Như ý bằng đồng trên thị trường gồm năm nhóm chính: đồng vàng (đồng thau), đồng đỏ, đồng hun giả cổ, đồng mạ vàng và hợp kim kẽm mạ ngoài một lớp màu đồng. Mỗi nhóm khác nhau về trọng lượng, độ bền màu và cách lau; lau nhầm cách có thể làm mất lớp màu giả cổ hay lớp mạ chỉ sau vài lần.
Như ý đồng được nhiều người chọn vì chắc, khó vỡ, hợp phòng khách truyền thống và văn phòng có nội thất gỗ. Bài này giúp bạn phân biệt các loại đồng, nhận ra cây đúc liền hay ghép, biết vài phép thử đơn giản và giới hạn của chúng, rồi chọn cách giữ màu đúng với bề mặt cây mình có.
Các loại "đồng" trên như ý và đặc điểm từng loại
Chữ "đồng" trên nhãn có thể chỉ nhiều vật liệu. Bảng dưới gom những loại hay gặp ở như ý và các vật phẩm đồng nói chung:
| Loại | Bản chất | Màu khi mới | Thay đổi theo thời gian | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Đồng vàng (đồng thau) | Hợp kim đồng và kẽm | Vàng sáng | Xỉn sẫm dần, có thể lên đốm nâu | Phổ biến nhất ở như ý đồng |
| Đồng đỏ | Đồng gần nguyên chất | Đỏ cam | Sẫm thành nâu, lâu năm có thể lên lớp xanh | Mềm hơn, chi tiết đúc mịn |
| Đồng hun giả cổ | Đồng vàng hoặc đồng đỏ được hun, nhuộm hoá chất | Nâu đen, nâu đỏ, xanh rêu | Khá ổn định nếu không chà xát | Không đánh bóng |
| Đồng mạ vàng | Đồng phủ một lớp mạ vàng hoặc màu vàng | Vàng tươi đều | Lớp mạ mòn ở chỗ hay chạm | Hỏi rõ mạ gì, dày mỏng |
| Hợp kim kẽm mạ đồng | Hợp kim nền kẽm đúc khuôn, mạ màu đồng | Giống đồng vàng | Lớp mạ bong lộ nền xám | Nhẹ hơn, giá thấp hơn |
Hai loại cuối không phải hàng xấu nếu được gọi đúng tên; chúng hợp làm quà số lượng hoặc đồ bày tạm. Chỉ cần đừng trả tiền của đồng nguyên khối cho một cây hợp kim kẽm mạ ngoài.
Đúc liền hay ghép đầu với cán
Như ý đồng được làm theo hai cách chính. Cách thứ nhất là đúc liền cả cây trong một khuôn, theo kỹ thuật khuôn cát hoặc khuôn sáp: chi tiết đầu và cán ra cùng lúc, sau đó thợ nguội đục sửa, đánh bóng. Cây đúc liền chắc, không có điểm yếu ở cổ, nhưng nặng và tốn đồng.
Cách thứ hai là đúc riêng phần đầu, còn cán làm từ ống hoặc thanh đồng uốn cong, rồi nối hai phần bằng ren, chốt hoặc hàn. Cách này nhẹ hơn, rẻ hơn, và cho phép làm cán dài mà không cần khuôn lớn. Chỗ nối thường được che bằng một khâu chạm hoa văn. Không có gì sai với cách làm này; chỉ cần biết để không kỳ vọng độ đặc và trọng lượng như cây đúc liền.
Muốn biết cây mình đang xem thuộc loại nào, nhìn kỹ chỗ cổ như ý, nơi đầu chuyển sang cán. Cây ghép thường có một khâu, một đường ren mảnh hoặc một vệt hàn màu khác. Gõ nhẹ bằng móng tay lên cán: cán ống rỗng cho tiếng vang thanh hơn, cán đặc cho tiếng trầm và tắt nhanh. Cây ghép bằng ren còn có thể lỏng ra theo thời gian; khi đó chỉ cần vặn chặt lại, không cần thay cây.
Nhận biết đồng thật và hợp kim mạ: các bước đơn giản
Không có phép thử tại nhà nào cho kết quả tuyệt đối, nhưng kết hợp vài bước dưới đây đủ để loại phần lớn hàng gọi sai tên:
- Thử nam châm: đồng, đồng thau và hợp kim kẽm đều không bị nam châm hút. Nếu nam châm dính mạnh, cây có lõi sắt hoặc thép bên trong. Phép này chỉ loại được hàng lõi sắt, không phân biệt được đồng với kẽm.
- So trọng lượng: đồng thau nặng hơn hợp kim kẽm khoảng một phần tư với cùng thể tích. Cầm hai cây cùng cỡ, chênh lệch thường cảm thấy được; nếu chỉ có một cây, hỏi người bán trọng lượng và so với kích thước.
