Hoạ tiết như ý trên gốm sứ, đồ gỗ, trang sức: nhận ra đầu như ý và hiểu cho đúng

Hoạ tiết như ý là hình đầu cây như ý, gồm ba múi tròn xếp như hình trái tim với hai mép cuộn vào trong, được tách ra khỏi cây gậy để trang trí trên gốm sứ, đồ gỗ, đồ đồng, đồ bạc, vải vóc và trang sức. Nó có thể đứng một mình như một điểm nhấn, lặp lại thành dải viền, hoặc ghép bốn cái quanh một tâm thành mô típ hình chữ thập mềm mại.

Hoạ tiết này có mặt khắp nơi trong mỹ thuật Á Đông, nên học cách nhận ra nó giúp bạn đọc được nhiều đồ vật hơn: cái bình trên tủ, cái ghế gỗ ở nhà người quen, mặt dây chuyền bạc của em bé, đế của một bức tượng phong thủy. Bài này chỉ ra hình dáng chuẩn của đầu như ý, các chỗ hoạ tiết hay xuất hiện, cách phân biệt với các hoạ tiết dễ lẫn, và cách dùng hiểu biết đó khi chọn vật phẩm.

Đầu như ý: một hình đi ra khỏi cây gậy

Nếu nhìn thẳng vào đầu một cây như ý, bạn sẽ thấy một hình dáng có thể vẽ lại bằng vài nét: ba múi tròn, múi giữa to hơn hai múi bên, đáy thu nhọn lại, hai mép múi bên cuộn xoắn vào trong. Cả hình gợi một đám mây nhỏ, một tán nấm linh chi, hoặc một trái tim mềm. Đó chính là "đầu như ý", và khi người thợ vẽ hay chạm riêng hình này lên đồ vật, ta gọi là hoạ tiết như ý hay vân như ý.

Khi tách khỏi cây gậy, hình đầu như ý mang theo lời chúc của cây gậy. Đặt một đầu như ý lên đồ vật là gửi một lời chúc "như ý" không cần chữ. Đó là lý do hoạ tiết này được dùng rất rộng: nó nhỏ, dễ vẽ, dễ chạm, cân đối, và ai nhìn quen cũng hiểu ý.

Hoạ tiết như ý có nhiều biến thể. Có khi múi giữa nhọn lên như ngọn lửa, có khi cả ba múi tròn đều; có khi đường viền đơn, có khi viền kép; có khi bên trong đầu như ý lại chạm thêm một bông hoa hay một chữ phúc. Dù biến đổi thế nào, dấu hiệu cốt lõi vẫn là ba múi, đáy thu lại, mép cuộn vào trong. Nhớ được ba dấu hiệu này là bạn nhận ra hoạ tiết như ý trên hầu hết đồ vật.

Vân kiên và viền như ý trên gốm sứ

Trên gốm sứ, hoạ tiết như ý xuất hiện rõ nhất ở hai dạng. Dạng thứ nhất là "vân kiên", tức một vòng các ô hình đầu như ý lớn bao quanh vai bình, như một cái cổ áo rủ xuống. Trong mỗi ô thường vẽ hoa lá, sóng nước, chim muông. Mô típ này phổ biến trên đồ gốm hoa lam Trung Hoa từ khoảng thời Nguyên, Minh, và các lò gốm khác trong khu vực, trong đó có gốm Việt, cũng dùng những biến thể của nó.

Dạng thứ hai là dải viền: những đầu như ý nhỏ xếp nối nhau thành một vòng quanh miệng bình, chân bát, mép đĩa. Dải viền như ý có thể quay đầu lên hoặc quay đầu xuống, có khi xen kẽ, tạo nhịp điệu cho món đồ. Khi bạn thấy một dải viền những hình trái tim nhỏ có mép cuộn quanh chân một cái bình, rất có thể đó là viền như ý.

Gốm sứ dùng trong vật phẩm phong thủy hiện nay, như bình hút lộc, lộc bình, đĩa trưng bày, cũng hay mượn hai dạng này. Nhận ra chúng giúp bạn đọc được món đồ: một bình có vân kiên như ý ở vai mang lời chúc như ý cho cả gian phòng, theo cách hiểu của người làm gốm. Đây là lớp nghĩa trang trí, không phải công dụng; giá trị thật của bình vẫn nằm ở men, dáng và nét vẽ.

Như ý ghép với vật khác thành câu chúc bằng hình

Trong mỹ thuật Trung Hoa, như ý thường được ghép với một hai vật khác để tạo thành một câu chúc đọc theo lối đồng âm, giống như ghép chữ thành câu. Ví dụ quen thuộc nhất là cái bình cắm một cây như ý: chữ "bình" đọc gần chữ "bình an", ghép với như ý thành lời chúc "bình an như ý". Bạn sẽ gặp mô típ này trên tranh, đồ gốm, đồ thêu và cả trên các bộ vật phẩm bày bàn.

