Phần lớn "cây thạch anh vàng" bày bán hiện nay có lá là thạch anh tím hoặc thạch anh khói đã nung thành vàng, thạch anh trắng nhuộm vàng, hoặc thuỷ tinh màu; thạch anh vàng tự nhiên (citrine) màu sẵn từ mỏ rất hiếm trên loại cây này. Ba loại đầu đều là vật liệu dùng được, miễn người bán gọi đúng tên. Cách phân biệt nằm ở sắc màu, mặt vỡ, độ lạnh, bọt khí và cách màu phân bố trong từng viên lá.
Cây thạch anh vàng là mẫu được chọn nhiều nhất trong các loại cây đá vì màu vàng gợi tới vàng bạc, theo quan niệm dân gian là màu của tài lộc và của hành Thổ. Bài này không bàn chọn cỡ hay chỗ đặt chung cho mọi cây đá, mà tập trung vào chuyện người mua hay băn khoăn nhất khi cầm một cây lá vàng trên tay: lá này là gì, và nhìn bằng mắt thường được tới đâu.
Thạch anh vàng là gì và vì sao lá trên cây ít khi là citrine tự nhiên
Thạch anh vàng (citrine) là một biến thể màu của thạch anh, thành phần silic điôxít, độ cứng 7 trên thang Mohs, tỉ trọng quanh 2,65. Màu vàng tự nhiên đến từ lượng rất nhỏ sắt trong mạng tinh thể. Citrine màu sẵn từ mỏ thường có sắc vàng nhạt, vàng chanh hoặc vàng khói, phân bố khá đều, ít khi đậm tới mức cam đỏ.
Trên thị trường, phần lớn đá mang tên citrine là thạch anh tím (amethyst) hoặc thạch anh khói đã được nung ở nhiệt độ cao. Nung làm đổi trạng thái của sắt trong đá, màu tím chuyển sang vàng cam, nâu cam. Đây là cách xử lý đã có từ lâu, ổn định, không phải làm giả theo nghĩa xấu, nhưng người bán nên ghi rõ là đá nung.
Lá trên cây đá thường là đá vụn nhỏ cỡ hạt đậu, được khoan lỗ hoặc dán keo vào đầu dây. Loại đá vụn này lấy từ phần thừa khi mài đá lớn hoặc từ đá chất lượng thấp, nên gần như luôn đi qua nung hoặc nhuộm để đồng màu. Một cây cỡ vừa cần vài trăm viên lá, chọn từng viên citrine tự nhiên thì chi phí không còn hợp lý cho món trang trí. Vì vậy, khi thấy một cây lá vàng rực, đều màu, giá ở tầm phổ thông, nên hiểu ngay rằng lá đã qua xử lý hoặc là thuỷ tinh, rồi mới đi tới bước xem kỹ.
Bốn loại lá vàng hay gặp và dấu hiệu nhận ra
Bảng dưới đây tóm tắt những gì nhìn được bằng mắt và tay, không cần dụng cụ. Không dấu hiệu nào kết luận được một mình; nên gom ba bốn dấu hiệu rồi mới đánh giá.
| Loại lá | Màu thường thấy | Dấu hiệu dễ thấy | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Thạch anh nung (từ thạch anh tím, thạch anh khói) | Vàng cam, cam nâu, đáy viên đậm hơn | Màu dồn về một đầu, có viên còn ánh tím nhạt | Đá thật, đã xử lý nhiệt, màu bền |
| Thạch anh trắng nhuộm vàng | Vàng tươi đồng loạt, hơi giống màu kẹo | Màu đọng đậm trong các vết rạn, chỗ không rạn trong hơn | Màu có thể nhạt dần theo năm |
| Citrine tự nhiên | Vàng nhạt, vàng chanh, vàng khói | Màu đều, nhạt, khó có viên cam đỏ | Hiếm trên cây đá phổ thông |
| Thuỷ tinh màu | Vàng rất đều, đôi khi ánh xanh lá | Bọt khí tròn, cạnh vỡ cong vỏ sò, ấm tay nhanh | Không phải đá, nên gọi đúng tên |
Điểm cần nhớ: lá vàng cam có viên còn ánh tím ở đầu là dấu hiệu khá rõ của thạch anh tím nung. Lá vàng sáng như nhau ở mọi viên, màu tụ lại theo đường nứt là dấu hiệu của nhuộm. Lá trong vắt, không có một vết rạn nào nhưng có chấm bọt tròn nhỏ thì nghiêng về thuỷ tinh.
Soi lá ngay tại chỗ: các bước làm trong năm phút
Bạn không cần kính lúp chuyên dụng. Một chiếc điện thoại có đèn pin và chút kiên nhẫn là đủ để loại bớt nghi ngờ.
- Chọn một chùm lá ở mặt sau cây, ít bị người khác cầm, gỡ nhẹ cho vài viên tách ra khỏi chùm.
