Chuông gió kim loại là loại phổ biến nhất vì ống kim loại ngân lâu, tiếng rõ và chịu được nắng mưa tốt hơn tre hay gốm. Ba vật liệu hay gặp nhất là nhôm (nhẹ, ngân dài, tiếng trong), đồng thau hoặc đồng đỏ (tiếng ấm, nặng tay, dễ xỉn màu) và thép không gỉ (cứng, tiếng sáng, ít phải chăm). Ngoài vật liệu, chiều dài ống, độ dày thành ống và vị trí khoan lỗ treo quyết định chiếc chuông ngân được bao lâu.
Người bán thường chỉ ghi "chuông gió kim loại" và một con số số ống, khiến hai chiếc trông giống nhau có thể cho tiếng khác hẳn. Phần dưới giải thích cơ chế phát tiếng của ống kim loại theo cách người không học vật lý vẫn dùng được, so sánh từng vật liệu, và chỉ ra những chỗ bạn kiểm được ngay khi cầm chiếc chuông trên tay hoặc khi hỏi người bán qua tin nhắn.
Một ống kim loại phát tiếng như thế nào
Khi quả đập va vào, ống kim loại rung lên như một thanh tự do hai đầu. Thanh rung không đều trên cả chiều dài: có những điểm gần như đứng yên, gọi là nút rung, còn những đoạn khác lắc mạnh. Với một thanh treo tự do, nút rung của kiểu rung chính nằm cách mỗi đầu khoảng 22 phần trăm chiều dài. Nếu lỗ treo khoan đúng vào nút này, dây treo hầu như không hãm dao động, ống ngân rất lâu. Khoan lệch xa, dây treo "bóp" lấy ống, tiếng tắt nhanh như gõ vào thanh sắt.
Đó là lý do bạn thấy ở những chiếc chuông làm kỹ, lỗ treo không nằm sát đầu ống mà lùi vào một đoạn. Ở hàng rẻ, lỗ thường khoan sát mép cho dễ làm, tiếng nghe "cụt". Đây là chỗ bạn kiểm được bằng mắt: ước lượng xem lỗ treo cách đầu ống khoảng một phần năm chiều dài hay không.
Cao độ của ống phụ thuộc chiều dài nhiều nhất. Tần số giảm khá nhanh khi ống dài ra, gần như tỉ lệ nghịch với bình phương chiều dài, nên chỉ cần dài thêm một chút là nốt trầm hẳn xuống. Đường kính và độ dày thành ống cũng góp phần: ống to, thành dày cho tiếng đầy và ngân lâu hơn ống mảnh, thành mỏng ở cùng chiều dài. Thợ làm chuông chỉnh nốt bằng cách cắt ống từng chút một, đo bằng tai hoặc máy chỉnh âm, nên những bộ được chỉnh kỹ thường có các nốt hoà với nhau dễ nghe.
Nhôm, đồng, thép: so sánh để chọn
Ba vật liệu này chiếm gần hết hàng chuông kim loại. Bảng dưới đây so sánh ở cùng cỡ ống, dựa trên đặc tính vật liệu và trải nghiệm phổ biến của người dùng.
| Tiêu chí | Nhôm | Đồng thau, đồng đỏ | Thép không gỉ |
|---|---|---|---|
| Tiếng | Trong, ngân dài, êm | Ấm, tròn, hơi trầm | Sáng, rõ, có khi gắt |
| Trọng lượng | Nhẹ nhất | Nặng nhất | Nặng vừa |
| Ngoài trời | Không gỉ đỏ, lớp phủ có thể bạc màu | Xỉn nâu, lâu ngày lên lớp xanh | Bền, ít xỉn nếu là loại tốt |
| Chăm sóc | Lau nước xà phòng loãng | Đánh bóng định kỳ nếu muốn giữ màu vàng | Lau khô, gần như không cần đánh bóng |
| Hay gặp ở | Chuông ống dài, nhiều ống | Chuông chạm hoa văn, chuông hình quả chuông nhỏ | Chuông dáng hiện đại, ống mảnh |
Nhôm được nhiều xưởng chọn cho chuông ống dài vì nhẹ, dễ cắt, tiếng ngân tốt mà giá vừa phải. Đồng được ưa ở dòng chuông có tính trang trí và ở chuông hình quả chuông nhỏ treo thành chùm. Thép không gỉ hợp người muốn treo ngoài trời ít phải chăm, nhưng nên nghe thử trước vì tiếng đôi khi hơi chói với người nhạy tai.
Ống đặc, ống rỗng và những biến thể
Ống rỗng tròn. Dạng phổ biến nhất. Ống rỗng nhẹ, ngân tốt, cho phép làm ống dài mà không quá nặng. Phần lớn chuông gió kim loại bạn gặp đều là ống rỗng tròn, cắt phẳng hoặc cắt vát ở đầu dưới.