Một mô típ khác là hai quả hồng đặt cạnh cây như ý. Tên quả hồng trong tiếng Hoa đọc gần chữ "sự" (việc), hai quả thành "sự sự", ghép với như ý thành "sự sự như ý", tức việc gì cũng như ý. Lại có mô típ cây bút, thỏi bạc và cây như ý đặt cùng nhau, được đọc thành "tất định như ý", nghĩa là ắt hẳn như ý; mô típ này hay gặp trên đồ dùng của người đi học, đi thi.

Ở dạng hoạ tiết thuần, bốn đầu như ý có khi được xếp quay ra bốn hướng quanh một tâm tròn, thành một hình hoa bốn cánh mềm mại, rất hay dùng ở giữa nắp hộp, giữa mặt đĩa hay ở bốn góc một khung chạm. Biết những cách ghép này, bạn đọc được nhiều lớp nghĩa hơn trong một món đồ tưởng chỉ là trang trí. Đây là những quy ước văn hoá phổ biến; với đồ cụ thể, ý của người thợ có thể khác.

Hoạ tiết như ý trên đồ gỗ và đồ kim loại

Trên đồ gỗ và đồ kim loại trong nhà, hoạ tiết như ý thường nằm ở những chỗ chuyển tiếp, chỗ kết thúc của một đường nét. Một số vị trí hay gặp:

• Đầu tay vịn ghế, tay ngai: đầu tay vịn cuộn tròn hoặc chạm hình đầu như ý, vừa đẹp vừa êm tay.
• Diềm dưới mặt bàn, mặt tủ: những miếng gỗ chạm lồi xuống giữa hai chân bàn có đường viền hình như ý.
• Chân tủ, chân kỷ: chân kết thúc bằng một khối nhỏ hình đầu như ý hoặc hình mây cuộn.
• Khoá, bản lề, tấm ốp đồng trên tủ: tấm đồng quanh ổ khoá cắt hình đầu như ý, rất phổ biến ở tủ gỗ kiểu cổ.
• Đầu bẩy, đầu kèo trong kiến trúc gỗ: chạm cuộn hoặc hình mây, đôi khi gần với dáng đầu như ý.
• Đế tượng, đế bình bằng gỗ: chân đế có bốn góc cong hình như ý, nâng món đồ phía trên.
• Đồ bạc, đồ đồng: nắp hộp trầu, khay, hộp đựng có hoạ tiết như ý ở bốn góc hoặc quanh viền.

Ở những chỗ này, hoạ tiết như ý vừa có ý chúc, vừa có lý do kỹ thuật: đường cong của nó làm mềm các góc cạnh, làm nơi chuyển tiếp từ chân sang mặt, từ thân sang đầu bớt cứng. Nhiều người thợ dùng nó như một thói quen tay nghề, không nhất thiết vì ý nghĩa.

Trên trang phục và trang sức

Trong trang phục Á Đông truyền thống, hình đầu như ý có mặt ở cổ áo, viền tay, mép váy, đặc biệt ở một số loại khăn choàng vai được cắt thành các múi hình như ý. Trên sân khấu tuồng, chèo, áo của một số vai cũng có những đường viền như vậy. Khi xem áo thêu cổ hay đồ diễn, bạn có thể tìm hoạ tiết này ở chỗ viền, chỗ kết thúc đường may.

Trong trang sức, đầu như ý là hình rất hợp làm mặt dây, khuyên tai, cài áo, vì nó cân đối, có đáy nhọn treo được, có ý chúc dễ hiểu. Một ví dụ quen thuộc trong cộng đồng người Hoa và một số gia đình Việt là chiếc khoá bạc đeo cổ cho trẻ nhỏ, thường gọi là khoá trường mệnh, nhiều chiếc được cắt theo hình đầu như ý. Khi chọn trang sức như vậy cho trẻ, điều cần ưu tiên là an toàn: dây không quá dài, khoá không có cạnh sắc, trẻ nhỏ chỉ đeo khi có người lớn trông.

Mặt dây như ý bằng ngọc, bạc, vàng cũng là mặt hàng phổ biến ở các cửa hàng vật phẩm. Với những mặt này, hãy nhìn kỹ phần đầu như ý: ba múi có rõ, mép có cuộn, đường chạm có sắc nét không. Một hoạ tiết làm kỹ thường có độ sâu khác nhau giữa các múi; hàng làm vội cho bề mặt phẳng như in, nhìn nghiêng không thấy khối.

