp", nhưng nắng gắt nhiều giờ có thể làm thạch anh tím nhạt màu, đá nhuộm phai, keo gắn đồng tiền giòn. Khói trầm không làm hỏng đá nhưng để lâu có thể bám lớp mờ trên mặt bóng, lau lại bằng khăn ẩm là sạch. Không có cách nào trong số này bắt buộc phải nhờ người làm hộ hay tốn tiền.
Mùa nồm, mùa mưa và tượng đá
Đá tự nhiên không sợ ẩm, phần đi kèm thì có. Đá như nephrite, thạch anh, Hoàng Long không hút nước đáng kể. Nhưng đế gỗ có thể mốc, miếng nỉ dưới đáy có thể ẩm và hôi, keo gắn đồng tiền có thể yếu dần nếu ẩm kéo dài.
Nước đọng trên mặt đá lạnh. Mùa nồm miền Bắc, hơi nước ngưng thành giọt trên mặt đá lạnh và mặt kính. Lau khô mỗi ngày những hôm nồm nặng, hạn chế mở cửa khi trời nồm, dùng máy hút ẩm nếu có.
Đá nhuộm và đá mềm nhạy hơn. Ẩm kéo dài có thể làm đá nhuộm loang màu nhẹ ở kẽ, đá mềm xỉn mặt. Có thể cất tạm vào tủ kính có gói hút ẩm trong những tuần nồm nặng.
Miền Nam mùa mưa. Độ ẩm cao kéo dài nhưng ít nồm đọng nước. Chú ý đế gỗ và miếng nỉ, lau khô đế định kỳ, phơi đế ở nơi thoáng nếu thấy có đốm mốc.
Giữ thiềm thừ ở quầy hàng và nơi đông người
Thiềm thừ đặt ở quầy thu ngân, bàn lễ tân hay kệ cửa hàng chịu nhiều tác động hơn tượng trong nhà: bụi từ đường, tay khách sờ vào, tiền giấy và tiền xu đặt cạnh, nhân viên lau quầy bằng khăn ướt có chất tẩy. Sau vài tháng, tượng có thể xỉn ở đầu và đồng tiền, kẽ lưng đọng bụi đen. Việc giữ gìn ở đây cần thành nếp hơn là làm theo cảm hứng.
Cách đơn giản là giao cho một người lau tượng theo lịch, ví dụ đầu tuần, bằng chổi lông và khăn riêng, không dùng chung khăn lau quầy có dung dịch tẩy rửa. Đặt tượng trên đế có gờ, lùi vào trong góc quầy, để khách khó gạt tay trúng. Nếu khách thích sờ đầu cóc như một thói quen cầu may, đá dai như nephrite, Hoàng Long, mã não sẽ chịu được lâu hơn hẳn Tú ngọc hay thạch anh.
Không để tiền xu kim loại chồng trực tiếp lên lưng hay đế tượng đá trong thời gian dài: mép đồng xu có thể làm xước đá mềm, và đồng xu ẩm có thể để vết ố. Nếu muốn đặt tiền theo tập quán, lót một miếng giấy đỏ hoặc vải nhỏ bên dưới. Khi cửa hàng sửa chữa, sơn lại hay lau dọn lớn, cất tượng vào hộp trước để không dính sơn, bụi xi măng.
Cuối mỗi năm, nhiều cửa hàng tổng vệ sinh trước Tết. Đây là dịp hợp lý để rửa kỹ tượng nếu chất đá cho phép, kiểm lại keo đồng tiền, thay miếng nỉ dưới đáy và lau dầu cho đế gỗ. Làm một lần kỹ như vậy giúp con cóc giữ được vẻ sạch sẽ suốt cả năm sau.
Khi tượng bị mờ, xỉn hoặc có vết ố
Một số tình trạng hay gặp và cách xử lý tại nhà, trước khi nghĩ tới việc mang đi thợ:
- Mờ do bụi bám lâu ngày: lau ẩm rồi lau khô kỹ thường làm bóng lại; với đá rửa được, rửa nhanh dưới vòi nước.
- Mờ do xước li ti ở đá mềm: xoa một lớp rất mỏng sáp ong không màu, để vài phút, đánh bằng khăn cotton.
- Vệt trắng ở kẽ sau khi ngâm muối: rửa lại bằng nước sạch với đá rửa được, dùng cọ mềm chải kẽ, lau khô.
- Vết ố vàng quanh đồng tiền gắn keo: thường do keo lão hoá; có thể cạo nhẹ bằng que gỗ, nếu ố lan rộng thì tháo gắn lại.
