Khuyên tai thạch anh thật có thể nhận ra bằng ba dấu hiệu dễ kiểm nhất: viên đá mát và lâu ấm hơn thuỷ tinh khi chạm vào môi, bên trong thường có bông, vệt mây hay vết nứt li ti thay vì bọt khí tròn, và mặt đá chịu được vết cạ của dao thép. Với viên nhỏ 5–10 ly, các dấu hiệu này yếu hơn so với một quả cầu hay chuỗi vòng, nên kết luận chắc chắn vẫn cần kính lúp và người có dụng cụ đo.
Thạch anh là loại đá được làm khuyên tai phong thủy nhiều nhất vì rẻ hơn đá quý, đủ cứng để đeo hằng ngày (độ cứng 7 trên thang Mohs) và có đủ màu: hồng, tím, trắng trong, vàng, khói. Theo quan niệm dân gian, mỗi màu gắn với một mong muốn khác nhau, nhưng với người đeo, câu hỏi thực tế hơn là màu nào bền, màu nào hay bị làm giả và kiểu khuyên nào hợp với từng loại. Bài này đi qua từng màu theo đúng thứ tự đó.
Thạch anh là khoáng vật gì và vì sao hợp làm khuyên tai
Thạch anh là silic điôxit kết tinh, một trong những khoáng vật phổ biến nhất trong vỏ Trái Đất. Thạch anh hồng, thạch anh tím, thạch anh trắng, citrine hay thạch anh khói đều là cùng một khoáng vật, chỉ khác nhau ở tạp chất và khuyết tật trong mạng tinh thể tạo ra màu. Tỉ trọng của chúng gần như nhau, khoảng 2,65, và chiết suất cũng gần như nhau. Vì vậy người giám định phân biệt thạch anh với đá khác bằng số đo, còn phân biệt các màu thạch anh với nhau bằng mắt.
Với khuyên tai, độ cứng 7 là con số có ý nghĩa thực tế. Bụi trong không khí chứa nhiều hạt cát, mà cát phần lớn cũng là thạch anh. Đá nào mềm hơn 7 sẽ bị bụi làm mờ dần mỗi lần lau bằng khăn khô. Thạch anh ngang với bụi nên giữ bóng khá lâu, trong khi thuỷ tinh (khoảng 5,5) và nhựa thì mờ đi sau vài tháng đeo. Đó là lý do một đôi nụ thạch anh đeo nhiều năm vẫn bóng, còn nụ thuỷ tinh cùng màu thì xước li ti ở mặt trên.
Thạch anh cũng không có mặt cát khai rõ như fluorite hay topaz, nên ít khi tách vỡ theo một mặt phẳng khi rơi xuống sàn. Nó vẫn có thể mẻ cạnh nếu va mạnh vào nền gạch, nhất là viên giác cắt có cạnh sắc. Viên mài tròn (cabochon) và hạt tròn chịu va đập tốt hơn viên mài giác.
Từng màu thạch anh trên khuyên tai: màu từ đâu, giả thường gặp
Bảng dưới gom những màu thạch anh hay gặp nhất ở quầy khuyên tai. Phần "quan niệm" là cách dân gian và người bán vật phẩm hay gán, ghi lại để bạn hiểu ngôn ngữ của người bán, không phải công dụng đã kiểm chứng.
