Cây đá quý dáng bonsai là cây đá trang trí được tạo dáng theo các thế cây cảnh truyền thống như thế trực, thế xiêu, thế hoành, thác đổ, song thụ, thường có thân giả vỏ cây hoặc thân lũa gỗ thật và đặt trong chậu nông. Khác với cây đá tán tròn phổ thông, giá trị của loại này nằm ở dáng thân, độ cân giữa tán và chậu, và việc người làm hiểu được thế cây đến đâu.
Người Việt có truyền thống chơi cây thế và non bộ lâu đời, nên nhiều người nhìn một cây đá dáng bonsai sẽ thấy ngay nó "có thế" hay chỉ là cây uốn cong cho lạ. Bài này giải thích các thế phổ biến, cách nhận ra thân làm kỹ, cách chọn chậu, kiểu lá hợp từng thế và chỗ bày, để bạn chọn được cây đá có dáng chứ không chỉ có đá.
Vì sao cây đá lại mượn thế cây cảnh
Cây đá tán tròn kiểu phổ thông đẹp ở màu lá, nhưng dáng thì gần giống nhau: một thân, một tán hình cầu. Với người quen ngắm cây cảnh, kiểu đó nhanh chán. Cây đá dáng bonsai ra đời để đưa ngôn ngữ của cây thế vào món đồ không cần chăm: thân có độ uốn, cành có tầng, tán có khoảng trống, chậu có tỉ lệ.
Trong nghệ thuật cây cảnh Việt Nam, mỗi thế có tên gọi và cách hiểu riêng, nhiều thế gắn với ý nghĩa nhân sinh như thế phu tử (cha con), thế mẫu tử (mẹ con), thế song thụ (hai thân chung gốc). Cây đá mượn lại các thế đó, kèm luôn những ý nghĩa quen thuộc, khiến món đồ có thêm câu chuyện khi đặt trong phòng khách hay làm quà cho người lớn tuổi.
Tuy vậy, cây đá không mọc, không có rễ, nên người làm phải dựng thế hoàn toàn bằng tay: uốn dây, đắp thân, sắp lá. Đây là chỗ phân biệt cây làm bởi người hiểu cây cảnh với cây chỉ uốn cong ngẫu hứng, và cũng là lý do hai cây cùng cỡ, cùng loại đá lá có thể chênh nhau nhiều về công làm. Một cây có thế sẽ có điểm nhìn chính, có hướng đi của thân, có cành chính cành phụ; một cây không có thế nhìn từ mặt nào cũng như nhau và không dẫn mắt đi đâu.
Các thế hay gặp trên cây đá quý và cách nhận ra
Không phải thế nào của cây cảnh cũng làm được bằng dây và đá. Dưới đây là những thế xuất hiện nhiều nhất trên cây đá trang trí.
| Thế | Dáng thân | Cảm giác gợi ra | Chỗ hợp |
|---|---|---|---|
| Thế trực | Thân thẳng đứng, thon dần lên ngọn, cành xếp tầng | Vững vàng, ngay thẳng | Bàn làm việc, phòng khách trang trọng |
| Thế xiêu | Thân nghiêng một bên, tán cân lại phía đối diện | Mềm mại, có chuyển động | Kệ dài, góc bàn trà |
| Thế hoành | Thân vươn gần ngang khỏi chậu | Vươn xa, phóng khoáng | Kệ rộng, mặt tủ thấp |
| Thác đổ (thế huyền) | Thân đổ xuống thấp hơn miệng chậu | Như cây mọc bên vách đá | Mép kệ cao, chân đế cao |
| Song thụ | Hai thân chung một gốc, một cao một thấp | Gắn bó, nương tựa | Quà cưới, quà cho đôi vợ chồng |
| Thân lũa | Thân là gỗ lũa thật, vân gỗ xoắn, có chỗ khô trắng | Già dặn, mộc | Phòng khách gỗ, phòng trà |
Khi xem một cây, hãy đứng đúng mặt chính mà người làm định sẵn, thường là mặt nhìn thấy rõ nhất độ uốn của thân và các tầng cành. Nhìn từ mặt sau hay mặt bên, cây có thể trông lệch, đó không phải lỗi mà là bản chất của cây thế.
Thân cây: dây đắp, lũa thật hay nhựa đúc
Thân dây xoắn đắp keo. Nhiều sợi dây kim loại xoắn lại làm lõi, bên ngoài đắp keo, bột đá hoặc thạch cao rồi tạo vân vỏ, sơn màu nâu xám. Thân làm kỹ có vân nứt như vỏ cây già, có chỗ phình ở gốc, chỗ thắt ở cổ cành. Thân làm ẩu trơn nhẵn như ống, màu sơn một tông.