- Nhìn chỗ mòn và chỗ khuất: lật cây, nhìn mặt dưới đầu như ý, đuôi và các cạnh sắc. Hàng mạ thường mòn lớp màu ở đây trước, lộ ra nền xám bạc của kẽm hoặc nền đỏ của đồng dưới lớp mạ vàng.
- Xem vết đúc: hợp kim kẽm đúc khuôn áp lực cho bề mặt rất phẳng, chi tiết sắc như dập, thường có vết điểm rót nhỏ ở chỗ khuất. Đồng đúc khuôn cát có bề mặt hơi sần ở chỗ chưa đánh bóng.
- Hỏi thẳng và ghi lại: hỏi người bán vật liệu, cách đúc, trọng lượng, và xin ghi vào hoá đơn hoặc tin nhắn. Người bán đàng hoàng không ngại trả lời những câu này.
Đừng cạo, giũa hay nhỏ axit thử lên cây chưa mua. Những cách này để lại vết hỏng không phục hồi được và nhiều cửa hàng sẽ không nhận đổi trả sau đó.
Bốn kiểu hoàn thiện bề mặt và điều cần biết
Đánh bóng sáng. Đồng được mài bóng như gương, màu vàng hoặc đỏ rực. Bề mặt này đẹp khi mới nhưng xỉn nhanh nhất, nhất là ở khí hậu nóng ẩm. Nhiều cây được phủ thêm một lớp sơn trong để chậm xỉn; cần hỏi người bán có lớp phủ hay không vì cách lau khác hẳn.
Hun giả cổ. Thợ dùng nhiệt và hoá chất tạo lớp màu nâu, đen hoặc xanh rêu, rồi đánh nổi một số chỗ cao cho sáng hơn, gợi cảm giác đồ lâu năm. Lớp màu này là một phần của món đồ; đánh bóng là xoá mất nó.
Mạ vàng. Lớp mạ có thể là vàng thật mạ điện rất mỏng hoặc một lớp màu vàng. Lớp mạ mòn dần ở chỗ hay chạm tay. Chữ "mạ vàng 24K" trên nhãn chỉ nói về độ tinh khiết của lớp mạ, không nói lớp mạ dày bao nhiêu.
Phối màu. Một số cây phối đồng vàng với đồng đỏ, hoặc tô màu men lên hoạ tiết. Phần tô màu thường là sơn, cần lau nhẹ tay, tránh dung dịch có cồn.
Như ý đồng hợp với không gian nào
Như ý đồng có sắc ấm và trọng lượng chắc, nên hợp những không gian có nội thất gỗ tối màu: phòng khách kiểu truyền thống với sập, tủ chè, bộ bàn ghế gỗ; phòng làm việc có giá sách gỗ; quầy tiếp khách của cửa hàng bán đồ truyền thống. Đặt cạnh gỗ gụ, gỗ hương, màu đồng nổi lên rõ mà không chói.
Với không gian hiện đại nhiều kính và kim loại trắng, như ý đồng đánh bóng sáng có thể trông lạc lõng. Lúc đó, một cây đồng hun giả cổ hoặc đồng đỏ sẫm dễ hoà hơn, vì màu trầm hơn và ít phản chiếu. Như ý mạ vàng thì cần cân nhắc kỹ: trong phòng nhỏ, màu vàng tươi dễ trở thành điểm chói, nhất là khi đứng cạnh các món mạ vàng khác.
Cỡ như ý đồng nên chọn theo chỗ đặt, nhưng nhớ rằng đồng nặng hơn đá và gỗ. Một cây như ý đồng đúc liền dài cỡ nửa mét có thể nặng tới mức kệ kính mỏng hay giá đỡ yếu không chịu nổi lâu dài. Trước khi mua cây lớn, hỏi trọng lượng và kiểm khả năng chịu lực của kệ. Ở nhà có trẻ nhỏ, cây đồng nặng đầu cần được đặt trên kệ cao, có gờ chắn hoặc cố định vào giá.
Xỉn màu và cách làm sạch theo từng bề mặt
Xỉn màu là phản ứng tự nhiên của đồng với không khí, độ ẩm và mồ hôi tay. Cách làm sạch phải theo đúng bề mặt; dùng một cách cho mọi cây là cách nhanh nhất để làm hỏng đồ:
| Bề mặt | Lau thường ngày | Khi xỉn hoặc bẩn | Không nên |
|---|---|---|---|
| Đồng bóng có sơn phủ trong | Khăn sợi nhỏ khô | Khăn hơi ẩm nước sạch, lau khô ngay | Kem đánh đồng, giấy nhám, vì mài mất lớp phủ |
| Đồng bóng không phủ | Khăn sợi nhỏ khô | Kem đánh đồng chuyên dụng, lượng nhỏ, lau theo chiều chi tiết, rửa sạch, lau khô | Để kem đọng trong rãnh chạm |
| Đồng hun giả cổ | Chổi lông mềm phủi bụi | Khăn hơi ẩm, lau nhẹ | Đánh bóng, chanh, giấm, kem đánh đồng |
| Đồng mạ vàng | Khăn mềm khô, không chà mạnh | Khăn ẩm với chút nước rửa chén pha loãng, lau khô | Chất mài, chất tẩy mạnh, cồn |
| Hợp kim kẽm mạ đồng | Khăn mềm khô | Khăn hơi ẩm, lau khô ngay | Ngâm nước, chà xát làm bong lớp mạ |
Một nếp nhỏ giúp đồng giữ màu lâu: cầm như ý bằng khăn hoặc găng vải khi lau, vì mồ hôi tay để lại dấu vân sẫm sau vài tuần. Đặt cây xa bếp, xa nơi đốt hương liên tục, vì khói và hơi dầu bám lên bề mặt đồng rất khó lau sạch.
