Tourmaline nên được làm sạch bằng nước ấm vừa phải, xà phòng trung tính và cọ mềm, rồi lau khô; tránh máy siêu âm, máy hơi nước và mọi thay đổi nhiệt độ đột ngột. Với độ cứng khoảng 7–7,5, tourmaline khó trầy, nhưng vết nứt bên trong và lớp xử lý như nhựa ngấm mới là điểm yếu cần bảo vệ.
Cách giữ cũng khác nhau theo dạng món đồ: vòng hạt cần lo dây, lát mỏng cần lo va đập, cây thô trên đá mẹ cần lo nền mica và keo gia cố. Bài này đi từ đặc điểm độ bền, sang quy trình làm sạch, bảng so sánh các phương pháp kể cả các cách tẩy uế theo quan niệm, đến cách cất giữ chung với đá khác và xử lý khi đá bị nứt, sứt.
Tourmaline bền ở đâu, yếu ở đâu
Về bề mặt, tourmaline khá bền: độ cứng tương đương hoặc nhỉnh hơn thạch anh, không bị cát trong bụi nhà làm trầy dễ dàng như các đá mềm. Nó cũng không tan trong nước, không phản ứng với xà phòng thông thường, không sợ mồ hôi. Đây là lý do vòng tourmaline đeo hằng ngày được nhiều năm mà mặt hạt vẫn bóng.
Điểm yếu thứ nhất là vết nứt. Tourmaline hồng, đỏ gần như luôn có vết nứt bên trong; schorl thô hay nứt ngang; lát mỏng dễ gãy theo vết nứt sẵn có. Va đập và sốc nhiệt làm vết nứt lan. Điểm yếu thứ hai là xử lý: đá chiếu xạ có thể nhạt màu khi gặp nhiệt cao, đá ngấm dầu hay nhựa có thể bị dung môi, nước nóng và rung siêu âm làm bong lớp ngấm.
Điểm yếu thứ ba nằm ngoài viên đá: dây xâu, khung bạc, keo dán, nền mica của mẫu đá mẹ. Rất nhiều trường hợp "vòng tourmaline bị hỏng" thật ra là dây đứt, bạc xỉn hay keo bong, chứ không phải đá. Vì vậy mọi lời khuyên bảo quản dưới đây đều tính cả những phần đi kèm.
Nếu không biết món đồ của mình có xử lý hay không, hãy giữ theo mức thận trọng nhất: coi như đá có vết nứt và có lớp ngấm. Cách giữ này không làm hại đá nguyên tự nhiên, trong khi cách giữ dễ dãi có thể làm hỏng vĩnh viễn một viên đã xử lý.
Làm sạch vòng và món đeo tourmaline định kỳ
Với vòng hạt, mặt dây, nhẫn đeo thường xuyên, làm sạch khoảng một lần mỗi tháng là đủ, hoặc khi thấy hạt mờ đi vì kem dưỡng, mồ hôi. Các bước:
- Chuẩn bị bát nước ấm vừa tay, không nóng, pha vài giọt xà phòng rửa tay hoặc nước rửa chén dịu nhẹ.
- Nhúng nhanh món đồ, dùng bàn chải đánh răng lông mềm chải nhẹ quanh từng hạt, chú ý lỗ khoan và chỗ chấu bọc nơi cặn hay bám.
- Không ngâm lâu. Với vòng dây chun, tránh ngâm quá vài phút vì dây hút nước sẽ giãn và nhanh giòn.
- Tráng lại bằng nước sạch cùng nhiệt độ, tránh chuyển ngay sang nước lạnh.
- Thấm khô bằng khăn cotton mềm, đặt vòng nằm phẳng trên khăn cho khô hẳn trước khi đeo hoặc cất, để dây không bị kéo giãn khi còn ướt.
- Lau lại mặt hạt bằng khăn khô sạch để lấy lại độ bóng.
Với vòng có hạt đã biết là ngấm nhựa hoặc lát dưa hấu mỏng, chỉ nên lau bằng khăn hơi ẩm thay vì nhúng nước, để tránh làm lớp ngấm bong ra.