Thân lũa gỗ thật. Một đoạn gỗ lũa, rễ cây hay gốc cây khô đã xử lý, được khoan lỗ cắm cành dây và lá đá vào. Mỗi thân lũa là duy nhất, vân gỗ tự nhiên, nên cây không bao giờ giống hệt nhau. Lũa cần được làm khô kỹ và phủ chất chống mối mọt; nên hỏi người bán điều này.
Thân nhựa đúc khuôn. Thân đúc sẵn bằng nhựa hoặc nhựa composite, vân vỏ đều, nhẹ tay. Ưu điểm là giá mềm và nhẹ; nhược điểm là các cây cùng mẫu giống hệt nhau, nhìn kỹ thấy đường ráp khuôn.
Chỗ nối cành vào thân. Cây đẹp có cành mọc ra tự nhiên từ thân, chỗ nối được đắp liền vân. Cây vội thấy rõ cành dây cắm vào lỗ khoan, có keo trào quanh lỗ.
Gốc và rễ nổi. Một số cây đá làm cả rễ nổi bám lên mặt đá trong chậu, mô phỏng cây chơi thế rễ ôm đá. Rễ đẹp chạy toả đều, thon dần, không cụt lủn.
Chậu và mặt chậu cho cây đá dáng bonsai
Chậu là nửa còn lại của một cây thế. Một cây đá dáng đẹp đặt trong chậu sai tỉ lệ sẽ mất đi phần lớn vẻ đẹp. Vài nguyên tắc người chơi cây cảnh hay dùng, áp được cho cây đá:
- Chậu nông, thường là chữ nhật, bầu dục hoặc tròn dẹt; chậu sâu kiểu chậu cây kiểng thông thường làm cây đá trông lùn và nặng.
- Chiều dài chậu với thế trực và thế xiêu thường khoảng hai phần ba chiều cao cây; với thế hoành, chậu dài hơn để cân phần thân vươn ra.
- Thế thác đổ cần chậu cao, dáng vuông hoặc lục giác, đặt trên đôn hay mép kệ để thân có chỗ đổ xuống.
- Cây không đặt chính giữa chậu chữ nhật mà lệch về một phía, chừa khoảng trống phía thân nghiêng tới, theo lối tạo cảnh quen thuộc.
- Màu chậu trầm: men nâu, men xanh rêu, gốm mộc không men. Chậu men bóng rực màu kéo mắt khỏi thân cây.
- Mặt chậu phủ rêu khô, sỏi nhỏ hoặc đặt thêm hòn đá non bộ nhỏ, tượng người câu cá, chòi tranh để thành tiểu cảnh.
Chậu bonsai bằng gốm nông thì nhẹ, trong khi tán đá nặng, nên phần gốc bên trong thường được đổ thạch cao hoặc xi măng nhẹ để làm đối trọng. Khi nhận cây, nhấc lên thử: cây cân thì không bị nghiêng về phía tán.
Kiểu lá hợp từng thế: lá kim, lá tròn, lá chùm
Với cây dáng tùng, thông hay sam, lá thường là đá vụn nhỏ xanh lá hoặc xanh rêu kết thành từng búi tròn dẹt ở đầu cành, mô phỏng những đám lá kim được tỉa thành tầng. Kiểu lá này hợp với thế trực, thế xiêu và thân lũa, cho cảm giác cây già trên núi. Đá hay dùng là thạch anh xanh, đá nhuộm xanh rêu, đôi khi phối vài búi lá vàng như cây sang thu.
Với cây dáng sanh, si hay đa, lá là đá mài tròn hoặc giọt nước, mọc dày theo từng chùm, tán toả rộng. Kiểu này hợp với thế hoành và song thụ, cảm giác sum suê. Đá thường là thạch anh vàng, ngọc xanh nhuộm hoặc phối nhiều màu.
Với thế thác đổ, lá nên nhẹ và tán thưa để phần thân đổ xuống không bị che, mắt người xem đi theo được đường thân từ miệng chậu xuống thấp. Tán quá dày ở thế này làm cây trông như một bó lá treo.
Một nguyên tắc chung: lá càng nhỏ, cây càng gợi được cảm giác lớn tuổi và có tầm vóc. Lá to so với thân làm cây trông như cây con, dù thân có uốn đẹp đến đâu.
Tặng cây đá dáng bonsai cho người chơi cây cảnh
Người chơi cây cảnh thật thường có con mắt rất khó tính với dáng cây. Một cây đá uốn cong vô hồn đặt cạnh chậu sanh, chậu tùng họ chăm hàng chục năm sẽ lộ ngay vẻ giả. Vì vậy, nếu định tặng, hãy chọn cây có thế rõ ràng, thân có vân, chậu nông đúng tỉ lệ, và tốt nhất là thân lũa thật để mỗi cây là một bản riêng.