| Màu | Màu do đâu | Quan niệm hay được nhắc | Hàng giả, hàng xử lý thường gặp |
|---|---|---|---|
| Hồng (rose quartz) | Sợi khoáng vật siêu nhỏ trong đá, thường làm đá đục nhẹ như sương | Tình cảm, sự dịu dàng | Thuỷ tinh hồng trong veo, thạch anh trắng nhuộm hồng, nhựa đúc |
| Tím (amethyst) | Sắt cùng bức xạ tự nhiên trong lòng đất | Sự tĩnh tâm, tập trung | Thuỷ tinh tím, thạch anh tổng hợp nuôi trong lò, đá nhạt được nhuộm |
| Trắng trong (pha lê tự nhiên) | Gần như không có tạp chất | Sự trong sạch, dễ phối với mệnh nào cũng được | Pha lê chì, thuỷ tinh mài giác |
| Vàng (citrine) | Tự nhiên hiếm; phần lớn trên thị trường là thạch anh tím đem nung | Tài lộc theo quan niệm buôn bán | Thạch anh tím nung ra màu vàng cam đậm, thuỷ tinh vàng |
| Khói (smoky quartz) | Nhôm cùng bức xạ tự nhiên | Sự vững vàng | Thạch anh trắng chiếu xạ nhân tạo, thuỷ tinh xám |
Điểm đáng nhớ nhất trong bảng là citrine. Phần lớn đá vàng cam đậm bán với tên citrine là thạch anh tím đã nung; về mặt khoáng vật nó vẫn là thạch anh thật, chỉ là màu do người tạo ra. Người bán tử tế sẽ ghi "citrine nung" hoặc "thạch anh vàng xử lý nhiệt". Việc nung không làm hỏng đá, nhưng bạn có quyền biết.
Soi một đôi nụ thạch anh tại quầy hoặc khi vừa nhận hàng
Viên trên khuyên tai đã gắn vào ổ kim loại, nên không cân được tỉ trọng hay thả nước. Bạn chỉ còn mắt, tay và một chiếc kính lúp nhỏ. Làm theo thứ tự dưới đây để loại bớt hàng giả rõ ràng:
- Đặt hai chiếc cạnh nhau trên giấy trắng dưới ánh sáng ban ngày. Thạch anh tự nhiên hiếm khi đều màu tuyệt đối; hai viên hơi lệch sắc là bình thường. Hai viên giống hệt nhau đến từng vệt mây, trong veo như kẹo, nên để ý thêm.
- Chạm mặt đá vào môi trên hoặc má. Thạch anh dẫn nhiệt tốt hơn thuỷ tinh nên cảm giác mát kéo dài hơn vài giây; nhựa thì gần như ấm ngay. Dấu hiệu này rõ khi so cùng lúc với một viên đã biết chắc là thuỷ tinh.
- Soi bằng kính lúp 10 lần. Bọt khí tròn trịa, xếp thành chuỗi hoặc nằm lẻ loi giữa viên, cùng vân xoáy như mật ong khuấy, là dấu vết của thuỷ tinh nấu chảy. Thạch anh tự nhiên có bông, vệt nứt nhỏ dạng lông vũ, tinh thể li ti góc cạnh.
- Nhìn kỹ chỗ đá tiếp giáp ổ kim loại. Viên nhuộm thường đọng màu đậm hơn ở vết nứt và quanh lỗ khoan nếu là hạt xuyên chốt.
- Xem mặt trên của viên giác cắt: cạnh giác thạch anh sắc, phẳng; cạnh thuỷ tinh đúc khuôn thường tròn mềm, có khi lõm nhẹ ở giữa mặt.
- Nếu cần chắc chắn vì đôi khuyên có giá trị cao hoặc là quà biếu, nhờ nơi giám định đo chiết suất. Đây là phép đo không phá huỷ, viên đá nhỏ vẫn đo được.
Đừng thử bằng cách cạ đá lên kính cửa hoặc đem đốt bật lửa. Viên nhỏ dễ mẻ, ổ kim loại dễ biến màu, còn kết quả thì không nói được nhiều hơn kính lúp.
Màu nào bền, màu nào cần giữ khỏi nắng
Thạch anh tím có thể nhạt màu. Màu tím của amethyst đến từ tâm màu liên quan tới sắt và bức xạ. Nhiệt độ cao và ánh nắng mạnh kéo dài có thể làm màu nhạt dần. Một đôi nụ đeo đi làm hằng ngày không đáng lo, nhưng đừng để khuyên trên bậu cửa sổ hướng tây hay trong xe ô tô đậu ngoài nắng nhiều tuần liền.
Thạch anh hồng cũng có thể bạc màu. Nhiều người ghi nhận thạch anh hồng để lâu dưới nắng gắt nhạt đi. Mức độ khác nhau tuỳ viên, nên cách an toàn là cất khuyên trong hộp kín sáng khi không đeo. Màu hồng nhạt, đục sữa là đặc trưng của loại đá này, không phải dấu hiệu kém chất lượng.
