Cây đá quý ngũ sắc là cây đá có lá phối năm màu ứng với ngũ hành theo quan niệm Á Đông (trắng, xanh lá, đen hoặc xanh dương, đỏ, vàng), còn cây thất sắc phối bảy màu, thường theo dải màu cầu vồng. Lá thường là nhiều loại đá khác nhau ghép lại: thạch anh trắng, thạch anh xanh, mã não đỏ, mắt hổ, thạch anh tím, đá đen, kèm không ít đá nhuộm.
Cây nhiều màu vui mắt, hợp làm quà vì người tặng không phải đoán người nhận thích màu gì. Nhưng chính vì nhiều màu, cây cũng dễ trông rối và rẻ tiền nếu phối ẩu. Bài này giải thích ý tưởng đằng sau cách phối, các loại đá hay dùng cho từng màu, kiểu phối nào đẹp hơn, và cách đặt cây để màu sắc không tranh nhau với đồ xung quanh.
Ngũ sắc theo ngũ hành và thất sắc theo cầu vồng: hai ý tưởng khác nhau
Trong học thuyết ngũ hành, mỗi hành gắn với một màu: Kim màu trắng và ánh kim, Mộc màu xanh lá, Thuỷ màu đen và xanh thẫm, Hoả màu đỏ, Thổ màu vàng và nâu đất. Ý tưởng của cây ngũ sắc là gom đủ năm màu vào một tán, như một hình ảnh cân bằng, đủ đầy. Đây là cách diễn giải biểu tượng, phổ biến trong đồ trang trí, cờ hội làng và nhiều vật phẩm khác.
Cây thất sắc lại đi từ một ý tưởng khác. Bảy màu thường là đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm, tím như dải cầu vồng. Một số người bán còn gắn bảy màu này với bảy luân xa, một khái niệm bắt nguồn từ truyền thống Ấn Độ rồi được phong trào sức khoẻ tinh thần phương Tây phổ biến lại. Cần nói rõ đó là quan niệm, không phải điều được chứng minh về tác dụng.
Vì hai ý tưởng khác nhau, cách phối cũng khác. Cây ngũ sắc chú trọng đủ năm nhóm màu, tỉ lệ có thể không đều. Cây thất sắc chú trọng chuyển màu mượt, nên thường được xếp theo tầng hoặc theo từng cành. Khi mua, bạn nên hỏi người bán cây được phối theo ý nào để hiểu tên gọi, thay vì nghĩ ngũ sắc và thất sắc chỉ khác nhau ở số màu.
Đá thường dùng cho từng màu trên cây
Mỗi màu có vài loại đá quen thuộc. Bảng dưới đây ghi tên gọi đúng và điểm cần lưu ý, để bạn biết lá nào nhiều khả năng là đá nhuộm.
| Màu (hành theo quan niệm) | Đá hay dùng | Khả năng nhuộm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Trắng (Kim) | Thạch anh trắng, thạch anh sữa, howlite | Thấp với thạch anh | Howlite trắng hay bị nhuộm xanh giả ngọc lam |
| Xanh lá (Mộc) | Thạch anh xanh aventurine, mã não nhuộm xanh, đá xanh mềm | Cao | Màu xanh quá tươi đồng loạt nên nghi nhuộm |
| Đen, xanh thẫm (Thuỷ) | Obsidian, đá đen nhuộm, sodalite xanh lam | Trung bình | Obsidian là thuỷ tinh núi lửa, không phải thạch anh |
| Đỏ (Hoả) | Mã não đỏ (carnelian), garnet, đá nhuộm đỏ | Cao với mã não | Mã não đỏ phổ thông phần lớn là nhuộm hoặc nung |
| Vàng, nâu (Thổ) | Thạch anh nung vàng, mắt hổ, citrine | Trung bình | Mắt hổ có ánh dải sáng khi nghiêng |
| Tím (thêm cho thất sắc) | Thạch anh tím | Thấp đến trung bình | Dễ nhạt khi gặp nắng gắt |
| Cam, chàm (thêm cho thất sắc) | Mã não cam, đá nhuộm, thuỷ tinh | Cao | Hai màu này hay dùng đá nhuộm nhất |
Cây nhiều màu gần như luôn có một phần đá nhuộm, vì tìm đủ màu tự nhiên với cùng cỡ viên rất khó. Điều đó không làm cây kém đi về mặt trang trí. Điều đáng quan tâm là màu nhuộm có bền không: lấy khăn trắng hơi ẩm chà nhẹ vài viên lá đỏ, xanh, cam ở mặt sau cây, nếu khăn dính màu thì cây sẽ nhạt nhanh và có thể làm bẩn mặt kệ.
