Điểm nhãn nghĩa là chấm mắt. Trong lễ khai quang điểm nhãn, người hành lễ dùng bút lông chấm màu đỏ hoặc mực vào mắt bức tượng, đầu lân hay mũi thuyền mới, tượng trưng cho việc "mở mắt" để hình tượng ấy bắt đầu được tôn kính. Nghi thức này gắn với tượng có mắt rõ ràng; vật phẩm nhỏ như vòng đá, đồng xu thì thường chỉ làm lễ khai quang theo nghĩa rộng.
Chữ điểm nhãn hay xuất hiện trong các câu "thỉnh tượng về phải khai quang điểm nhãn", khiến nhiều người nghĩ đây là bước bắt buộc với mọi vật phẩm. Thực tế, điểm nhãn là một chi tiết nghi lễ cụ thể, có lịch sử riêng, áp dụng cho một số loại tượng. Bài dưới đây giải thích nó là gì, còn được giữ ở đâu và cần lưu ý gì để không làm hỏng bức tượng.
Điểm nhãn nghĩa là gì
"Điểm" là chấm, "nhãn" là mắt. Điểm nhãn là động tác chấm vào phần mắt của một hình tượng. Trong văn hoá Hán, phần mắt được coi là nơi thể hiện thần thái, nên nhiều nghi lễ dành động tác cuối cùng cho đôi mắt: bức tượng, con lân hay con rồng được coi là "sống" về mặt biểu tượng kể từ lúc đó.
Quanh tục này có một thành ngữ quen thuộc là "vẽ rồng điểm mắt", kể về người hoạ sĩ vẽ rồng không chấm mắt, đến khi chấm thì rồng bay đi. Đây là giai thoại dùng để nói về chi tiết làm nên hồn của tác phẩm, không phải mô tả một nghi lễ có thật, nhưng nó cho thấy người xưa coi đôi mắt là phần quan trọng nhất của hình tượng.
Màu thường dùng là đỏ, có nơi dùng son, có nơi dùng mực đỏ pha sẵn. Màu đỏ trong văn hoá Á Đông gắn với sự sống động và niềm vui. Có nơi dùng mực đen để chấm đồng tử, có nơi chỉ chạm bút khô hoặc một chiếc gương nhỏ phản chiếu ánh sáng vào mắt tượng. Các biến thể này khác nhau theo truyền thống của từng nơi hành lễ.
Điểm nhãn ngoài tượng thờ: đầu lân, thuyền rồng, mắt thuyền
Nơi dễ thấy tục điểm nhãn nhất ở Việt Nam là múa lân. Đầu lân mới làm xong thường được làm lễ trước buổi múa đầu tiên, trong đó có động tác chấm mắt cho lân. Các đội lân ở những khu có đông cộng đồng người Hoa, như TP Hồ Chí Minh, giữ nghi thức này khá kỹ; nhiều đội ở nơi khác làm giản lược hơn.
Ở một số cộng đồng người Hoa tại Nam Trung Hoa và Đông Nam Á, thuyền rồng đua cũng được điểm mắt trước mùa đua. Ở Việt Nam, nhiều làng chài ven biển miền Trung có tục vẽ mắt thuyền: đôi mắt lớn vẽ ở mũi thuyền gỗ. Có nơi vẽ mắt khi đóng xong thuyền và làm lễ lúc hạ thuỷ, có nơi chỉ coi đó là trang trí truyền thống. Đây là một tục riêng với cách giải thích riêng của từng làng.
Những ví dụ này cho thấy điểm nhãn là một mô típ văn hoá rộng, không chỉ của tượng thờ hay vật phẩm phong thủy. Điểm chung là ý nghĩa "mở mắt": hình tượng được làm cho có thần thái, bắt đầu nhìn ra thế giới. Khi bạn nghe nhắc điểm nhãn cho tượng trong nhà, đó là cùng một mô típ được thu nhỏ lại.
Tượng và vật phẩm nào thường được điểm nhãn
Không phải món nào cũng có đôi mắt đủ rõ để chấm. Bảng dưới gom các loại hay gặp và tập quán thường đi kèm, để bạn biết món đồ của mình thuộc nhóm nào.