Phân biệt hoạ tiết như ý với các hoạ tiết dễ lẫn

Một số hoạ tiết trang trí khác có nét tương đồng với đầu như ý. Bảng dưới giúp phân biệt nhanh:

Ranh giới giữa các hoạ tiết không phải lúc nào cũng rõ, vì người thợ thường biến tấu, ghép mây với như ý, ghép như ý với lá. Khi không chắc, cứ mô tả đúng điều mình thấy, như "hoạ tiết ba múi mép cuộn kiểu như ý", thay vì khẳng định một tên gọi.

Dùng hiểu biết về hoạ tiết như ý khi chọn vật phẩm

Đọc đế và hộp của vật phẩm. Nhiều tượng phong thủy đặt trên đế gỗ có góc hình như ý, nhiều hộp quà có khoá đồng hình như ý. Nhận ra chúng giúp bạn đánh giá độ chăm chút của món đồ: hoạ tiết chạm sắc, cân đối là dấu hiệu xưởng làm kỹ.

Ghép bộ có chủ đích. Một cây gậy như ý đặt trên giá có chân hình như ý, cạnh một bình gốm có vân kiên như ý, tạo thành một góc bày có chủ đề nhất quán. Đây là cách bày của người hiểu chuyện, không cần đắt tiền.

Không gán phép màu cho hoạ tiết. Hoạ tiết như ý trên món đồ là lời chúc bằng hình, như dòng chữ chúc trên thiệp. Nó làm món đồ có thêm ý nghĩa, không làm món đồ có thêm công dụng. Những lời quảng cáo kiểu "có hoạ tiết như ý nên chiêu tài" nên được đọc với sự tỉnh táo.

Dùng để giải thích khi tặng. Khi tặng một món có hoạ tiết như ý, một câu chỉ cho người nhận "đây là đầu như ý, chúc mọi việc theo ý" làm món quà gần gũi hơn, nhất là với người trẻ ít quen hoạ tiết truyền thống.

Học từ đồ vật quanh mình. Lần tới khi vào một ngôi đình, một bảo tàng hay nhà một người sưu tầm, hãy thử tìm hoạ tiết như ý. Chẳng mấy chốc bạn sẽ thấy nó ở khắp nơi, và mắt nhìn vật phẩm của bạn sẽ tinh hơn hẳn.

Câu hỏi thường gặp

Hoạ tiết như ý và hoạ tiết mây khác nhau thế nào?

Đầu như ý có ba múi cân đối, múi giữa lớn, đáy thu nhọn và mép cuộn vào trong, đứng thành một hình trọn vẹn. Mây cuộn là nhiều vòng xoắn nối tiếp kéo dài thành dải, không có đáy nhọn. Người thợ hay ghép hai hoạ tiết, nên đôi khi khó tách bạch.

Vân kiên trên bình gốm là gì?

Vân kiên là vòng các ô hình đầu như ý lớn bao quanh vai bình, như một cái cổ áo rủ xuống, bên trong mỗi ô vẽ hoa lá, sóng nước hay chim muông. Mô típ này phổ biến trên gốm hoa lam Á Đông từ nhiều thế kỷ và vẫn được dùng trên gốm trang trí ngày nay.

Khoá trường mệnh hình như ý cho trẻ có an toàn không?

Có thể an toàn nếu chọn kỹ: dây không quá dài, khoá nhẹ, không có cạnh sắc, móc cài chắc. Trẻ nhỏ chỉ nên đeo khi có người lớn trông, tháo ra khi ngủ để tránh dây siết và nguy cơ hóc nếu khoá có chi tiết nhỏ rời ra.

Hoạ tiết như ý có ý nghĩa phong thủy riêng không?

Theo quan niệm dân gian, hoạ tiết như ý mang lời chúc mọi việc theo ý, giống như cây gậy như ý. Đó là ý nghĩa biểu tượng, lời chúc bằng hình. Hoạ tiết không làm món đồ có thêm công dụng nào khác ngoài vẻ đẹp và lời chúc ấy.

Đồ gỗ Việt có dùng hoạ tiết như ý không?

Có, dưới nhiều biến thể: đầu tay vịn, chân tủ, diềm bàn, tấm ốp khoá đồng, đế tượng. Nhiều khi hoạ tiết được biến tấu, ghép với mây, lá hay hoa, nên không phải lúc nào cũng nhận ra ngay. Quan sát kỹ ba múi và mép cuộn là cách nhận dễ nhất.

Mặt dây như ý chạm đẹp nhận ra thế nào?

Nhìn ba múi có rõ ràng, cân đối không, mép có cuộn sắc nét không, và các múi có độ sâu khác nhau khi nhìn nghiêng không. Hàng làm kỹ có khối, có chiều sâu; hàng làm vội cho bề mặt phẳng như in, đường viền nhoè, mép không cuộn.