Ba kiểu phối màu và kiểu nào trông đẹp hơn
Trộn đều. Các màu xen lẫn trong từng chùm lá, nhìn xa như một tán lấm tấm hạt màu. Kiểu này dễ làm và phổ biến nhất, nhưng cũng dễ trông rối, đặc biệt khi có quá nhiều viên màu chói như đỏ, cam, xanh nhuộm.
Theo từng cành. Mỗi cành mang một màu, xếp quanh thân theo thứ tự, ví dụ theo vòng tương sinh Kim, Thuỷ, Mộc, Hoả, Thổ. Nhìn từ mỗi góc thấy một vài màu nổi lên, cây có chiều sâu hơn, và người nhận dễ chỉ ra từng màu khi kể ý nghĩa.
Theo tầng. Màu chuyển dần từ gốc lên ngọn, hay gặp ở cây thất sắc: tím, chàm ở dưới rồi lên lam, lục, vàng, cam, đỏ ở ngọn hoặc ngược lại. Đây là kiểu khó làm nhất vì phải chọn đá theo màu và cỡ, nhưng nếu làm tốt, cây trông như một ngọn lửa màu hay một dải cầu vồng thu nhỏ.
Mẹo nhìn một cây phối tốt. Nheo mắt nhìn cây từ xa vài bước. Cây phối tốt vẫn hiện rõ dáng tán, các màu có nhịp. Cây phối kém chỉ còn là một đám lốm đốm, không thấy cành đâu.
Nhận ra cây ngũ sắc làm kỹ hay làm vội
Hai cây ngũ sắc cùng cỡ có thể chênh nhau rất nhiều về độ bền và độ đẹp. Những bước dưới đây giúp bạn đánh giá trong vài phút, ngay tại quầy hoặc khi mở hộp.
- Đếm số màu thật sự có trên cây: cây gọi là ngũ sắc nhưng chỉ thấy rõ ba màu, hai màu còn lại lác đác vài viên, là cây phối cho có.
- Nhìn cỡ viên lá: viên đồng cỡ, mài tròn hoặc chọn hình gần giống nhau cho tán mịn; viên to nhỏ lẫn lộn, có cả mảnh vụn như cát là cây dùng đá thừa.
- Xem các màu có cân lượng không: một màu chiếm quá nửa tán sẽ lấn các màu kia, trừ khi người làm chủ ý lấy một màu làm nền.
- Lật mặt dưới chùm lá: keo đọng thành cục, dây quấn lỏng, đầu dây thò ra sắc là dấu hiệu làm vội, dễ đứt tay khi lau.
- Kiểm thân và chậu: thân cây phủ sơn đều, gốc cắm chặt, chậu không nứt chân chim, đáy có đệm chống trượt.
- Chà khăn trắng hơi ẩm vào vài viên màu đậm ở phía sau: không ra màu là màu nhuộm khá bền.
Cây làm kỹ không nhất thiết là cây đắt nhất, nhưng thường là cây người bán mô tả được chi tiết nhất. Một người bán nói được viên đỏ là mã não nhuộm, viên xanh là thạch anh xanh, viên đen là obsidian thường đáng tin hơn người chỉ nói "đá quý tự nhiên năm màu".
Bày cây nhiều màu sao cho không rối mắt
Nguyên tắc đơn giản là cây càng nhiều màu, nền xung quanh càng nên trơn. Cây ngũ sắc đặt trên kệ gỗ một màu, trước bức tường trắng hoặc xám nhạt sẽ nổi bật và gọn. Đặt cạnh tranh nhiều màu, bình hoa sặc sỡ hay kệ chất đầy đồ, cây sẽ lẫn vào và cả góc phòng trông bừa.
Chậu của cây nhiều màu nên là chậu một màu trung tính: trắng ngà, đen, nâu đất, xám đá. Chậu vẽ rồng phượng, mạ vàng, hoa văn dày đặc sẽ tranh chỗ với tán lá. Thân cây màu nâu sẫm cũng giúp tách các màu lá ra khỏi nhau.
Về vị trí theo quan niệm, cây ngũ sắc hay được gợi ý đặt ở trung tâm ngôi nhà hoặc phòng khách, vì trung tâm ứng với hành Thổ và người ta nghĩ năm màu đủ đầy hợp với vị trí giữa. Trong căn hộ thực tế, trung tâm thường là lối đi, nên người ta đặt cây ở bàn trà, kệ tivi hay tủ trưng bày chính, nơi nhìn từ nhiều phía đều thấy. Đó vẫn chỉ là cách bày theo tập quán; chỗ đặt hợp nhất là nơi cây đứng vững, đủ sáng để thấy màu, và không ai vô tình va vào.
