Như ý gỗ thường làm từ các loại gỗ có vân đẹp, thớ mịn như gỗ hương, gỗ trắc, gỗ mun, cẩm lai, hoặc từ gỗ mít, gỗ thường rồi phủ sơn son thếp vàng; ngoài ra còn kiểu thân gỗ khảm ngọc, khảm xà cừ. Gỗ nhẹ hơn đồng và đá, ấm tay, ít vỡ khi rơi, nên như ý gỗ hợp làm quà cho người lớn tuổi và hợp với nhà có nội thất gỗ.
Điểm yếu của như ý gỗ là co ngót theo độ ẩm, có thể nứt, cong, bị mọt, và lớp sơn có thể bong. Bài này giúp bạn phân biệt các loại gỗ hay gặp, hiểu các kiểu hoàn thiện bề mặt, nhận ra gỗ nhuộm và nhựa giả gỗ, rồi giữ cây qua những mùa khó như nồm ẩm miền Bắc hay phòng máy lạnh chạy suốt ngày.
Vì sao như ý gỗ vẫn được nhiều người chọn
Trong lịch sử, như ý gỗ quý khảm ngọc là một trong những kiểu được trọng nhất ở cung đình Trung Hoa, vì gỗ tử đàn, gỗ hoàng hoa lê có màu trầm, vân sâu, làm nền rất đẹp cho mảng ngọc. Đến nay, như ý gỗ vẫn giữ chỗ đứng riêng vì vài lý do thực tế mà ngọc, đá hay đồng không có.
Thứ nhất, gỗ nhẹ. Một cây như ý gỗ dài nửa mét vẫn dễ cầm, dễ bày, không đòi hỏi kệ chịu lực lớn. Thứ hai, gỗ dai: rơi từ độ cao vừa phải xuống sàn, cây gỗ có thể sứt cạnh, nhưng hiếm khi gãy làm đôi như ngọc. Điều này quan trọng với nhà có trẻ nhỏ, người lớn tuổi tay yếu, hoặc nơi hay có khách qua lại. Thứ ba, gỗ hợp với không gian nhà Việt, nơi tủ chè, sập gụ, bàn thờ gỗ vẫn là trung tâm phòng khách ở nhiều gia đình.
Gỗ còn có chiều sâu thời gian mà người chơi đồ ưa thích: sau nhiều năm được lau tay, bề mặt gỗ lên nước bóng tự nhiên, màu trầm hơn, vân rõ hơn. Một cây như ý gỗ tốt vì vậy càng dùng càng đẹp, khác với lớp mạ đồng hay lớp sơn bột đá càng lâu càng mòn.
Các loại gỗ thường gặp ở như ý
Tên gỗ trên thị trường đôi khi được dùng lỏng lẻo, một tên chỉ nhiều loài gần nhau. Bảng dưới mô tả các loại hay gặp theo cách người làm nghề thường nhận biết:
| Loại gỗ | Màu, vân | Cảm giác khi cầm | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gỗ hương | Đỏ nâu, vân sóng, có khi vân xoáy | Nặng vừa, có mùi thơm nhẹ ở chỗ mới gia công | Có nhiều loài cùng gọi hương; mùi nhạt dần theo năm |
| Gỗ trắc | Đỏ thẫm đến đen tím, vân sọc sẫm | Nặng, bề mặt bóng dầu, mịn | Hay bị gỗ khác nhuộm giả; một số loài thuộc diện quản lý buôn bán |
| Gỗ mun | Đen tuyền hoặc đen sọc nâu | Rất nặng, mịn như sừng | Dễ nứt nếu khô quá nhanh; hàng nhuộm đen phổ biến |
| Cẩm lai | Nâu đỏ có sọc đen rõ | Nặng, thớ mịn | Cùng chi với trắc, cũng thuộc diện quản lý ở nhiều nơi |
| Gỗ mít, gỗ thường | Vàng nhạt, thớ đều | Nhẹ, dễ chạm | Hay dùng làm nền cho sơn son thếp vàng |
| Gỗ lũa, gỗ gốc | Tự nhiên, nhiều u nu | Tuỳ loại | Dáng như ý theo hình gốc cây, mỗi cây một vẻ |
Không cần nhận ra chính xác từng loài để chọn được cây đẹp. Điều quan trọng là người bán gọi đúng tên, và màu, vân, trọng lượng của cây khớp với tên gọi đó.
Chạm liền khối, ghép và khảm
Chạm liền khối. Cả cây như ý chạm từ một khúc gỗ, vân chạy liền từ đầu đến đuôi. Cách này tốn gỗ vì phần đầu to, phần cán mảnh, nhưng cho cây chắc và đẹp nhất. Nhìn dọc thân, vân gỗ liền mạch qua chỗ cổ là dấu hiệu dễ nhận.
Ghép đầu với cán. Phần đầu chạm từ một miếng gỗ dày, phần cán từ một thanh gỗ khác, nối bằng mộng và keo. Cách này tiết kiệm gỗ quý, không có gì sai. Chỗ nối thường lộ ra ở cổ như ý, vân hai bên không liền.