So sánh các phương pháp làm sạch và tẩy uế phổ biến
Ngoài làm sạch vật lý, nhiều người còn làm các nghi thức tẩy uế theo quan niệm. Bảng dưới đánh giá mỗi cách từ góc độ an toàn cho đá; phần ý nghĩa tâm linh là tập quán riêng của từng gia đình.
| Phương pháp | An toàn cho tourmaline | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nước ấm và xà phòng dịu | An toàn | Cách làm sạch được khuyên dùng cho hầu hết món tourmaline |
| Máy rửa siêu âm | Không nên | Rung có thể làm vết nứt lan và lớp nhựa ngấm bong ra |
| Máy hơi nước | Không nên | Nhiệt cao và đột ngột gây sốc nhiệt |
| Ngâm nước muối | Tạm được với đá nguyên, không nên với mẫu có keo, nền mica | Muối đọng trong kẽ nứt, kẽ sọc khi khô; cần tráng kỹ |
| Phơi nắng | Thận trọng | Nắng ngắn không hại; nắng gắt kéo dài sau kính có thể làm nóng, nhạt đá chiếu xạ |
| Phơi ánh trăng | An toàn | Tập quán tẩy uế, không ảnh hưởng vật lý đến đá |
| Xông khói trầm, hương | An toàn nếu giữ khoảng cách | Không để đá chạm vào lửa hay than nóng; khói có thể bám cặn lên mặt đá |
| Vùi trong gạo hoặc đất | Tạm được | Bụi gạo, đất bám vào kẽ; cần làm sạch lại sau đó |
Bạn có thể kết hợp tập quán gia đình với việc làm sạch vật lý: rửa sạch bằng nước ấm trước, để khô, rồi mới đặt dưới ánh trăng hay xông trầm theo nếp nhà, thay vì chọn những cách có hại cho đá.
Muối, nước muối và câu hỏi "có làm mòn đá không"
Ngâm đá trong nước muối là cách tẩy uế phổ biến trong giới vật phẩm. Về mặt hoá học, muối ăn không phản ứng với tourmaline và không làm mòn bề mặt đá trong thời gian ngâm thông thường. Vấn đề nằm ở chỗ khác: nước muối len vào kẽ nứt, kẽ sọc, lỗ khoan, khi khô để lại tinh thể muối trắng khó lau sạch, và trong một số trường hợp tinh thể muối lớn dần trong kẽ có thể tạo áp lực nhỏ lên vết nứt.
Nước muối cũng không tốt cho phần đi kèm: dây chun mau giòn, dây cước bị bám muối, kim loại bọc như bạc, đồng dễ xỉn và ăn mòn. Mẫu đá mẹ nền mica hay lepidolit thì càng không nên ngâm.
Nếu gia đình bạn quen tẩy uế bằng muối, có cách nhẹ nhàng hơn: đặt món đồ trên một đĩa khô cạnh hoặc trên lớp muối hạt khô, không ngâm nước, để qua đêm rồi lau sạch. Với vòng, hãy tháo đá ra khỏi dây nếu muốn ngâm, hoặc chỉ ngâm thật nhanh rồi tráng nước ngọt kỹ và để khô hẳn.
Nhiệt độ, nắng và hiện tượng đá hút bụi
Sốc nhiệt là kẻ thù lớn nhất của tourmaline có vết nứt. Những tình huống hay gặp: rửa vòng bằng nước nóng rồi tráng nước đá, đeo vòng đi từ phòng máy lạnh ra trời nắng gắt rồi nhúng tay vào nước nóng, để mặt dây trên táp lô xe hơi giữa trưa. Một lần không chắc gây hỏng, nhưng lặp lại nhiều lần có thể làm vết nứt sẵn có lan rộng và rõ hơn.
Tourmaline nhìn chung bền màu dưới ánh sáng thường. Rủi ro phai màu chủ yếu thuộc về đá đã chiếu xạ khi gặp nhiệt độ cao, như để trong xe đóng kín giữa trưa hè hoặc gần nguồn nhiệt mạnh. Lớp nhựa ngấm trong vết nứt cũng có thể ngả vàng theo thời gian dưới nhiệt và tia cực tím.
Một điều thú vị: vì tính nhiệt điện, khi tourmaline nóng lên rồi nguội đi, như mẫu trong tủ kính có đèn sợi đốt bật tắt hằng ngày, bề mặt có thể tích điện và hút bụi nhanh hơn các đá khác cùng tủ. Dùng đèn LED ít toả nhiệt, lau bằng khăn hơi ẩm thay vì khăn khô cọ mạnh sẽ giúp mẫu sạch lâu hơn.
Cất giữ tourmaline chung với đá và trang sức khác
Đá mềm hơn tourmaline sẽ bị nó làm trầy. Huỳnh thạch, ngọc lam, mã não sau thời gian dài cọ xát, hổ phách, ngọc trai, malachite đều mềm hơn. Cất chung hộp, xóc qua lại khi di chuyển, những món này sẽ bị tourmaline cào xước.
Đá cứng hơn sẽ làm trầy tourmaline. Topaz, corundum như ruby, sapphire, spinel và kim cương cứng hơn tourmaline. Nhẫn kim cương cất chung túi với mặt dây tourmaline có thể để lại vết xước trên mặt giác.
Thạch anh cứng ngang. Thạch anh và tourmaline có độ cứng gần nhau, cọ lâu vẫn có thể làm mờ cạnh giác của nhau. Với vòng hạt tròn thì ảnh hưởng ít hơn.
