"Hồ ly ngọc" trên thị trường có thể là ba nhóm rất khác nhau: phỉ thuý (jadeite), ngọc bích (nephrite), và các loại đá khác được gọi chung là ngọc như thạch anh nhuộm xanh, serpentine, aventurine, thậm chí thuỷ tinh. Hai nhóm đầu mới là ngọc theo nghĩa khoáng vật học; nhóm thứ ba có thể vẫn đẹp, nhưng giá trị và độ bền khác hẳn.
Mặt hồ ly ngọc thường được chọn vì màu xanh lục mát, độ bóng mịn như mỡ đặc trưng của ngọc, và vì trong văn hoá Á Đông ngọc vốn được quý trọng như biểu tượng của sự thanh khiết, bền bỉ. Khi ghép với hình hồ ly, người bán thường giới thiệu theo ý nghĩa duyên và may mắn, đó là quan niệm. Bài này giúp bạn hiểu mình đang cầm loại đá gì, đọc tên gọi, đọc giấy kiểm định, và giữ mặt ngọc bền.
Một điều nên nói trước: phân biệt các loại ngọc một cách chắc chắn cần thiết bị ở phòng kiểm định. Những dấu hiệu bằng mắt dưới đây chỉ giúp bạn nghi ngờ đúng chỗ và đặt câu hỏi đúng cho người bán, không thay thế được kết quả kiểm định.
Phỉ thuý, ngọc bích và các loại "ngọc" thường gặp
Bảng so sánh ở mức cơ bản, số liệu là khoảng thường được dẫn trong tài liệu ngọc học phổ thông.
| Loại | Bản chất | Độ cứng Mohs (khoảng) | Tỉ trọng (khoảng) | Nhận diện thường gặp |
|---|---|---|---|---|
| Phỉ thuý (jadeite) | Khoáng vật pyroxen, cấu trúc hạt đan cài | 6,5–7 | 3,3 | Ánh thuỷ tinh đến ánh mỡ, màu đa dạng: xanh, trắng, tím, vàng |
| Ngọc bích (nephrite) | Khoáng vật amphibol dạng sợi đan chặt | 6–6,5 | 2,9–3,0 | Ánh mỡ dịu, xanh rau chân vịt, trắng sữa; rất dai, khó vỡ |
| Thạch anh nhuộm xanh | Thạch anh vi tinh hoặc thạch anh nứt được nhuộm | Khoảng 7 | Khoảng 2,65 | Màu xanh đều, tụ ở khe nứt, nhẹ tay hơn phỉ thuý |
| Serpentine | Khoáng vật serpentin, hay bán dưới tên "ngọc mềm" | 3–5 | 2,5–2,6 | Mềm, dễ trầy, màu xanh vàng |
| Aventurine | Thạch anh chứa vảy khoáng lấp lánh | Khoảng 7 | Khoảng 2,65 | Có ánh lấp lánh nhỏ khi xoay dưới đèn |
Nhìn vào cột tỉ trọng sẽ thấy vì sao người trong nghề hay cân mặt ngọc trong nước để ước tỉ trọng: phỉ thuý nặng hơn rõ so với thạch anh và serpentine cùng thể tích. Phép đo này cần cân chính xác và làm cẩn thận, không phải ai cũng tự làm được tại nhà, nhưng biết nó để hiểu vì sao mặt phỉ thuý thật cầm "đầm tay" hơn.
Ngọc loại A, B, C: hiểu đúng ba chữ cái
Với phỉ thuý, thị trường dùng cách gọi loại A, B, C để chỉ mức độ xử lý. Loại A là ngọc tự nhiên chỉ qua cắt, tạc, đánh bóng và có thể phủ sáp bề mặt, đây là cách hoàn thiện truyền thống. Loại B là ngọc đã bị tẩy bằng axit để loại vết bẩn, sau đó bơm nhựa vào các khe để lấp đầy và làm trong hơn. Loại C là ngọc nhuộm màu. Có cả loại B+C, vừa tẩy, bơm nhựa vừa nhuộm.
Loại B và C nhìn có thể rất đẹp lúc mới mua, xanh tươi và trong. Vấn đề nằm ở độ bền: lớp nhựa bơm có thể lão hoá, ố vàng, làm đá mờ đi sau thời gian; ngọc nhuộm có thể nhạt màu khi gặp ánh nắng, nhiệt hoặc hoá chất. Cấu trúc đá sau khi tẩy axit cũng yếu hơn, dễ nứt khi va đập. Đây là lý do cùng một mặt hồ ly xanh lục nhưng giá có thể chênh nhau rất nhiều.
Cách gọi A, B, C chủ yếu dùng cho phỉ thuý. Với ngọc bích nephrite, xử lý phổ biến hơn là nhuộm hoặc phủ sáp, ít gặp bơm nhựa. Khi người bán nói "ngọc loại A", hãy hỏi tiếp là loại A của phỉ thuý hay chỉ là cách nói quảng cáo, và có giấy kiểm định ghi rõ không xử lý hay không.