Thạch anh trắng và citrine nung bền màu nhất. Thạch anh trắng không có màu để mất. Citrine nung đã qua nhiệt độ cao trong lò, nên ánh nắng thường ngày không làm thay đổi thêm. Hai loại này hợp với người hay đi ngoài trời.
Thạch anh khói chiếu xạ cần giữ khỏi nhiệt độ cao. Đá khói tạo màu nhân tạo có thể nhạt đi khi gặp nhiệt độ cao, ví dụ khi thợ hàn sửa ổ kim loại sát viên đá. Khi đem khuyên đi sửa, hãy nhắc thợ tháo đá ra trước.
Đá nhuộm sợ hoá chất. Viên nhuộm có thể nhả màu khi gặp cồn, nước tẩy trang, nước hoa xịt thẳng. Nếu thấy bông tẩy trang có vệt hồng hay tím sau khi lau, đó là dấu hiệu viên đá đã được nhuộm.
Chọn kiểu khuyên cho từng màu thạch anh
Thạch anh có hai dạng chính trên khuyên tai: trong suốt và đục mờ. Mỗi dạng hợp với một kiểu chế tác khác nhau:
- Thạch anh trắng trong và tím đậm hợp mài giác. Ánh sáng đi vào viên đá rồi phản xạ qua các mặt giác, tạo độ lấp lánh. Viên 5–6 ly mài giác tròn đã đủ sáng cho nụ đeo đi làm.
- Thạch anh hồng đục sữa hợp mài tròn cabochon hoặc hạt tròn. Mài giác thạch anh hồng đục không tạo thêm bao nhiêu ánh sáng, mà lại làm lộ các vệt mây không đều.
- Citrine màu vàng cam hợp ổ viền vàng hoặc bạc xi vàng; đặt trong ổ bạc trắng màu đá trông nhạt hơn.
- Thạch anh khói, thạch anh tím nhạt hợp khung bạc trắng, nhìn thanh và dễ đi với áo công sở.
- Hoa tai thả có một hạt thạch anh tròn đung đưa hợp đi tiệc vài giờ; chọn hạt từ 8 ly trở lên thì nên thử cân xem cả chiếc bao nhiêu gam trước khi mua.
- Người mới đeo khuyên đá có thể bắt đầu bằng đôi nụ thạch anh trắng trong vì dễ phối với mọi màu áo, rồi mới thêm màu sau.
Trong cùng một màu, chọn hai viên có độ trong và sắc gần nhau quan trọng hơn chọn viên to. Hai chiếc lệch màu rõ sẽ lộ ngay khi đứng đối diện người khác.
Thạch anh trên khuyên tai và chuyện hợp mệnh
Bảng màu theo ngũ hành hay xếp thạch anh hồng, tím vào hành Hoả, thạch anh trắng vào hành Kim, citrine và thạch anh khói vào hành Thổ. Đây là cách gán màu sắc với ngũ hành theo quan niệm phổ biến, không phải đặc tính đo được của khoáng vật. Thạch anh hồng và thạch anh tím về bản chất khoáng vật giống nhau, chỉ khác tạp chất tạo màu.
Vì thế, nếu bạn quan tâm hợp mệnh, cách hợp lý là dùng bảng màu như một gợi ý để thu hẹp lựa chọn, rồi quyết định theo tiêu chí bạn kiểm được: màu có hợp da và trang phục không, viên đá có thật không, chốt có làm ngứa tai không. Một đôi khuyên đúng màu mệnh nhưng là thuỷ tinh nhuộm, đeo vào ngứa tai, thì không còn ý nghĩa gì với người đeo. Bài riêng về chọn màu đá khuyên tai theo ngũ hành trong danh mục này đi kỹ hơn phần đó.