Thanh đặc. Một số chuông nhỏ dùng thanh kim loại đặc thay cho ống. Thanh đặc nặng hơn, tiếng cao và ngắn hơn ống rỗng cùng chiều dài. Loại này hay gặp ở chuông mini treo cửa hoặc chuông trang trí trong nhà.
Đầu ống cắt vát. Cắt chéo đầu dưới chủ yếu để đẹp mắt và gọn dáng. Về tiếng, vát nhẹ không thay đổi nhiều; thợ vẫn phải tính lại chiều dài để giữ đúng nốt. Cạnh vát nếu không mài kỹ có thể sắc, cần để ý khi treo chỗ trẻ con với tới.
Chuông hình quả chuông. Thay vì ống, đây là những chiếc chuông đồng nhỏ có quả lắc bên trong, treo thành chùm hoặc treo đơn dưới mái hiên. Tiếng ngắn, giòn, gần với chuông nhỏ treo ở đầu đao các mái chùa, tháp Á Đông. Dòng này thường đúc hoặc dập từ đồng, hay có hoa văn chạm nổi.
Kim loại phủ màu, mạ vàng. Ống có thể được anod hoá, sơn tĩnh điện hoặc mạ cho đẹp. Lớp phủ mỏng hầu như không đổi tiếng, nhưng lớp sơn dày có thể làm tiếng hơi đục. Mạ vàng trên ống đồng hoặc ống thép chủ yếu là màu sắc, không phải vàng thật.
Kiểm một chiếc chuông kim loại khi cầm trên tay
Nếu được xem tận nơi, năm phút kiểm tra dưới đây giúp bạn phân biệt chiếc chuông làm kỹ với chiếc làm vội:
- Nhấc chuông lên bằng móc, để các ống buông thõng tự nhiên. Ống phải treo thẳng, không xiên, không chạm nhau khi đứng yên.
- Gõ nhẹ từng ống bằng móng tay hoặc chiếc đũa gỗ. Ống tốt ngân rõ vài giây; ống tắt ngay thường là do lỗ treo sai chỗ hoặc dây buộc quá chặt.
- Nhìn vị trí lỗ treo: khoảng một phần năm chiều dài tính từ đầu trên là dấu hiệu thợ có tính toán. Lỗ sát mép ống thường cho tiếng ngắn.
- Sờ đầu ống và mép lỗ khoan xem có ba via sắc không. Ba via vừa nguy hiểm, vừa cứa đứt dây sau vài tháng gió lay.
- Kiểm tra lớp phủ ở mép cắt, chỗ hay bong đầu tiên. Lớp sơn bong vảy ngay ở cửa hàng thì ra nắng mưa sẽ bong nhanh hơn.
- Nhìn dây treo: dây cước dày hoặc dây dù bện tốt, nút buộc gọn. Dây mảnh như chỉ thì nên tính chuyện thay ngay khi mua về.
Mua online, bạn đổi các bước trên thành câu hỏi: chất liệu ống là gì, độ dày thành ống bao nhiêu, dây loại gì, có video gõ từng ống không. Người bán hiểu hàng sẽ trả lời được ít nhất phần lớn những câu này.
Kim loại và hành Kim theo quan niệm
Trong ngũ hành, kim loại thuộc hành Kim, và nhiều sách phong thủy phổ thông gợi ý chuông gió kim loại cho những vị trí họ xếp vào hành Kim hoặc hành Thuỷ (theo vòng tương sinh, Kim sinh Thuỷ). Một số trường phái còn dùng chuông kim loại như cách "điều hoà" những khu vực mà họ cho là có khí xấu theo từng năm. Đây đều là quan niệm của các trường phái, và giữa các trường phái cũng có khác biệt.
Nếu bạn theo một cách hiểu cụ thể, chọn chuông kim loại là hợp với cách hiểu đó; nếu không, kim loại vẫn là lựa chọn thực tế vì tiếng tốt và độ bền. Điều không nên là tin rằng một chiếc chuông có thể thay đổi sức khoẻ, tiền bạc hay vận số của gia đình. Chiếc chuông là một vật trang trí có âm thanh, tạo cảm giác dễ chịu khi gió lùa, và đó đã là lý do đủ để treo.
Có người lo rằng treo chuông kim loại sai chỗ sẽ "phạm". Các sách phổ thông không thống nhất về chuyện này, và chẳng có lý do gì để lo lắng vì một vật trang trí. Lý do thực tế đáng quan tâm hơn là tiếng có làm phiền người trong nhà và hàng xóm không, móc treo có chắc không, ống có va vào đầu người qua lại không.
Chuông đồng đúc và chuông đồng dập: nhìn đâu để phân biệt
Độ dày và sức nặng. Chuông đồng đúc, nhất là loại hình quả chuông nhỏ, có thành dày, cầm nặng tay so với kích thước. Chuông dập hoặc cuốn từ tấm đồng mỏng nhẹ hơn hẳn, bóp nhẹ ở mép có khi thấy hơi đàn hồi.