Khảm ngọc ba điểm. Thân gỗ khoét ba ô ở đầu, giữa, đuôi để gắn mảng ngọc hay đá. Đây là kiểu cổ điển, gỗ làm nền, ngọc làm điểm sáng. Kiểm độ khít của mảng khảm và xem có vết nứt nhỏ quanh ô hay không.
Khảm xà cừ, khảm bạc. Lớp vỏ trai, ốc hoặc sợi bạc được cẩn vào các rãnh khắc trên thân gỗ thành hoạ tiết. Khảm xà cừ là nghề truyền thống ở nhiều nơi tại Việt Nam; mảnh xà cừ có thể bong nếu gỗ co ngót mạnh, nên càng cần giữ độ ẩm ổn định.
Sơn son thếp vàng, sơn mài, đánh dầu: lớp hoàn thiện nói lên điều gì
Như ý gỗ có ba kiểu hoàn thiện chính. Kiểu thứ nhất là để mộc rồi đánh dầu hoặc sáp, giữ nguyên màu và vân gỗ; kiểu này dành cho gỗ quý có vân đẹp. Kiểu thứ hai là sơn son thếp vàng: phủ nhiều lớp sơn, lớp son đỏ, rồi dát quỳ vàng hoặc bạc lên các chi tiết, giống cách làm đồ thờ. Kiểu thứ ba là sơn mài hoặc sơn bóng màu đen, đỏ, có khi vẽ hoạ tiết lên trên.
Sơn son thếp vàng truyền thống dùng sơn ta, tức nhựa cây sơn, và quỳ vàng, quỳ bạc là những lá kim loại dát mỏng. Làng Kiêu Kỵ ở Gia Lâm, Hà Nội được biết đến với nghề làm quỳ vàng bạc. Làm theo cách này rất công phu, mỗi lớp sơn phải chờ khô, mài rồi mới phủ lớp tiếp. Hàng phổ thông ngày nay nhiều khi dùng sơn công nghiệp và nhũ màu vàng thay quỳ vàng, giá thấp hơn nhiều; nhũ vàng có thể xỉn hoặc bong sau vài năm.
Khi hỏi mua, bạn có thể hỏi thẳng: sơn ta hay sơn công nghiệp, dát quỳ vàng hay nhũ vàng. Người bán hàng thủ công thường trả lời rành mạch. Lớp hoàn thiện cũng quyết định cách lau: gỗ đánh dầu cần thỉnh thoảng dưỡng lại, còn gỗ sơn son thếp vàng chỉ nên phủi bụi, tuyệt đối không lau ướt mạnh hay dùng chất tẩy lên phần thếp.
Nhận biết gỗ thật, gỗ nhuộm và nhựa giả gỗ
Như ý gỗ cũng có hàng giả và hàng gọi sai tên. Các bước dưới đây giúp bạn loại phần lớn trường hợp mà không cần dụng cụ:
- Nhìn vân có lặp lại không: vân gỗ tự nhiên không bao giờ lặp hệt nhau; nhựa đúc giả gỗ hoặc lớp in vân thường có những đoạn vân lặp lại theo chu kỳ.
- Nhìn mặt cắt ở đuôi: gỗ thật cho thấy vòng năm hoặc thớ gỗ ở mặt cắt ngang; nhựa thì đồng nhất. Gỗ nhuộm đôi khi lộ lõi màu nhạt ở chỗ sứt hoặc chỗ mài.
- So trọng lượng với tên gọi: trắc, mun nặng tay rõ rệt; một cây gọi là trắc mà nhẹ như gỗ thông là dấu hiệu đáng hỏi.
- Ngửi ở chỗ khuất: gỗ hương, gỗ trắc thường có mùi riêng, rõ hơn ở chỗ ít được phủ sơn; gỗ tẩm hương liệu có mùi gắt, phai nhanh sau vài tuần.
- Lau thử bằng khăn trắng hơi ẩm: ở chỗ khuất, nếu khăn ra màu đậm thì cây có thể đã nhuộm màu bằng chất kém bám; gỗ thật đánh dầu chỉ để lại vết mờ rất nhẹ.
Nếu còn nghi ngờ với một món gỗ quý giá trị lớn, nên nhờ người làm nghề mộc lâu năm xem trực tiếp. Họ nhận ra loài gỗ qua thớ, mùi và trọng lượng nhanh hơn mọi phép thử tại nhà.
Khí hậu Việt Nam và như ý gỗ: nồm, máy lạnh, nắng
Gỗ hút và nhả hơi nước theo không khí xung quanh, nên giãn ra khi ẩm và co lại khi khô. Với một cây như ý mảnh, sự co giãn này lộ ra rất rõ: vết nứt dọc thớ ở phần đầu, khe hở ở chỗ nối, mảng khảm xà cừ bong ra. Miền Bắc có mùa nồm ẩm cuối đông sang xuân, độ ẩm có khi gần bão hoà, tường và sàn đọng nước; miền Nam nóng ẩm quanh năm với mùa mưa kéo dài.
