Huỳnh thạch bát diện là những khối fluorite tám mặt tam giác, phần lớn do thợ tách từ tinh thể lớn theo bốn hướng cát khai tự nhiên của đá, một số ít là tinh thể mọc sẵn dạng tám mặt. Khi chọn, bạn xem các mặt có phẳng, góc có nguyên, màu và độ trong ra sao. Đây là dạng vật phẩm huỳnh thạch nhỏ, dễ bày theo bộ nhiều màu, hay dùng làm quà, nhưng không nên để ở chỗ trẻ nhỏ với tới.
Khối tám mặt là cách hay nhất để thấy tận mắt một đặc tính của fluorite mà sách địa chất hay nhắc: đá tách theo mặt phẳng ở những góc cố định. Cầm một khối bát diện lên, bạn đang cầm một hình mà chính cấu trúc tinh thể quyết định, chứ không phải hình do người thợ nghĩ ra. Bài dưới giải thích điều đó, rồi đi vào cách chọn, cách bày và cách giữ.
Vì sao fluorite tách được thành tám mặt
Fluorite thuộc hệ tinh thể lập phương. Trong mạng tinh thể có bốn họ mặt phẳng liên kết yếu hơn phần còn lại, xếp chéo qua các góc của khối lập phương. Khi chịu lực đúng hướng, đá tách dọc theo các mặt yếu này, gọi là cát khai. Bốn hướng cát khai giao nhau tạo ra đúng tám mặt tam giác, chính là hình bát diện, giống hai kim tự tháp đáy vuông úp vào nhau.
Thợ lợi dụng đặc tính này để tạo khối bát diện mà không cần mài nhiều. Họ đặt lưỡi đục nhỏ dọc theo một hướng cát khai trên khối fluorite, gõ nhẹ, khối đá tách ra một mặt phẳng. Lặp lại cho đến khi đủ tám mặt. Người tay nghề tốt tạo được khối cân đối, các góc gần bằng nhau; người làm nhanh tạo khối lệch, có mặt to mặt nhỏ. Sau khi tách, nhiều nơi cho các khối vào máy quay nhẹ để mài tù các góc sắc, hoặc đánh bóng mặt.
Cũng có tinh thể fluorite mọc tự nhiên dạng tám mặt trong mỏ. Loại này có mặt hơi gồ, có vân mọc, góc không sắc như khối tách, thường được bán như mẫu sưu tầm riêng. Phần lớn khối bát diện bán theo túi, theo bộ màu là khối tách tay. Không có gì sai khi bán khối tách tay, chỉ nên gọi đúng tên để người mua biết mình đang cầm gì.
Cách xem một khối bát diện tốt
Khi chọn từng khối hoặc xem ảnh bộ khối, bạn có thể dựa vào các điểm sau:
- Mặt phẳng, bóng tự nhiên: mặt cát khai tốt phẳng và có ánh thuỷ tinh. Mặt có bậc thang nhỏ là bình thường với khối tách tay, miễn không quá gồ ghề.
- Các góc nguyên: sáu đỉnh của khối là chỗ dễ sứt nhất. Đỉnh sứt nhiều làm khối trông cụt và mất dáng.
- Cân đối: nhìn khối từ trên xuống, hình vuông ở giữa nên đều; khối lệch hẳn sang một bên do tách vội.
- Độ trong và màu: soi lên đèn, khối trong thấy được dải màu hoặc các vùng màu bên trong; khối đục chỉ thấy màu bề mặt.
- Vết tách song song bên trong: những vệt sáng phẳng song song với mặt ngoài là vết cát khai chưa tách hết, rất phổ biến. Nhiều vết tách thì khối dễ tách tiếp khi va.
- Cân nặng: khối fluorite nặng tay hơn thuỷ tinh cùng cỡ; một túi khối thuỷ tinh tám mặt đúc khuôn thường nhẹ và đồng đều đến mức khó tin.
Một dấu hiệu đáng chú ý là khối tám mặt có cạnh tròn mềm, mặt bóng đều như đúc, không có bậc thang hay vết tách nào. Đó có thể là thuỷ tinh hoặc resin đúc khuôn. Fluorite tách tay hầu như luôn có dấu vết của việc tách. Ngược lại, khối quá nhiều vết nứt chằng chịt, chạm nhẹ đã rơi vụn, thì dù là đá thật cũng không đáng chọn để bày lâu.