Với người lớn tuổi đã thôi chăm cây thật vì sức khoẻ hay vì chuyển lên căn hộ, cây đá dáng bonsai lại là món quà tinh ý. Nó giữ lại được thú ngắm dáng cây mà không đòi tưới tắm, cắt tỉa hằng ngày. Khi tặng, bạn nên giới thiệu đây là cây theo thế nào, vì người chơi cây sẽ thích bàn về thế hơn là nghe về loại đá.
Một gợi ý nhỏ: chọn thế mà người nhận yêu thích hoặc thế gắn với dịp tặng. Thế trực hay được chọn cho người đứng đầu gia đình, song thụ cho vợ chồng, phu tử hay mẫu tử cho dịp có cháu. Những gắn kết này là cách hiểu quen thuộc trong giới chơi cây, không phải quy định, nhưng làm món quà có ý hơn hẳn một cây đá chọn đại.
Chỗ bày và cách giữ cây đá dáng bonsai
Cây đá dáng bonsai hợp với những nơi người ta ngồi xuống và ngắm: bàn trà phòng khách, kệ thấp cạnh sập gụ, tủ trưng bày trong phòng làm việc, góc phòng trà. Nên đặt ở độ cao mà tầm mắt người ngồi nhìn ngang hoặc hơi chếch xuống thân cây, vì đó là góc người làm định sẵn. Đặt quá cao trên nóc tủ, người xem chỉ thấy đáy tán.
Theo quan niệm phong thuỷ, cây thế hay được đặt ở phòng khách hoặc hướng Đông, Đông Nam (hành Mộc); thế song thụ hay được chọn cho phòng của vợ chồng. Đó là cách bày theo tập quán, mỗi nhà có thể khác.
Thân lũa gỗ cần tránh ẩm để không mốc, tránh nắng để không nứt. Thân đắp keo sơn cần tránh va đập vì dễ mẻ vân. Lá dạng búi nhỏ giữ bụi nhiều, nên dùng bình thổi bụi hoặc máy sấy chế độ gió mát thay vì cọ, để không làm rối búi. Khi chuyển nhà, bọc tán bằng màng xốp mềm, chèn chặt quanh chậu, và đặt cây theo chiều thân để phần nhô dài nhất không bị đè.
Câu hỏi thường gặp
Cây đá dáng bonsai khác gì cây đá tán tròn bình thường?
Cây tán tròn đẹp chủ yếu ở màu lá, dáng gần như nhau. Cây dáng bonsai có thân uốn theo thế, cành xếp tầng, chậu nông đúng tỉ lệ, có mặt chính để ngắm. Làm mất công hơn nhiều nên giá thường cao hơn với cùng cỡ.
Thân lũa gỗ có bị mối mọt không?
Có thể, nếu lũa không được làm khô và xử lý kỹ. Khi mua nên hỏi lũa đã được sấy, ngâm hoặc phủ chất chống mối chưa. Ở nhà, giữ cây nơi khô thoáng, thỉnh thoảng nhìn chân lũa xem có bột gỗ mịn rơi ra không.
Thế thác đổ có hợp để trên bàn không?
Ít hợp. Thế thác đổ cần thân đổ xuống thấp hơn miệng chậu, nên đặt trên mặt bàn phẳng thì thân chạm bàn, mất dáng. Thế này nên đặt trên đôn cao, mép kệ hoặc chân đế riêng để thân có khoảng rơi.
Có thể tự uốn lại dáng cây đá bonsai không?
Với thân dây đắp keo thì không nên uốn thân vì lớp đắp sẽ nứt. Các cành nhỏ có lõi dây thì chỉnh nhẹ được để sửa tầng tán. Thân lũa gỗ thì không uốn được, chỉ xoay góc cành.
Cây đá thế song thụ có ý nghĩa gì?
Theo cách hiểu phổ biến trong chơi cây cảnh Việt, hai thân chung một gốc gợi hình ảnh gắn bó, nương tựa, nên song thụ hay được chọn làm quà cưới hoặc quà cho vợ chồng. Đây là ý nghĩa biểu tượng, người tặng có thể diễn giải theo cách của mình.
Nên chọn cây đá dáng bonsai cỡ nào cho phòng khách?
Cây đặt bàn trà thường cao từ hai mươi lăm đến bốn mươi phân, chậu dài khoảng hai mươi đến ba mươi phân. Đặt kệ thấp hay tủ trưng bày thì có thể lớn hơn. Nên đo mặt đặt trước, chừa khoảng trống quanh chậu để cây có không gian thở.