Hoa văn. Hoa văn trên chuông đúc nổi khối, cạnh hơi mềm, đôi chỗ có vết rỗ nhỏ của khuôn. Hoa văn dập thường nông, sắc nét đều tay và mặt trong lõm theo đúng hình hoa văn mặt ngoài.
Tiếng. Chuông đúc thành dày cho tiếng ngân lâu, tròn. Chuông dập mỏng kêu cao, nhanh tắt, có lúc lẫn tiếng rè. Với chuông ống, phần lớn ống đồng là ống kéo sẵn rồi cắt, chuyện đúc hay dập chủ yếu áp dụng cho đĩa treo và các chi tiết trang trí.
Màu. Đồng thật để lâu sẽ xỉn dần sang nâu. Chuông mạ màu vàng trên nền kim loại khác thường giữ màu bóng lâu hơn nhưng khi trầy sẽ lộ màu bạc hoặc xám bên dưới. Nếu người bán ghi "đồng" mà giá thấp bất thường, bạn hỏi thẳng là đồng nguyên chất hay mạ đồng.
Chỗ treo hợp với chuông kim loại
Chuông kim loại chịu được nắng mưa nên treo được ở nhiều nơi hơn chuông tre hay gốm: hiên nhà, ban công, sân trước, cành cây trong vườn. Tuy vậy, mái che vẫn là bạn tốt nhất của chiếc chuông, vì thứ hỏng trước tiên thường không phải ống mà là dây và đĩa treo. Dây phơi nắng mưa liên tục sẽ giòn, bạc màu rồi đứt, kéo theo cả bộ ống rơi xuống.
Ống kim loại dài và nặng có thể gây đau nếu va vào đầu, nên treo cao hơn tầm đầu người cao nhất trong nhà ít nhất một gang tay, và không treo ngay trên lối đi hẹp. Với nhà có trẻ nhỏ hay chó mèo hay nhảy, tránh treo thấp để quả đập và cánh gió thành đồ chơi kéo giật. Ban công chung cư thì chỉ treo bên trong lan can, không đưa ra ngoài mặt tường; nhiều toà nhà có nội quy về vật treo ra ngoài, và chiếc chuông rơi từ tầng cao là chuyện nguy hiểm thật.
Về tiếng, chuông kim loại vang xa hơn tre và gốm. Treo ở góc khuất gió, tiếng sẽ thưa và nhẹ; treo ngay hướng gió chính, tiếng gần như liên tục. Nếu chưa chắc, bạn treo tạm vài ngày ở một chỗ, nghe cả ban ngày lẫn ban đêm rồi mới khoan móc cố định. Khi muốn xem các mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so trước chiều dài ống và vật liệu.
Câu hỏi thường gặp
Chuông gió nhôm có bị gỉ không?
Nhôm không gỉ đỏ như sắt. Bề mặt nhôm tạo một lớp oxit mỏng, có thể làm ống hơi xỉn hoặc lấm tấm trắng sau thời gian dài ngoài trời, nhất là gần biển. Lau bằng nước xà phòng loãng rồi lau khô là đủ, không cần chà mạnh làm trầy lớp phủ.
Chuông gió đồng có tiếng hay hơn nhôm không?
Đồng cho tiếng ấm và tròn hơn, nhôm cho tiếng trong và ngân dài hơn. Hay hay không là chuyện tai mỗi người. Đồng nặng, giá cao hơn và dễ xỉn màu, nên chọn đồng khi bạn thích tiếng ấm và chấp nhận chăm sóc định kỳ.
Vì sao chuông gió mới mua kêu cụt, không ngân?
Nguyên nhân hay gặp là lỗ treo khoan sát đầu ống, dây buộc quá chặt hoặc dây quá dày ép vào ống. Bạn thử nới nút buộc cho ống lắc tự do. Nếu lỗ khoan sai vị trí thì khó sửa tại nhà, chỉ có thể chấp nhận tiếng ngắn hoặc đổi chuông.
Chuông gió inox treo gần biển có bền không?
Thép không gỉ loại tốt chịu hơi muối khá tốt, nhưng loại kém vẫn có thể lấm chấm gỉ. Gần biển, bạn nên lau ống bằng nước ngọt vài tuần một lần và kiểm tra dây treo thường xuyên, vì hơi muối làm dây và móc kim loại xuống cấp nhanh.
Chuông gió kim loại có hợp với mọi mệnh không?
Việc chọn theo mệnh là quan niệm của các trường phái phong thủy, và cách giải thích không thống nhất. Nếu gia đình bạn theo một cách hiểu, có thể chọn theo đó. Nếu không, chất liệu nên chọn theo tiếng, độ bền và chỗ treo.
Có thể tự cắt ống để chỉnh tiếng chuông kim loại không?
Được, nhưng cần dụng cụ cắt kim loại, giũa mép và kiên nhẫn. Cắt ngắn ống thì nốt cao lên và không thể kéo dài lại, nên chỉ cắt từng chút rồi nghe thử. Sau khi cắt nhớ khoan lại lỗ treo đúng khoảng một phần năm chiều dài mới.