Phòng máy lạnh chạy suốt ngày lại là thái cực ngược lại: không khí khô, gỗ mất nước nhanh. Một cây như ý gỗ mới mua về, đặt ngay dưới luồng gió máy lạnh, có thể nứt chân chim sau vài tuần, nhất là gỗ mun và gỗ có thớ dày. Đặt cây ở chỗ không có gió máy lạnh, máy sưởi hay nắng chiếu trực tiếp là cách phòng ngừa đơn giản nhất.
Mùa nồm, nên đóng cửa tủ kính, đặt một gói hút ẩm trong tủ và lau khô bề mặt cây nếu thấy đọng hơi nước. Không dùng máy sấy tóc thổi trực tiếp lên gỗ. Mọt thường xuất hiện ở gỗ chưa được xử lý kỹ hoặc để nơi ẩm lâu ngày: dấu hiệu là những lỗ nhỏ tròn và bột gỗ mịn rơi xuống giá. Thấy dấu hiệu này, tách cây khỏi các đồ gỗ khác và nhờ thợ xử lý chống mọt, đừng tự phun thuốc diệt côn trùng lên đồ bày trong nhà.
Nguồn gốc gỗ quý: nên hỏi gì khi mua
Nhiều loài gỗ quý dùng làm đồ mỹ nghệ, đặc biệt là một số loài trắc, cẩm lai thuộc chi Dalbergia, nằm trong danh mục quản lý buôn bán quốc tế, và ở Việt Nam cũng có quy định riêng về khai thác, buôn bán gỗ quý. Quy định này thay đổi theo thời gian, nên bạn không cần thuộc từng loài; chỉ cần biết rằng hỏi về nguồn gốc gỗ là một câu hỏi bình thường và chính đáng.
Với cây như ý mua để bày trong nhà, hoá đơn mua bán ghi rõ tên hàng, chất liệu là đủ cho nhu cầu thông thường. Khi định mang như ý gỗ quý ra nước ngoài làm quà, hoặc khi món đồ có giá trị lớn, nên hỏi người bán về giấy tờ nguồn gốc gỗ và kiểm quy định hiện hành của nước đến. Món quà bị giữ lại ở cửa khẩu vì thiếu giấy tờ là chuyện không ai muốn.
Một lựa chọn nhẹ nhàng hơn là như ý gỗ thường sơn son thếp vàng, như ý gỗ ghép khảm, hoặc như ý gỗ trồng có vân đẹp. Những cây này vẫn trọn lời chúc, vẫn đẹp, và không đặt người mua vào thế phải lo chuyện giấy tờ. Muốn so nhiều mẫu gỗ cùng lúc, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Như ý gỗ có bền bằng như ý đồng không?
Như ý gỗ ít vỡ khi rơi hơn ngọc và đá, nhưng nhạy với độ ẩm hơn đồng: có thể nứt, cong, bị mọt nếu đặt sai chỗ. Như ý đồng thì không sợ ẩm theo kiểu đó nhưng có thể xỉn màu. Mỗi chất liệu bền theo cách riêng nếu được giữ đúng cách.
Làm sao biết như ý gỗ trắc là trắc thật?
Gỗ trắc thật nặng tay, màu đỏ thẫm đến đen tím, vân sọc sẫm, bề mặt bóng dầu và có mùi riêng. Gỗ khác nhuộm giả trắc thường nhẹ hơn, màu đều quá mức, lộ lõi nhạt ở chỗ sứt. Với món giá trị lớn, nên nhờ người làm mộc lâu năm xem trực tiếp.
Như ý sơn son thếp vàng lau thế nào?
Chỉ nên phủi bụi bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô thật mềm, lau nhẹ theo chiều chi tiết. Không lau ướt mạnh, không dùng chất tẩy hay cồn lên phần thếp, vì lớp quỳ vàng hoặc nhũ rất mỏng và dễ trôi. Khi lớp thếp bong, nên nhờ thợ sơn thếp sửa lại.
Như ý gỗ bị nứt chân chim có sửa được không?
Vết nứt nhỏ dọc thớ thường do gỗ khô quá nhanh. Thợ mộc có thể trám bằng keo pha mùn gỗ cùng loại rồi đánh lại dầu. Điều quan trọng hơn là chuyển cây ra khỏi chỗ có gió máy lạnh hoặc nắng chiếu để vết nứt không lan thêm.
Có nên dùng dầu ăn để lau bóng như ý gỗ không?
Không nên. Dầu ăn có thể bị ôi, bắt bụi và để lại mùi khó chịu theo thời gian. Với gỗ để mộc đánh dầu, nên dùng dầu hoặc sáp chuyên dụng cho đồ gỗ, bôi một lớp mỏng rồi lau sạch. Với gỗ có lớp sơn, không cần dưỡng dầu.
Như ý gỗ mang ra nước ngoài làm quà có cần giấy tờ không?
Tuỳ loại gỗ và quy định của nước đến. Một số loài gỗ quý thuộc diện quản lý buôn bán quốc tế, có thể cần giấy tờ chứng minh nguồn gốc. Trước khi mang đi, nên hỏi người bán về giấy tờ và kiểm quy định hiện hành, hoặc chọn như ý gỗ thường để đơn giản hơn.