Một chiếc vòng tay tỳ hưu thường có năm phần: chuỗi hạt nền, con tỳ hưu làm chặn (nhiều nơi gọi là hạt chủ), các hạt đệm hoặc bi chặn hai bên, sợi dây xâu và nút buộc hay khoá. Một số mẫu có thêm ống lót bên trong lỗ con tỳ hưu, charm treo hoặc tua ngắn. Biết tên từng phần, bạn đọc được mô tả của người bán, so được hai mẫu nhìn giống nhau, và biết khi vòng hỏng thì hỏng ở đâu.
Bài này đi lần lượt từng bộ phận: chúng thường làm bằng gì, làm nhiệm vụ gì trên vòng, và cần nhìn gì khi chọn. Phần cuối là cách đọc một dòng mô tả mẫu và bảng các hư hỏng hay gặp theo từng bộ phận.
Năm bộ phận của một chiếc vòng tỳ hưu
Bảng dưới gom các bộ phận theo thứ tự từ ngoài vào trong. Không phải vòng nào cũng đủ, nhưng chiếc nào cũng có ít nhất hạt nền, con tỳ hưu và dây.
| Bộ phận | Thường làm bằng | Nhiệm vụ | Nên nhìn gì khi chọn |
|---|---|---|---|
| Hạt nền | Đá tự nhiên, ngọc, gỗ, trầm, bi bạc, thuỷ tinh | Tạo thân vòng, quyết định màu và cỡ tổng thể | Cỡ hạt (ly), độ đều màu, lỗ khoan thẳng |
| Con tỳ hưu (chặn, hạt chủ) | Bạc, vàng, đồng, hợp kim mạ, đá chạm cùng loại hoặc khác loại hạt | Điểm nhấn, mang ý nghĩa biểu tượng của cả chiếc vòng | Nét chạm, trọng lượng, lỗ xỏ ngang thân |
| Hạt đệm, bi chặn | Bi bạc, bi đồng, hạt silicon, hạt đá nhỏ hơn | Ngăn con tỳ hưu cọ trực tiếp vào hạt nền, giữ vị trí | Có hay không, chất liệu có cùng màu với chặn |
| Ống lót | Ống kim loại mỏng hoặc nhựa nằm trong lỗ chặn | Đỡ dây khỏi mép lỗ sắc, giảm lỏng | Mép ống có bavia không |
| Dây và nút | Chun co giãn, dây cước, dây dù tết, cáp bọc nhựa có khoá | Giữ toàn bộ hạt, quyết định cách tháo đeo | Loại dây, độ dày, nút giấu được vào lỗ hạt không |
Khi so hai chiếc vòng cùng tên, đừng chỉ so con tỳ hưu. Hai chiếc cùng chặn bạc có thể khác nhau rất xa ở hạt đệm và dây: chiếc có bi chặn và ống lót thường bền hơn, chiếc chỉ xâu thẳng chặn vào giữa hai hạt đá thì nhanh mòn ở hai mặt tiếp xúc.
Tên gọi các bộ phận không có chuẩn thống nhất. Cùng một con tỳ hưu, nơi gọi là chặn, nơi gọi là hạt chủ, nơi gọi là mặt vòng. Khi hỏi người bán, bạn có thể tả bằng vị trí: "con tỳ hưu ở giữa", "hai hạt nhỏ sát hai bên con tỳ hưu" để tránh hiểu nhầm.
Con tỳ hưu: chặn, hạt chủ và lỗ xỏ ngang thân
Trên vòng tay, con tỳ hưu không treo lủng lẳng như charm mà được xâu xuyên qua thân, theo chiều dọc từ đầu tới đuôi hoặc chéo từ ngực ra mông. Vì nằm chặn giữa dòng hạt nên người bán gọi nó là chặn. Lỗ xỏ là chi tiết quyết định con tỳ hưu nằm thẳng hay nghiêng trên cổ tay: lỗ khoan đúng trục thì con tỳ hưu nằm êm, lỗ lệch thì nó luôn nghiêng một bên dù bạn chỉnh mấy lần.
Con tỳ hưu kim loại thường được đúc kèm sẵn lỗ, mép lỗ có khi được loe nhẹ để dây không bị cắt. Con tỳ hưu đá phải khoan sau khi chạm; khoan từ hai đầu gặp nhau ở giữa là cách làm phổ biến, nên bên trong lỗ đôi khi có một gờ nhỏ chỗ hai mũi khoan gặp. Gờ này không sao nếu được mài nhẵn, nhưng nếu sắc, nó cứa dây chun sau vài tháng.
Cỡ con tỳ hưu được tính theo chiều dài thân và chiều cao từ bụng lên sống lưng. Con quá cao so với hạt nền sẽ dễ vướng tay áo, cấn mặt bàn khi gõ phím; con quá thấp thì chìm giữa hạt, nhìn không ra dáng. Nhiều thợ xâu vòng chọn con tỳ hưu có chiều cao nhỉnh hơn đường kính hạt nền một chút, để nó nổi lên vừa đủ mà không lật nghiêng.