Chọn cỡ khối bát diện theo cách dùng
Khối bát diện thường bán từ cỡ ngón tay đến cỡ quả trứng gà. Cỡ đo theo chiều dài từ đỉnh này sang đỉnh đối diện.
| Cỡ | Hay dùng để | Lưu ý |
|---|---|---|
| 1–2 cm | Bày đĩa nhiều viên, làm quà nhỏ, đặt trong lọ thuỷ tinh | Quá nhỏ cho nhà có trẻ dưới ba tuổi và chó mèo |
| 2–4 cm | Bày riêng trên bàn, cầm tay ngắm | Cỡ phổ biến nhất, thấy rõ dải màu |
| 4–6 cm | Điểm nhấn trên kệ, đặt trên đế nhỏ | Khó tách đẹp, số lượng ít hơn |
| Trên 6 cm | Mẫu sưu tầm | Thường là tinh thể mọc tự nhiên hoặc khối tách từ đá rất lớn |
Khối nhỏ dưới 3 cm nằm trong cỡ trẻ nhỏ có thể nuốt hoặc mắc ở đường thở. Nếu nhà có trẻ, nên bày khối nhỏ trong lọ thuỷ tinh có nắp chặt, đặt trên kệ cao, hoặc chọn khối lớn. Chó mèo cũng hay gạt vật nhỏ xuống sàn hoặc ngậm chơi.
Bày cả bộ màu thế nào cho đẹp
Đĩa sứ trắng hoặc men nhạt. Màu tím, xanh của fluorite nổi nhất trên nền trắng. Một chiếc đĩa sứ nông, đặt các khối thưa, mỗi khối một hướng khác nhau, trông tự nhiên hơn xếp hàng thẳng. Đĩa men Bát Tràng màu ngà hoặc men lam nhạt cũng hợp.
Lọ thuỷ tinh trong. Đổ các khối nhỏ vào một lọ thuỷ tinh trong, đặt cạnh cửa sổ có ánh sáng tán xạ, ánh sáng đi qua nhiều lớp màu trông rất đẹp. Tránh ô cửa có nắng chiếu thẳng nhiều giờ. Lọ có nắp còn giúp chống bụi và an toàn cho trẻ.
Khay chia ô. Người sưu tầm thường dùng khay có ô nhỏ lót nỉ, mỗi ô một khối, sắp theo màu từ tím sang xanh sang trong. Cách này đỡ va chạm giữa các khối, vì fluorite đặt chung một đĩa mà rung lắc lâu ngày sẽ cọ sứt góc nhau.
Bày theo ngũ hành nếu muốn. Theo quan niệm của một số người, khối xanh lục đặt hướng đông, khối tím đặt hướng nam, khối trong đặt hướng tây. Đây là cách sắp theo màu và hành, mang tính biểu tượng. Nếu không theo thuyết này, bạn cứ bày theo bố cục mình thấy hài hoà.
Kết hợp đá khác. Khối bát diện fluorite có thể bày cạnh cụm thạch anh trắng hay lát mã não, nhưng không nên trộn chung trong một lọ với đá cứng hơn, vì khi xóc lọ, đá cứng sẽ cào mặt fluorite.
Khối bát diện theo quan niệm và khi làm quà
Hình bát diện được một số người mê đá gắn với sự cân bằng, vì khối có hai nửa đối xứng hoàn hảo, một đỉnh hướng lên, một đỉnh hướng xuống. Kết hợp với lớp nghĩa "đá của sự tập trung" thường gán cho fluorite, khối huỳnh thạch tám mặt hay được giới thiệu như vật nhỏ đặt trên bàn học, bàn làm việc, hoặc mang theo trong túi vải khi đi thi. Đây là quan niệm và biểu tượng, nên coi như lời chúc, không nên kỳ vọng tác dụng.
Vì nhỏ, nhẹ và có nhiều màu, khối bát diện là món quà phổ biến cho học sinh, đồng nghiệp hoặc làm quà tặng kèm. Một túi vải nhỏ chứa ba khối tím, xanh, trong là cách tặng gọn gàng. Khi tặng, nên nói rõ đây là fluorite, mềm và dễ sứt, để người nhận không bỏ chung vào túi với chìa khoá hay điện thoại. Với người nhận là trẻ nhỏ, nên chọn khối to cỡ quả trứng chim cút trở lên, hoặc chọn món khác an toàn hơn.
Nếu muốn món quà có ý nghĩa riêng, bạn có thể chọn khối theo màu yêu thích của người nhận, hoặc chọn khối mà khi soi lên đèn thấy dải màu rõ. Món đá có câu chuyện riêng thường được giữ lâu hơn món đá chỉ được giới thiệu bằng những lời hứa chung chung.
Mua khối bát diện theo túi: hỏi gì, kiểm gì
Khối bát diện hay được bán theo túi hoặc theo cân, nên chất lượng trong một túi chênh nhau khá nhiều. Trước khi mua, bạn nên:
- Hỏi cỡ và số lượng: túi ghi theo cân thì hỏi thêm cỡ khối trung bình, để biết mình nhận vài khối to hay nhiều khối nhỏ.