Mỗi món một ngăn hoặc một túi. Cách đơn giản nhất là túi vải nhỏ hoặc hộp có ngăn lót nỉ. Vòng hạt cất nằm phẳng, không treo lâu ngày trên móc vì dây chun sẽ giãn theo trọng lượng.
Mẫu thô và lát mỏng cần chỗ riêng. Cây thô và lát mỏng nên có hộp cứng lót mút, khoét theo hình mẫu nếu có thể, để không xê dịch khi mở đóng ngăn tủ.
Ghi chú món đồ. Dán ghi chú tên đá, ngày mua, tình trạng xử lý nếu biết vào hộp. Sau vài năm, bạn sẽ khỏi nhầm tourmaline với các đá cùng màu trong bộ sưu tập.
Khi đá bị nứt, sứt hoặc dây đứt
Dù giữ cẩn thận, đôi lúc món đồ vẫn gặp sự cố. Cách xử lý theo từng trường hợp:
- Hạt vòng sứt nhỏ ở mép lỗ: thay hạt nếu còn hạt dự phòng, hoặc dời hạt đó sang vị trí ít va như sát nút thắt. Mép sứt có thể cắt dây nhanh hơn.
- Vết nứt mới xuất hiện trên mặt nhẫn, mặt dây: ngừng đeo, mang đến thợ kim hoàn kiểm tra ổ chấu, xem có cần siết lại hay đổi sang ổ bọc viền.
- Lát dưa hấu nứt đôi: thợ có thể dán bằng keo trong chuyên dụng để bày, nhưng không nên đeo tiếp.
- Cây thô rời khỏi đá mẹ: giữ nguyên các mảnh, mang đến người làm mẫu khoáng vật để gắn lại đúng vị trí, không tự dùng keo dán nhanh vì dễ ố vàng.
- Dây chun đứt: gom đủ hạt, đếm và chụp ảnh thứ tự nếu còn nhớ, xâu lại bằng dây mới. Có thể nhờ cửa hàng hoặc tự làm với dây chun nhiều sợi.
- Lớp nhựa ngấm bị mờ trắng: đây là dấu hiệu lớp ngấm bị bong; chỉ thợ chuyên xử lý đá mới có thể ngấm lại.
Phần lớn sự cố có thể tránh được bằng ba thói quen: tháo vòng khi làm việc nặng, tránh nước nóng đột ngột và cất mỗi món một chỗ. Thêm một thói quen nhỏ là kiểm tra nhanh dây và chấu mỗi lần làm sạch định kỳ, để phát hiện chỗ lỏng trước khi đá rơi mất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng máy siêu âm để làm sạch vòng tourmaline không?
Không nên. Rung siêu âm có thể làm vết nứt bên trong lan rộng và làm bong lớp dầu, nhựa ngấm ở đá đã xử lý. Tourmaline gần như luôn có vết nứt, nhất là loại hồng, đỏ. Nước ấm, xà phòng dịu và bàn chải mềm là đủ để làm sạch an toàn.
Tourmaline có bị phai màu khi đeo đi biển, đi nắng không?
Đeo ra nắng trong sinh hoạt thường ngày không làm tourmaline phai màu. Rủi ro chủ yếu đến từ nhiệt cao kéo dài, như để trong xe đóng kín giữa trưa, với đá đã chiếu xạ. Khi đi biển, nên tháo vòng để tránh cát mài dây và muối đọng trên hạt.
Bao lâu nên thay dây vòng tourmaline một lần?
Tuỳ tần suất đeo và loại dây. Dây chun đeo hằng ngày thường nên thay sau khoảng một đến hai năm, hoặc sớm hơn nếu thấy dây giãn, hạt hở khe hay sợi dây bị xơ. Dây cước có nút chặn giữa các hạt bền hơn, nhưng cũng nên kiểm tra định kỳ.
Có nên tẩy uế tourmaline bằng nước muối không?
Có thể nếu đá nguyên khối, không có keo, không ngâm cùng dây và kim loại, và tráng kỹ bằng nước ngọt sau đó. Với mẫu đá mẹ nền mica, lát mỏng có nhựa ngấm hoặc vòng dây chun thì nên chọn cách khô như đặt cạnh muối hạt hay phơi ánh trăng.
Vì sao tourmaline trong tủ kính bám bụi nhanh hơn đá khác?
Do tính nhiệt điện. Khi đèn trong tủ làm đá nóng lên rồi nguội đi, bề mặt tourmaline tích điện và hút bụi nhẹ. Dùng đèn LED ít toả nhiệt, hạn chế bật tắt liên tục và lau bằng khăn hơi ẩm sẽ giảm hiện tượng này.