Một lưu ý khác: khuyên tai đi theo đôi, nên nhiều người thích chọn một màu duy nhất cho cả bộ đồ đeo, ví dụ đôi nụ thạch anh hồng cùng chiếc vòng thạch anh hồng đang có. Màu thạch anh hồng giữa các lô đá khác nhau khá nhiều, từ hồng phấn tới hồng tím. Khi phối, hãy mang theo chiếc vòng để so trực tiếp dưới ánh sáng ban ngày.
Đeo và cất khuyên tai thạch anh để giữ bóng
Thạch anh cứng nên chịu lau khá tốt, nhưng đừng lau khô bằng khăn giấy hay vạt áo khi mặt đá đang bám bụi; bụi cát cứng ngang thạch anh và sẽ để lại xước rất mảnh. Cách đúng là rửa nhanh dưới vòi nước, lau bằng khăn mềm, rồi để khô hẳn trước khi cất. Riêng đá nhuộm thì chỉ lau ẩm, không ngâm.
Khi cất, đừng thả khuyên thạch anh chung hộp với khuyên ngọc lam, hổ phách hay đá mềm khác. Viên thạch anh cứng hơn sẽ cào xước viên mềm khi hai chiếc va nhau trong hộp. Hộp có ngăn riêng từng đôi, hoặc túi vải nhỏ cho từng đôi, là đủ. Nhớ cất cả chốt chặn phía sau; mất chốt là lý do số một khiến khuyên rơi mất một chiếc.
Nếu bạn muốn xem mẫu có ghi rõ loại thạch anh, kiểu xử lý màu, kích thước viên và chất liệu chốt, có thể tham khảo tại Vật Phẩm Phong Thủy để so trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Khuyên tai thạch anh hồng bị đục có phải hàng kém không?
Không hẳn. Thạch anh hồng tự nhiên thường đục nhẹ như sương do các sợi khoáng vật cực nhỏ bên trong. Viên trong veo như kẹo lại là trường hợp cần nghi ngờ thuỷ tinh hơn. Chất lượng được đánh giá ở độ đều màu, độ bóng mặt đá và độ khớp màu giữa hai chiếc.
Citrine nung có phải đá giả không?
Về khoáng vật, citrine nung vẫn là thạch anh thật, chỉ có màu vàng cam do thạch anh tím được nung ở nhiệt độ cao. Đây là cách xử lý phổ biến và ổn định. Điều cần đòi hỏi là người bán ghi rõ đá đã qua xử lý nhiệt, không bán như citrine tự nhiên.
Đeo khuyên tai thạch anh tím đi biển có sao không?
Vài ngày đi biển không làm đá đổi màu. Màu tím chỉ có nguy cơ nhạt khi phơi nắng gắt và nhiệt cao kéo dài nhiều tuần. Điều đáng lo hơn là nước biển và kem chống nắng bám vào chốt kim loại, nên rửa nước ngọt và lau khô sau khi tắm biển.
Viên thạch anh trên khuyên tai bao nhiêu ly là vừa?
Nụ đeo đi làm hằng ngày phổ biến ở cỡ 5 đến 7 ly. Từ 8 ly trở lên viên đá bắt đầu nổi bật và nặng hơn rõ, hợp đi tiệc hoặc người có dái tai dày. Hai chiếc nên cùng cỡ đúng từng ly, vì lệch một ly đã nhìn thấy được.
Có cách nào phân biệt thạch anh và pha lê chì không cần dụng cụ?
Pha lê chì nặng tay hơn và lấp lánh nhiều màu cầu vồng hơn thạch anh khi mài giác, vì chiết suất và độ tán sắc cao hơn. Pha lê cũng mềm hơn, cạnh giác dễ mòn tròn sau thời gian đeo. Với viên nhỏ, kết luận chắc chắn vẫn cần đo chiết suất.
Thạch anh trắng có hợp với người lớn tuổi không?
Thạch anh trắng trong, viên nhỏ 4 đến 6 ly, gắn ổ viền bạc hoặc vàng là kiểu kín đáo, hợp nhiều lứa tuổi. Với người lớn tuổi, nên ưu tiên chốt dễ cài, chốt chặn có đệm silicon và trọng lượng nhẹ để không kéo dài lỗ tai.