- Hỏi khối tách tay hay tinh thể mọc tự nhiên: người bán hiểu hàng sẽ phân biệt được; tinh thể tự nhiên thường được bán riêng.
- Xin ảnh chụp cả túi dưới ánh sáng ban ngày: ảnh chọn lọc vài khối đẹp nhất không cho biết phần còn lại thế nào.
- Hỏi về đánh bóng: khối để nguyên mặt tách có vẻ tự nhiên, khối đã quay bóng góc tù hơn, an toàn hơn cho tay.
- Kiểm khi nhận: trải khối lên khăn trắng, đếm số khối sứt góc nhiều, tách đôi trong lúc vận chuyển.
Một vài khối sứt nhẹ trong túi là bình thường với loại đá mềm. Nếu quá nửa túi vỡ góc, nên trao đổi với người bán về cách đóng gói. Khối bát diện nên được chèn giấy hoặc bọc từng lớp, không đổ rời vào túi nilon.
Giữ khối bát diện khỏi sứt và mờ
Khối bát diện có nhiều góc nhọn và mặt phẳng lớn, nên hai kiểu hư hại hay gặp là sứt góc và mờ mặt. Sứt góc chủ yếu do khối rơi hoặc va vào nhau; mờ mặt do lau khô dính bụi, hoặc do cầm nắm nhiều để lại dầu tay. Khi cầm, nên cầm vào giữa hai mặt, đừng kẹp đỉnh.
Làm sạch bằng cách thổi bụi trước, rồi lau từng khối bằng khăn ẩm, thấm khô. Với túi khối nhỏ bám bụi nhiều, có thể cho vào rổ nhựa, nhúng nhanh vào chậu nước nhiệt độ phòng, khuấy nhẹ, vớt ra trải lên khăn cho khô. Không lắc mạnh, không để khối va vào nhau trong nước, không dùng nước nóng.
Nếu một khối bị tách mất một góc, mặt mới sẽ phẳng và bóng như các mặt cũ, vì cũng là mặt cát khai. Khối vẫn dùng được, chỉ không còn cân đối. Một số người tự tách lại cho đều bằng đục và búa nhỏ; việc này có thể làm khối vỡ vụn nếu đá nhiều vết nứt, và cần kính bảo hộ vì mảnh đá văng ra rất sắc. Nếu không quen tay, không nên tự làm.
Câu hỏi thường gặp
Huỳnh thạch bát diện là tự nhiên hay do người làm?
Cả hai. Phần lớn khối bán theo túi là do thợ tách tay theo mặt cát khai tự nhiên của fluorite, nên hình dạng vẫn do cấu trúc đá quyết định. Một số ít là tinh thể mọc sẵn dạng tám mặt, thường bán riêng như mẫu sưu tầm.
Khối tám mặt có phải luôn là fluorite không?
Không. Kim cương, spinel, magnetit cũng có thể kết tinh dạng tám mặt, và thuỷ tinh, resin có thể đúc thành khối tám mặt. Trên thị trường vật phẩm, khối tám mặt nhiều màu tím xanh thường là fluorite, nhưng vẫn nên kiểm dấu vết tách và cân nặng.
Có thể tự tách fluorite thành bát diện không?
Về nguyên lý là được, vì fluorite có cát khai hoàn toàn. Tuy nhiên đá nhiều vết nứt dễ vỡ vụn, mảnh văng ra sắc, cần kính bảo hộ và găng tay. Người không quen tay dễ làm hỏng khối đá và có thể bị thương, nên không khuyến khích.
Khối bát diện huỳnh thạch dùng làm gì?
Phần lớn người mua để bày, ngắm, sưu tầm theo màu, hoặc làm quà nhỏ cho người thích đá. Một số người dùng khối bát diện trong các cách sắp đá theo quan niệm riêng. Đây là vật trang trí và biểu tượng, không có công dụng chữa trị nào.
Vì sao khối bát diện mới mua có vết nứt phẳng bên trong?
Đó gần như chắc chắn là vết cát khai chưa tách hết, rất phổ biến ở fluorite. Vết nứt phẳng song song với mặt ngoài không làm đá kém thật, nhưng là chỗ yếu, nên tránh để khối rơi hoặc va mạnh.
Khối bát diện nhỏ có nguy hiểm cho trẻ không?
Khối nhỏ cỡ một hai phân có thể bị trẻ nuốt hoặc mắc ở đường thở, cạnh đá cũng khá sắc. Nhà có trẻ nhỏ nên bày khối trong lọ có nắp trên kệ cao, hoặc chọn khối lớn. Fluorite cũng không nên ngậm hay cho vào miệng.