- Bật đèn pin điện thoại, đặt viên lá sát đèn và nhìn xuyên qua. Thạch anh thường có vết rạn nhỏ, sợi mây mờ bên trong; thuỷ tinh hay có bọt khí tròn, sạch.
- Nhìn đường màu: màu tụ đậm dọc theo khe nứt, như mực thấm vào giấy, là dấu hiệu nhuộm. Màu đậm dần về một đầu viên là dấu hiệu nung.
- Xem mặt vỡ dưới đèn xiên: thạch anh và thuỷ tinh đều có thể vỡ cong vỏ sò, nhưng thuỷ tinh hay có cạnh tròn, bóng như bị chảy, còn đá vụn thường có góc sắc và chỗ mờ.
- Áp vài viên lá lên má hoặc mu bàn tay: đá giữ cảm giác mát lâu hơn, thuỷ tinh ấm lên nhanh hơn. Phép này chỉ để tham khảo, phòng máy lạnh dễ làm sai.
- So nhiều chùm: cả cây đều tăm tắp một màu thì nhiều khả năng là nhuộm hoặc thuỷ tinh; có viên đậm, viên nhạt, viên ánh khói là đặc trưng của đá vụn thật.
Không nên cạo lá bằng dao, thả vào giấm hay hơ lửa để thử. Những phép thử đó làm hỏng lá, làm cháy keo và không cho kết quả đáng tin với đá vụn nhỏ. Muốn chắc chắn tuyệt đối thì chỉ phòng giám định đá quý trả lời được, và với một cây trang trí thì việc gửi giám định ít khi đáng công.
Lá đá thật nhưng làm ẩu: những lỗi không liên quan tới loại đá
Lá dán keo thay vì xỏ dây. Viên lá có lỗ khoan được xỏ vào dây rồi xoắn lại sẽ giữ chắc nhiều năm. Viên không khoan, chỉ dán bằng một giọt keo lên đầu dây, thường rụng sau vài lần lau. Nhìn kỹ đầu dây: thấy dây xuyên qua viên đá là xỏ, thấy giọt keo trong bao quanh là dán.
Keo bị ố vàng. Keo rẻ để lâu ngả màu vàng đục, trên cây lá tím hay lá trắng thì dễ thấy, trên cây lá vàng lại bị che đi. Lật mặt dưới các chùm lá, chỗ đọng keo nhiều nhất, xem keo còn trong hay đã đục.
Lá to nhỏ lẫn lộn. Một chùm có cả viên to bằng đầu ngón tay lẫn viên vụn như cát khiến cây trông lổn nhổn. Cây làm kỹ thường chọn đá theo cỡ, viên to ở cành dưới, viên nhỏ dần về ngọn.
Dây lộ màu kim loại trắng. Dây lõi sắt mạ màu đồng khi trầy sẽ lộ màu xám bạc, gặp ẩm lên gỉ nâu. Dây đồng thật khi trầy vẫn ra màu đỏ cam.
Màu lá lệch với ảnh. Đèn vàng trong ảnh làm lá trông cam rực hơn ngoài đời. Khi mua qua mạng nên xin ảnh chụp dưới ánh sáng ban ngày, gần cửa sổ, để biết sắc thật.
Màu lá vàng có phai không và đặt cây ở đâu cho giữ màu
Thạch anh nung có màu khá bền, đặt trong nhà ở điều kiện bình thường rất khó thấy đổi màu. Citrine tự nhiên có thể nhạt đi chút ít nếu phơi nắng gắt nhiều năm. Lá nhuộm là loại dễ nhạt nhất: lớp màu nằm trong vết rạn và trên bề mặt, gặp nắng chiếu trực tiếp, hơi nước hoặc lau bằng cồn thường xuyên thì màu nhạt dần, có khi loang.
Vì vậy, dù lá là loại nào, chỗ đặt hợp nhất vẫn là nơi có ánh sáng gián tiếp: góc bàn làm việc xa cửa kính hướng tây, kệ phòng khách, quầy lễ tân trong nhà. Ánh đèn trần làm lá vàng lấp lánh mà không gây phai. Tránh để sát cửa kính nắng chiều, cạnh máy tạo ẩm, cạnh bể cá hay nơi hơi nóng từ bếp bốc lên, vì ẩm còn làm dây đồng xỉn và keo yếu đi.
Theo quan niệm phong thuỷ phổ biến, cây lá vàng hay được đặt ở hướng Tây Nam hoặc Đông Bắc (hành Thổ), hoặc ở góc trái sâu nhất tính từ cửa vào theo trường phái bát trạch hiện đại. Đó là cách đặt theo tập quán, không có chuẩn bắt buộc. Lý do thực tế nên ưu tiên hơn: cây đứng vững, không che tầm nhìn, không nằm ở chỗ tay khách quẹt vào.
Phối cây lá vàng với đồ nội thất xung quanh
Lá vàng nổi nhất trên nền tối: mặt bàn gỗ óc chó, kệ sơn đen, tường xám đậm. Trên nền gỗ sồi sáng hay tường kem, cây lá vàng dễ bị chìm, nhìn từ xa chỉ thấy một khối màu ấm không rõ dáng. Khi đó, chọn cây có thân màu nâu sẫm và chậu men tối sẽ giúp tán lá tách khỏi nền.