- Đồng tiền đồng thau xỉn: lau bằng khăn đánh đồng loại khô, tránh để chất đánh bóng dính sang đá.
- Vết dầu mỡ: lau bằng nước ấm pha một giọt nước rửa chén trung tính, rồi lau lại bằng nước sạch.
Nếu tượng có vết rạn lan rộng, mẻ lớn hoặc lớp đánh bóng mất nhiều mảng, mang tới thợ đá hay thợ phục chế. Họ có máy mài và bột đánh bóng phù hợp từng loại đá.
Đóng gói thiềm thừ đá khi chuyển nhà hoặc gửi đi
Phần lớn tượng đá hỏng không phải lúc bày mà lúc di chuyển. Đóng gói theo thứ tự sau giúp giảm rủi ro:
- Tháo đồng tiền rời. Nếu đồng tiền đặt rời, lấy ra, gói riêng bằng giấy và để trong túi nhỏ dán băng dính lên hộp.
- Bọc chỗ dễ sứt trước. Quấn một lớp xốp mỏng hoặc khăn giấy quanh đồng tiền liền khối, đầu cóc, chân và mép bệ.
- Bọc toàn thân. Quấn hai đến ba lớp màng xốp hơi, dán băng dính lên lớp xốp chứ không dán trực tiếp vào đá.
- Chọn hộp vừa. Hộp cứng lớn hơn tượng vài phân mỗi chiều, chèn kín bằng giấy vò hoặc xốp để tượng không xê dịch.
- Tách đế. Đế gỗ gói riêng, không để đế và tượng va nhau trong hộp.
- Ghi chú và đặt đúng chỗ. Ghi "dễ vỡ, đá nặng" bên ngoài; đặt hộp ở dưới cùng hoặc giữa các hộp mềm, không chồng hộp nặng lên trên.
Khi tới nhà mới, mở hộp trên mặt phẳng thấp, gỡ xốp từ từ, kiểm lại đồng tiền, chân và đế trước khi đặt tượng lên kệ. Nếu phát hiện rạn mới, chụp ảnh ngay để xử lý với đơn vị vận chuyển nếu cần.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên lau thiềm thừ đá một lần?
Trong nhà thông thường, quét bụi mỗi tuần và lau ẩm mỗi hai đến bốn tuần là đủ. Ở quầy hàng, cửa hàng gần đường nhiều bụi, có thể quét bụi vài ngày một lần. Lau quá thường bằng khăn khô có cát lại dễ làm xước đá mềm.
Có nên bôi dầu cho thiềm thừ ngọc để bóng hơn không?
Không cần. Độ bóng của ngọc đến từ lớp đánh bóng. Dầu ăn, dầu khoáng bám bụi, có thể ngấm vào vết rạn và đổi màu. Với đá mềm bị mờ, một lớp sáp ong không màu mỏng là đủ; với đá cứng, chỉ cần lau sạch và lau khô.
Thiềm thừ đá có cần "nạp năng lượng" định kỳ không?
Việc "nạp" là một quan niệm, không bắt buộc và không ảnh hưởng tới chất đá. Nếu bạn muốn theo, hãy chọn cách không gây hại như đặt dưới ánh trăng, tránh phơi nắng gắt nhiều giờ với thạch anh tím, đá nhuộm hay tượng có đồng tiền gắn keo.
Rửa thiềm thừ đá bằng nước máy có để lại cặn không?
Nước máy ở một số nơi có nhiều khoáng, khô lại có thể để vệt mờ trên mặt đá bóng, nhất là obsidian và thạch anh. Lau khô ngay sau khi rửa sẽ tránh được. Nếu nước nhà bạn cứng, có thể tráng lại bằng nước đun sôi để nguội trước khi lau khô.
Đế gỗ của thiềm thừ bị mốc có cần thay không?
Mốc nhẹ trên bề mặt có thể lau bằng khăn ẩm, phơi chỗ thoáng có gió cho khô hẳn, sau đó lau một lớp sáp gỗ. Nếu mốc ăn sâu, gỗ mềm hoặc có mùi khó chịu, nên thay đế mới để không ảnh hưởng tới mặt kệ và miếng nỉ.
Có nên cất thiềm thừ đá vào hộp khi không bày?
Có thể. Gói tượng trong khăn mềm hoặc túi vải, đặt trong hộp có lót xốp, để nơi khô, tránh chỗ có mùi hoá chất. Không cất chung với đồ kim loại hay đá cứng khác để tránh xước. Đồng tiền rời gói riêng để không thất lạc.