Cây ngũ sắc làm quà: khi nào hợp, khi nào nên chọn một màu
Cây nhiều màu là lựa chọn an toàn khi bạn không rõ người nhận thích màu gì hay mệnh gì theo quan niệm. Một số tình huống cụ thể:
- Tặng gia đình nhiều thế hệ dịp tân gia: cây ngũ sắc hợp vì ý đủ đầy dễ nói, ai trong nhà cũng thấy có màu mình thích.
- Tặng đối tác chưa thân: cây nhiều màu tránh được việc chọn sai màu theo quan niệm mà người nhận để ý.
- Tặng văn phòng tối giản, nội thất trắng đen: cây một màu như lá vàng hoặc xanh ngọc thường hợp hơn, cây ngũ sắc dễ lệch phong cách.
- Tặng người lớn tuổi chuộng nét cổ: cây phối theo cành hoặc theo vòng tương sinh, chậu gốm men nâu, trông trang trọng hơn kiểu trộn đều.
- Tặng trẻ em: chỉ nên chọn cây nhỏ, lá mài tròn, gắn chắc, đặt trên kệ cao; cây nhiều màu dễ khiến trẻ tò mò gỡ lá.
Khi trao quà, giới thiệu ngắn gọn cây được phối màu theo ý nào, lá là đá gì, có đá nhuộm hay không. Người nhận sẽ biết cách giữ màu, và món quà có thêm câu chuyện để kể với khách.
Lau và giữ màu cho cây nhiều màu
Cây nhiều màu thường có nhiều loại đá với độ cứng và độ bền màu khác nhau trên cùng một tán, nên cách làm sạch phải theo loại yếu nhất. Phủi bụi bằng cọ mềm là đủ cho hầu hết thời gian. Khi cần lau, dùng khăn sợi nhỏ chỉ hơi ẩm, lau nhẹ, không chà đi chà lại một chỗ.
Tránh mọi chất tẩy, cồn, giấm, nước chanh. Lá nhuộm sẽ phai, còn nếu cây có đá chứa can-xi như đá hoa nhuộm màu hay howlite, axit nhẹ cũng làm bề mặt mờ đi. Không ngâm cây, không rửa dưới vòi nước.
Đặt cây tránh nắng trực tiếp vì thạch anh tím, đá nhuộm và keo đều không ưa nắng. Một cây ngũ sắc để lâu bên cửa kính sẽ phai không đều, màu tím và màu nhuộm nhạt trước, màu trắng và màu đen ít đổi, khiến tán lá mất cân bằng màu, đúng điều mà người chọn cây ngũ sắc muốn có. Có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để biết loại đá từng màu trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Cây đá ngũ sắc có hợp với mọi mệnh không?
Theo cách nghĩ của nhiều người bán, cây đủ năm màu thì mệnh nào cũng có màu của mình nên hợp với mọi người. Đó là một cách diễn giải theo quan niệm. Thực tế, điều quan trọng hơn là người nhận có thích kiểu cây nhiều màu hay không.
Cây ngũ sắc và cây thất sắc, cây nào trang trọng hơn?
Cây ngũ sắc phối theo cành, chậu gốm men trầm thường trông trang trọng, hợp phòng khách theo lối cổ. Cây thất sắc phối theo tầng trông tươi, trẻ trung hơn, hợp phòng làm việc sáng tạo, phòng của người trẻ.
Vì sao lá đỏ và lá xanh hay bị phai trước?
Vì hai màu này thường là đá nhuộm, đặc biệt mã não nhuộm đỏ và đá nhuộm xanh giả ngọc. Màu nằm trên bề mặt và trong vết rạn nên gặp nắng, ẩm hoặc hoá chất sẽ nhạt dần, trong khi các viên thạch anh trắng giữ nguyên.
Có thể tự thay lá phai bằng lá mới không?
Có thể, nếu lá được xỏ dây. Gỡ lá cũ, xỏ viên đá mới có lỗ cùng cỡ vào đầu dây rồi xoắn lại. Nếu lá dán keo, cần cạo sạch keo cũ và dán bằng keo hai thành phần trong, chờ khô hẳn rồi mới chỉnh cành.
Cây ngũ sắc có cần xếp màu theo hướng nhà không?
Không có quy định bắt buộc. Một số người xoay cành màu đỏ về hướng Nam, màu xanh về hướng Đông theo quan niệm ngũ hành. Nếu thích, bạn có thể xoay như vậy, nhưng việc này không cần thiết để cây đẹp hay đúng.
Mua cây ngũ sắc qua mạng cần hỏi gì?
Hỏi lá từng màu là loại đá gì, màu nào là nhuộm, lá xỏ hay dán, chiều cao tính cả chậu và trọng lượng. Xin thêm ảnh chụp dưới ánh sáng ban ngày vì đèn chụp sản phẩm làm màu nhuộm trông tươi hơn ngoài đời.