Những dấu hiệu bằng mắt nên để ý
Màu tụ theo vân nứt. Soi mặt hồ ly dưới đèn pin nhỏ, nếu thấy màu xanh đậm chạy theo các đường mạng nhện, đó là dấu hiệu thường gặp của đá nhuộm, vì thuốc nhuộm ngấm vào khe.
Màu đều tăm tắp. Ngọc tự nhiên ít khi xanh đều như sơn từ đầu tới đuôi. Mặt có màu quá đều, quá tươi so với giá cần được kiểm kỹ.
Bề mặt sau khi đánh bóng. Ngọc bị tẩy axit đôi khi có bề mặt lỗ chỗ như vỏ cam khi soi nghiêng dưới đèn, do phần đá yếu bị ăn mòn rồi được lấp nhựa.
Tiếng gõ. Người trong nghề hay gõ nhẹ vòng ngọc vào nhau để nghe; ngọc tự nhiên được cho là có tiếng trong hơn ngọc bơm nhựa. Với mặt hồ ly nhỏ thì cách này khó áp dụng và dễ làm mẻ đá, không nên tự thử.
Độ ấm và độ nặng. Ngọc thật mát tay và đầm, nhưng thạch anh, thuỷ tinh cũng mát. Cảm giác tay chỉ loại được nhựa, không đủ để kết luận là ngọc.
Đọc giấy kiểm định đi kèm mặt hồ ly ngọc
Nhiều mặt hồ ly ngọc được bán kèm một tấm giấy kiểm định nhỏ. Tấm giấy chỉ có giá trị khi đọc đúng và khớp với món đồ. Những mục nên xem:
- Tên đá theo khoáng vật: "jadeite" hoặc "phỉ thuý", "nephrite" hoặc "ngọc bích". Giấy chỉ ghi "ngọc" chung chung thì chưa đủ thông tin.
- Mục xử lý: có ghi "tự nhiên, không xử lý" hay ghi rõ có nhuộm, bơm nhựa không.
- Kích thước và trọng lượng: đo lại món bạn cầm, chênh lệch nhiều là dấu hiệu giấy không thuộc về món này.
- Ảnh chụp trên giấy: so hình dáng, màu, vân với mặt hồ ly thật.
- Tên và địa chỉ đơn vị kiểm định: một đơn vị nghiêm túc cho phép tra cứu lại số giấy.
- Các thông số đo được như chiết suất, tỉ trọng: không cần thuộc lòng, chỉ cần biết giấy có ghi số đo thật chứ không chỉ có lời mô tả.
Nếu còn nghi ngờ, bạn có thể mang mặt hồ ly đến một trung tâm kiểm định đá quý độc lập để kiểm lại. Nhiều người bán có uy tín sẵn sàng nhận lại hàng nếu kết quả kiểm định không đúng với cam kết; hãy hỏi chính sách này trước khi trả tiền.
Màu ngọc và các mẫu hồ ly ngọc thường gặp
Hồ ly ngọc phổ biến nhất có màu xanh lục, từ xanh nhạt như lá non đến xanh đậm. Phỉ thuý còn có màu trắng, tím nhạt, vàng, đen; ngọc bích có xanh rau chân vịt, trắng sữa, xanh lam xám. Theo quan niệm màu theo ngũ hành, xanh lục được xếp vào hành Mộc, trắng vào Kim, đen vào Thuỷ; người bán thường dựa vào đó để gợi ý theo mệnh. Đây là quan niệm, bạn có thể dùng làm tham khảo hoặc đơn giản chọn màu mình thích.
Về tạo hình, ngọc dai và mịn nên cho phép tạc chi tiết đuôi mảnh hơn thạch anh. Mẫu hồ ly chín đuôi xoè quạt hay được tạc trên phỉ thuý trắng hoặc xanh nhạt để nét tạc hiện rõ. Mẫu hồ ly ôm đào, hồ ly nằm cuộn thường tạc khối, dày dặn, hợp đeo thường xuyên. Phỉ thuý có hai màu trên cùng một khối đôi khi được thợ tận dụng: phần trắng làm thân, phần xanh làm quả đào hay chiếc lá, gọi là tạc theo màu.
Mặt ngọc đẹp không nhất thiết phải xanh đậm hay trong vắt. Với món đồ đeo hằng ngày, một mặt ngọc tự nhiên màu nhạt, vân tự nhiên, nét tạc sạch thường đáng giá hơn một mặt xanh rực đã qua nhuộm. Khi mua, đặt mặt hồ ly dưới ánh sáng tự nhiên cạnh cửa sổ, đừng chỉ nhìn dưới đèn vàng của quầy, vì đèn có thể làm màu trông ấm và tươi hơn thật.
Mua hồ ly ngọc qua mạng: những câu nên hỏi
Ngọc là loại đá mà ảnh chụp dễ đánh lừa nhất, vì màu xanh rất nhạy với đèn và bộ lọc. Trước khi đặt, bạn nên có câu trả lời bằng chữ cho những điểm sau:
- Tên khoáng vật cụ thể: jadeite, nephrite, hay đá khác; tránh chấp nhận câu trả lời chỉ là "ngọc tự nhiên".