Kim loại xung quanh cũng ảnh hưởng tới cảm giác màu. Cây lá vàng đứng cạnh khung ảnh mạ vàng, đèn đồng thau, tay nắm tủ màu đồng sẽ hoà vào nhau thành một mảng ấm, hợp với phòng khách theo lối cổ điển. Đặt cạnh đồ inox, kính và nhựa trắng của văn phòng hiện đại, cây trở thành điểm nhấn duy nhất, nên chọn cỡ vừa phải để không lấn át.
Ánh đèn quyết định lá trông vàng chanh hay vàng cam. Đèn trắng lạnh làm lá thạch anh nung ngả nâu, hơi xỉn; đèn vàng ấm làm lá rực và lấp lánh hơn. Nếu bàn làm việc dùng đèn trắng, có thể đặt thêm một đèn nhỏ ánh ấm chiếu xiên vào cây để màu lá hiện đúng như lúc bạn chọn ở cửa hàng.
Mua cây thạch anh vàng: hỏi gì để biết người bán nói thật
Câu hỏi đầu tiên và quan trọng nhất là lá đá là loại gì: thạch anh tự nhiên chưa xử lý, thạch anh nung, thạch anh nhuộm hay thuỷ tinh. Người bán hiểu hàng sẽ trả lời thẳng, kể cả khi câu trả lời là "nung" hay "nhuộm". Câu trả lời chung chung kiểu "đá thiên nhiên một trăm phần trăm" mà giá lại thấp là lúc nên cẩn thận.
Câu thứ hai là dây làm bằng gì, lá xỏ hay dán. Câu thứ ba là chậu làm bằng gì, nặng bao nhiêu, tổng chiều cao tính từ đáy chậu. Câu thứ tư là cây có đổi trả không nếu lá rụng nhiều khi nhận hàng. Bốn câu này đủ cho bạn biết người bán có nắm hàng hay chỉ đăng lại ảnh.
Ví dụ giả định: hai cây cùng cao khoảng ba mươi phân, một cây ghi "thạch anh vàng tự nhiên" giá rẻ hơn hẳn cây kia ghi "thạch anh tím nung vàng, lá xỏ dây đồng". Cây thứ hai thường đáng tin hơn, vì người bán chịu mô tả chi tiết đến mức ghi cả cách xử lý. Mua cây đá là mua một món trang trí có ý nghĩa tập quán, không phải mua đá đầu tư, nên tên gọi đúng quan trọng hơn chữ "tự nhiên". Khi cần, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để đối chiếu cách mô tả.
Câu hỏi thường gặp
Cây thạch anh vàng lá nung có phải đồ giả không?
Không. Lá nung vẫn là thạch anh thật, chỉ được xử lý nhiệt để đổi màu, cách làm này phổ biến và ổn định. Điều quan trọng là người bán ghi đúng là đá nung, không gọi là citrine tự nhiên chưa xử lý để bán giá cao hơn.
Vì sao lá trên cây có viên vàng cam, viên lại hơi tím?
Đó thường là dấu hiệu lá được nung từ thạch anh tím. Nhiệt độ trong lò không đều cho mọi viên, viên nào chưa chuyển hết màu sẽ còn ánh tím ở một đầu. Nhìn theo cách đó, những viên lệch màu lại là bằng chứng lá là đá thật.
Lá thuỷ tinh có ảnh hưởng gì nếu chỉ để trang trí?
Về mặt trang trí, lá thuỷ tinh vẫn đẹp, sáng và rẻ hơn. Điều đáng bàn chỉ là tên gọi: nếu bạn mua với giá của đá mà nhận thuỷ tinh thì đó là bị bán sai. Nếu biết trước và chấp nhận thì không có vấn đề gì.
Có nên rửa cây thạch anh vàng bằng nước không?
Không nên nhúng cả cây vào nước vì keo và dây đồng sẽ hỏng. Lá nhuộm còn có thể nhạt màu. Cách an toàn là dùng cọ mềm phủi bụi, bụi bám dầu thì lau từng chùm bằng khăn hơi ẩm rồi lau khô ngay.
Cây thạch anh vàng đặt cạnh cửa sổ có sao không?
Nắng gián tiếp thì không sao. Nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ mỗi ngày có thể làm lá nhuộm nhạt màu, keo giòn và chậu gốm nóng lên. Nên lùi cây vào trong vài bước hoặc kéo rèm mỏng ở những giờ nắng gắt.
Tự thử lá bằng cách cào vào kính có được không?
Thạch anh cứng hơn kính nên có thể để lại vết xước, nhưng thuỷ tinh cứng cũng làm được điều tương tự, và cào mạnh sẽ làm mẻ lá, bong khỏi dây. Phép thử này không đáng tin với đá vụn nhỏ, nên bỏ qua.