| Loại | Mắt có rõ không | Tập quán hay gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tượng thờ lớn ở chùa, đình, đền | Rõ, thường được vẽ kỹ | Lễ an vị, có khi kèm điểm nhãn | Do nhà chùa hoặc ban quản lý di tích tổ chức |
| Tượng Thần Tài, Thổ Địa trong nhà | Rõ, vẽ sẵn từ xưởng | Nhiều nhà làm lễ an vị, ít khi chấm mắt | Mắt vẽ sẵn nên thường chỉ làm lễ khai quang |
| Đầu lân, đầu rồng múa | Rõ, mắt to | Điểm nhãn trước buổi múa đầu tiên | Do đội lân tổ chức theo truyền thống đội |
| Linh vật tỳ hưu, kỳ lân, thiềm thừ | Có, nhưng nhỏ | Đa số không chấm, chỉ làm lễ nhỏ | Mắt đá dễ loang màu nếu chấm |
| Vòng tay, đồng xu, quả cầu đá | Không có mắt | Không điểm nhãn | Nếu làm thì chỉ là lễ khai quang nghĩa rộng |
Như vậy, câu "khai quang điểm nhãn" khi áp vào vật phẩm nhỏ thường chỉ là cách nói quen miệng. Nếu người bán nói đã "điểm nhãn" cho một chiếc vòng tay, bạn nên hỏi lại họ thực sự làm gì, vì vòng tay không có mắt để chấm.
Ai đứng ra làm và chuẩn bị những gì
Với tượng thờ trong nhà, có ba lựa chọn thường gặp. Mỗi lựa chọn đi kèm một vài thứ cần chuẩn bị.
- Nhờ nhà chùa hoặc nơi thờ tự quen biết. Thường áp dụng cho tượng Phật, tượng Bồ Tát. Bạn hỏi trước xem nơi đó có nhận không, cần mang tượng đến hay mời người đến nhà, rồi chuẩn bị lễ vật theo hướng dẫn của họ.
- Gia chủ tự làm lễ an vị, không chấm mắt. Phổ biến với tượng Thần Tài, Thổ Địa, Tam Đa. Mắt tượng đã được xưởng vẽ hoàn chỉnh, gia chủ chỉ thắp hương, bày hoa quả và khấn theo bố cục của sách văn khấn gia đình dùng.
- Nhờ xưởng tạc tượng hoàn thiện phần mắt theo yêu cầu. Một số xưởng tượng gỗ nhận vẽ hoặc sửa phần mắt khi khách muốn. Đây là việc kỹ thuật của người thợ, khác với nghi lễ.
- Đồ chuẩn bị chung. Bàn hoặc kệ sạch đặt tượng, khăn lau mềm, hương, hoa tươi, nước sạch, đĩa hoa quả. Nếu có chấm mắt thì cần bút lông nhỏ, màu đã thử trước, khăn giấy để thấm khi lỡ tay.
Lễ vật nhiều hay ít không làm nghi lễ "đúng" hơn. Nhiều nhà chỉ dùng một bình hoa, một đĩa quả và ba nén hương; điều được người lớn tuổi coi trọng hơn là sự sạch sẽ và thái độ nghiêm trang.
Lễ an vị và điểm nhãn: hai việc hay bị gọi lẫn
An vị nghĩa là đặt vào chỗ cho yên. Lễ an vị là nghi lễ khi đưa một bức tượng lên vị trí thờ chính thức, ví dụ tượng Phật lên điện, tượng Thần Tài lên kệ, tượng gia tiên lên bàn thờ. Trọng tâm của lễ an vị là vị trí: tượng được đặt ở đâu, quay hướng nào, đặt cùng những gì.
Điểm nhãn thì tập trung vào chính bức tượng, cụ thể là đôi mắt. Trong thực tế, hai việc thường diễn ra trong cùng một buổi nên người ta gọi gộp, và các bài văn khấn phổ thông cũng hay đặt tên chung. Nhưng với gia đình, phân biệt hai việc này có ích: một bức tượng mắt đã vẽ sẵn chỉ cần lễ an vị, không cần ai cầm bút chấm thêm.
Khi chuyển nhà, nhiều gia đình làm lại lễ an vị cho tượng ở nhà mới, vì tượng có vị trí mới. Còn điểm nhãn thì gần như không ai làm lại, vì mắt tượng không thay đổi. Cách phân biệt này cũng giúp bạn trả lời khi người bán hỏi "có cần điểm nhãn không": phần lớn trường hợp trong nhà, câu trả lời là chỉ cần một lễ an vị đơn giản theo nếp nhà mình.
Giữ an toàn cho bức tượng khi chấm mắt
Đây là phần ít được nhắc nhưng thực tế nhất. Bề mặt tượng mỗi loại phản ứng với màu khác nhau. Tượng sứ tráng men thì màu khó bám và dễ chảy thành giọt. Tượng gỗ để mộc thì thấm rất nhanh, màu loang theo thớ gỗ và gần như không lau được. Tượng bột đá phủ sơn có thể bị dung môi trong mực làm mờ lớp sơn. Đá tự nhiên như ngọc, mã não, thạch anh có vi khe nứt, màu có thể ngấm vào và để lại vệt vĩnh viễn.