- Có xử lý không: tẩy axit, bơm nhựa, nhuộm màu, phủ sáp; nếu là phỉ thuý thì loại A, B hay C.
- Có giấy kiểm định không, do đơn vị nào cấp, có tra cứu lại được không.
- Kích thước ba chiều và trọng lượng; mặt ngọc dày hơn thường bền hơn ở phần đuôi và tai.
- Video quay dưới ánh sáng tự nhiên, xoay mặt ngọc trước một nguồn sáng để thấy độ thấu quang và vân bên trong.
- Chính sách đổi trả khi kết quả kiểm định độc lập khác với mô tả, và ai chịu phí vận chuyển trong trường hợp đó.
Người bán có hàng thật thường trả lời các câu này khá thoải mái. Nếu nhận lại toàn những câu chung chung về độ linh, độ hợp mệnh mà né phần chất liệu, bạn đã có câu trả lời cho mình. Ghi nhớ thêm: ngọc tự nhiên có vân, có tạp, có chỗ màu đậm nhạt; chính những điểm đó làm mỗi mặt hồ ly là duy nhất, không phải lỗi cần chê.
Đeo và giữ mặt hồ ly ngọc bền đẹp
Ngọc bích nephrite nổi tiếng dai, ít vỡ khi rơi; phỉ thuý cũng khá bền. Tuy vậy, mặt hồ ly có đuôi, tai mảnh vẫn có thể mẻ khi va vào sàn gạch hay kim loại. Khi đeo, tránh để mặt va đập với nhẫn, đồng hồ; khi tháo, đặt lên khăn mềm chứ không thả lên mặt kính bàn.
Làm sạch mặt ngọc tự nhiên chỉ cần nước ấm, chút xà phòng trung tính, bàn chải mềm, sau đó lau khô. Không dùng máy rửa siêu âm cho ngọc có vết nứt hoặc ngọc đã bơm nhựa, vì rung động có thể làm nứt rộng hoặc bong lớp nhựa. Tránh để ngọc tiếp xúc lâu với cồn, axeton, chất tẩy mạnh, đặc biệt với ngọc nhuộm và ngọc phủ sáp.
Dân gian có câu "người nuôi ngọc, ngọc nuôi người", ý nói ngọc đeo lâu sẽ bóng hơn. Phần có thật trong câu này là lớp dầu tự nhiên của da và sự cọ xát nhẹ làm bề mặt ngọc mịn bóng hơn theo thời gian. Phần còn lại là quan niệm. Muốn chọn thêm mẫu cùng loại đá, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so sánh tên gọi và thông tin xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc Myanmar có phải là phỉ thuý không?
Trên thị trường, "ngọc Myanmar" thường dùng để chỉ phỉ thuý, vì Myanmar là nguồn phỉ thuý chất lượng nổi tiếng. Tuy vậy, tên vùng không bảo đảm loại đá hay mức xử lý. Một mặt ghi ngọc Myanmar vẫn có thể là loại B hoặc C, nên vẫn cần hỏi giấy kiểm định.
Ngọc bích Việt Nam là loại ngọc gì?
Tên "ngọc bích" trên thị trường Việt Nam được dùng khá rộng, có khi chỉ nephrite, có khi chỉ serpentine hoặc các đá xanh khác. Vì vậy cần hỏi rõ tên khoáng vật. Serpentine mềm hơn nhiều, dễ trầy, giá trị thấp hơn nephrite, dù màu nhìn có thể giống.
Mặt hồ ly ngọc bị ố vàng là do đâu?
Thường gặp ở ngọc đã bơm nhựa: lớp nhựa lão hoá theo thời gian và nhiệt, đổi màu vàng. Cũng có thể là bụi bẩn, mồ hôi bám trong khe tạc lâu ngày. Thử làm sạch nhẹ trước; nếu ố nằm bên trong đá thì khó xử lý tại nhà.
Có thể tự phân biệt phỉ thuý và ngọc bích không?
Rất khó chắc chắn bằng mắt. Phỉ thuý thường có ánh thuỷ tinh, có khi thấy những đốm lấp lánh nhỏ như vảy; ngọc bích có ánh mỡ dịu, cấu trúc sợi. Nhưng các dấu hiệu này chồng lấn nhau, nên muốn chắc phải kiểm định tỉ trọng và chiết suất.
Hồ ly ngọc có đeo được khi ngủ không?
Ngọc chịu được việc đeo thường xuyên, nhưng dây và khoen có thể bị kéo căng khi trở mình, mặt cấn vào người gây khó chịu. Nếu muốn đeo cả đêm, chọn dây êm, khoá chắc. Với ngọc loại B, hạn chế mồ hôi và nhiệt để lớp nhựa bền hơn.
Ngọc nhuộm có hại cho da không?
Phần lớn người đeo không gặp vấn đề gì, nhưng thuốc nhuộm không rõ nguồn có thể phai, dây màu ra da hoặc áo khi gặp mồ hôi, nước nóng. Người có làn da nhạy cảm nên chọn ngọc tự nhiên hoặc hỏi rõ loại xử lý, và ngưng đeo nếu thấy da bị kích ứng.