Làng nghề đúc đồng và chuyện hàng thủ công, hàng đúc khuôn hàng loạt
Việt Nam có những vùng đúc đồng lâu đời được nhiều người biết đến, như làng nghề ở Ý Yên (nay thuộc tỉnh Ninh Bình), làng Phước Kiều (nay thuộc thành phố Đà Nẵng) với nghề đúc cồng chiêng, đồ đồng, hay dấu ấn của làng Ngũ Xã ở Hà Nội. Các làng nghề này làm nhiều loại đồ đồng, từ tượng, chuông, lư hương tới đồ bày; như ý chỉ là một mặt hàng nhỏ trong số đó.
Như ý đồng trên thị trường có cả hàng đúc thủ công từng mẻ nhỏ và hàng đúc khuôn hàng loạt, trong nước lẫn nhập khẩu. Hàng thủ công thường có dấu vết tay người: chi tiết đục sửa không hoàn toàn đều, mỗi cây hơi khác nhau. Hàng loạt thì đều như nhau, giá mềm hơn. Không bên nào hơn bên nào tuyệt đối; quan trọng là bạn biết mình đang mua loại nào và trả đúng giá trị của nó.
Nếu muốn một cây như ý đồng có dấu tay thợ, bạn có thể hỏi người bán về nơi làm, cách đúc, và xin ảnh chụp cận các chi tiết. Một xưởng có tay nghề thường tự hào kể về quy trình của mình. Còn khi chỉ cần một cây như ý đồng đẹp, bền để bày, hàng đúc khuôn có hoàn thiện kỹ là lựa chọn hợp lý. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Như ý đồng vàng và đồng đỏ, loại nào bền màu hơn?
Cả hai đều xỉn theo thời gian nếu không có lớp phủ. Đồng vàng xỉn sẫm dần và có thể lên đốm nâu; đồng đỏ chuyển nâu và lâu năm có thể lên lớp xanh. Độ bền màu phụ thuộc nhiều vào lớp phủ bảo vệ và nơi đặt hơn là loại đồng.
Nam châm không hút thì có chắc là đồng thật không?
Không chắc. Đồng, đồng thau và hợp kim kẽm đều không bị nam châm hút. Thử nam châm chỉ giúp loại hàng có lõi sắt hoặc thép. Muốn phân biệt đồng với hợp kim kẽm mạ đồng, cần kết hợp so trọng lượng, nhìn chỗ mòn và hỏi rõ người bán.
Như ý đồng giả cổ có nên đánh bóng cho sáng không?
Không nên. Lớp màu nâu, đen hay xanh rêu là phần hoàn thiện có chủ ý của thợ; đánh bóng sẽ xoá lớp màu đó, để lại những mảng loang lổ khó sửa. Chỉ nên phủi bụi bằng chổi lông mềm và lau nhẹ bằng khăn hơi ẩm khi cần.
Lớp mạ vàng trên như ý đồng giữ được bao lâu?
Tuỳ độ dày lớp mạ và cách dùng. Ở chỗ ít chạm, lớp mạ có thể giữ đẹp nhiều năm; ở các cạnh hay cầm, lớp mạ mòn sớm hơn. Hạn chế cầm bằng tay trần, không chà bằng chất mài và đặt xa nơi ẩm giúp lớp mạ bền hơn.
Có dùng chanh, giấm để lau như ý đồng được không?
Với đồng bóng không có lớp phủ, chanh và giấm có thể làm sạch xỉn nhưng dễ để lại vệt loang nếu không rửa sạch và lau khô ngay. Với đồng giả cổ, đồng mạ và đồng có sơn phủ, không nên dùng vì axit sẽ ăn vào lớp hoàn thiện.
Như ý đồng nặng có cần giá đỡ đặc biệt không?
Có. Như ý đồng đúc liền cỡ lớn có thể nặng hơn nhiều so với như ý gỗ hay đá cùng cỡ, nên cần giá đỡ bằng gỗ chắc hoặc kim loại, hai điểm đỡ rộng, có lót nỉ. Kiểm thêm khả năng chịu lực của kệ, nhất là kệ kính mỏng.