Vì vậy, nếu gia đình muốn có động tác chấm mắt, cách an toàn là dùng bút khô chạm tượng trưng, hoặc chấm màu lên một mẩu giấy đỏ nhỏ đặt cạnh tượng. Nếu nhất định dùng màu thật, hãy thử trước ở một chỗ khuất như đáy tượng, chờ khô, xem có loang không. Dùng lượng màu rất ít, bút đầu nhỏ, tay tì vào mép bàn để không run.
Với đá tự nhiên và tượng gỗ mộc, nhiều người làm nghề khuyên không chấm màu thật. Món đá đẹp có thể mất giá trị thẩm mỹ chỉ vì một chấm đỏ loang vào vân. Nghi lễ không đòi hỏi bạn phải đánh đổi như vậy.
Sau khi làm lễ, để tượng yên tại chỗ một lúc cho màu khô hẳn, không phủ khăn ngay lên mặt tượng. Nếu lỡ dây màu, thấm nhẹ bằng khăn giấy khô, không chà, vì chà sẽ làm vệt màu lan rộng hơn.
Khi mua tượng: hỏi xưởng về phần mắt
Nếu bạn định thỉnh một bức tượng lớn và muốn có lễ điểm nhãn, nên hỏi người bán ngay từ đầu: mắt tượng đã được vẽ hoàn chỉnh chưa, vẽ bằng loại sơn gì, có chịu được việc chấm thêm màu không. Câu trả lời giúp bạn biết có nên chấm màu thật hay chỉ làm động tác tượng trưng.
Với tượng nhỏ mua online, hãy yêu cầu ảnh chụp cận mặt tượng dưới ánh sáng tự nhiên. Mắt tượng là chi tiết nói lên tay nghề: mắt vẽ lệch, hai mắt không cân, sơn lem ra ngoài mí là dấu hiệu hoàn thiện kém. Nếu mắt tượng đã xấu từ xưởng thì lễ điểm nhãn cũng không sửa được; khi ấy bạn nên đổi tượng khác.
Đừng trả thêm tiền chỉ vì lời mô tả "đã khai quang điểm nhãn" trên tượng bán hàng loạt. Phần đáng trả tiền là chất liệu, kích thước, độ sắc nét của chạm khắc và chất lượng sơn. Khi so các mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Khai quang và điểm nhãn khác nhau thế nào?
Khai quang là tên chung của nghi lễ dành cho tượng hay vật phẩm mới, với ý mở ra ánh sáng. Điểm nhãn là một động tác cụ thể trong một số nghi lễ khai quang: chấm mắt cho tượng. Lễ khai quang có thể có hoặc không có điểm nhãn, tuỳ loại tượng và truyền thống.
Tượng Thần Tài mua về có cần điểm nhãn không?
Đa số tượng Thần Tài, Thổ Địa bán hiện nay đã được xưởng vẽ mắt hoàn chỉnh, nên gia đình thường chỉ làm lễ an vị hoặc khai quang mà không chấm mắt thêm. Nếu nhà bạn có nếp điểm nhãn, nên dùng động tác tượng trưng để tránh làm lem sơn tượng.
Ai được làm lễ điểm nhãn cho đầu lân?
Thường là người được đội lân mời, có thể là trưởng đội, bậc cao niên trong cộng đồng hoặc người có uy tín ở địa phương. Mỗi đội có truyền thống riêng về người chấm mắt và trình tự, nên muốn tìm hiểu cụ thể, bạn hỏi trực tiếp đội lân nơi mình sống.
Chấm mắt tượng nên dùng màu gì?
Truyền thống hay dùng màu đỏ, có nơi dùng mực đen cho đồng tử. Với tượng trong nhà, an toàn hơn là chạm bút khô hoặc chấm lên giấy đỏ đặt cạnh tượng. Nếu dùng màu thật, hãy thử ở đáy tượng trước và chỉ dùng lượng rất ít.
Tượng đá tự nhiên có nên chấm mắt không?
Nhiều người làm nghề khuyên không. Ngọc, mã não, thạch anh có vi khe nứt nên màu dễ ngấm vào và để lại vệt vĩnh viễn, làm mất vẻ đẹp tự nhiên của đá. Bạn có thể làm lễ khai quang theo nghĩa rộng mà không cần chạm màu vào đá.
Mắt tượng bị phai sau nhiều năm thì làm gì?
Bạn có thể nhờ xưởng tượng hoặc thợ phục chế vẽ lại phần mắt bằng sơn phù hợp với chất liệu. Đây là việc sửa chữa kỹ thuật. Một số gia đình làm thêm một lễ nhỏ sau khi sửa, một số không, tuỳ theo nếp nhà.