Một số chặn có hai con tỳ hưu quay lưng vào nhau, hoặc một con tỳ hưu ôm đồng tiền, ôm nguyên bảo. Về cấu tạo, chúng vẫn là một khối chặn có lỗ xỏ, chỉ khác ở trọng lượng và độ dài, nên cách chọn hạt đệm, chọn dây giống như với chặn một con.
Hạt nền: cỡ ly, số hạt và chuyện lỗ khoan
Cỡ hạt tính bằng ly, tức milimét đường kính. Vòng tỳ hưu bán phổ biến từ hạt 6 ly tới 14 ly; hạt nhỏ hợp tay mảnh, hạt lớn nhìn chắc và nặng tay hơn. Con số ly đi kèm mô tả là thông tin quan trọng nhất về hạt nền, quan trọng hơn cả tên đá.
Số hạt không cố định. Cùng cỡ hạt, cổ tay to cần nhiều hạt hơn. Con tỳ hưu và các hạt đệm chiếm một đoạn chu vi, nên vòng có chặn cần ít hạt nền hơn vòng trơn cùng cỡ. Người bán ghi "khoảng 15 hạt" là để bạn hình dung, không phải con số chuẩn theo quan niệm nào.
Hạt tròn đều hay hạt mài giác. Hạt tròn trơn là kiểu phổ biến nhất. Hạt mài giác bắt sáng hơn nhưng cạnh giác dễ mẻ khi va. Hạt tròn đều nhau giúp dây chịu lực đều; chuỗi có hạt méo, hạt to nhỏ lẫn lộn thường do lấy hàng xô, không chọn lọc.
Lỗ khoan nói nhiều về tay nghề. Lỗ thẳng, mép lỗ không mẻ là dấu hiệu khoan cẩn thận. Lỗ to quá so với dây làm hạt lắc lư, phát tiếng kêu; lỗ nhỏ quá thì phải dùng dây mảnh, dễ đứt. Khi nhận vòng, bạn có thể kéo giãn nhẹ để nhìn vào khe giữa hai hạt, thấy mép lỗ nhẵn là được.
Hạt nền không bắt buộc là đá. Bi bạc, gỗ thơm, trầm, thuỷ tinh đều được dùng. Mỗi chất liệu có cách giữ riêng, nhưng về cấu tạo vòng thì chỉ khác ở trọng lượng và độ ma sát với dây.
Hạt đệm, bi chặn và ống lót: ba chi tiết nhỏ hay bị bỏ qua
Hạt đệm là các hạt nhỏ đặt sát hai bên con tỳ hưu. Chúng có ba việc: tách con tỳ hưu khỏi hạt nền để hai bên không cọ trực tiếp vào nhau, tạo khoảng chuyển giữa chặn lớn và hạt nhỏ cho vòng nhìn liền mạch, và với loại có lõi silicon thì giữ cho chặn không trượt dọc dây. Nhiều mẫu dùng bi bạc hoặc bi đồng cùng màu với chặn; mẫu khác dùng hạt đá nhỏ cỡ 4 đến 6 ly.
Bi chặn có lõi silicon là loại bi kim loại bên trong lỗ có lớp nhựa dẻo ôm sát dây. Khi xâu vào, nó bám dây và đứng yên ở vị trí, nên con tỳ hưu ít trượt và ít xoay. Loại này hay gặp ở vòng chặn vàng, bạc vì người thợ muốn con chặn luôn nằm đúng chỗ. Lớp silicon có tuổi thọ; sau một thời gian dài, nó chai và mất độ bám.
Ống lót là một ống mỏng nằm trong lỗ của con tỳ hưu, thường thấy ở chặn kim loại rỗng hoặc chặn có lỗ to. Nó che mép lỗ sắc, làm lỗ nhỏ lại cho vừa dây, và đỡ dây khỏi bị gập gấp ở hai đầu. Muốn biết chặn có ống lót không, bạn nhìn thẳng vào lỗ: thấy một vành kim loại tròn đều bên trong là có.
Ba chi tiết này rẻ và nhỏ nên hay bị cắt bớt ở vòng giá thấp. Thiếu chúng, vòng vẫn đeo được, nhưng con tỳ hưu và hai hạt sát nó sẽ mòn, xước nhanh hơn hẳn, nhất là khi chặn bằng bạc mềm nằm cạnh hạt thạch anh cứng.
Dây xâu và nút buộc: mỗi loại hợp với kiểu vòng nào
Dây là bộ phận hỏng sớm nhất trên vòng hạt, nên hiểu loại dây là hiểu tuổi thọ của chiếc vòng. Các loại hay gặp:
- Chun co giãn sợi tròn: phổ biến nhất ở vòng đá, đeo vào tháo ra không cần khoá. Chun có độ giãn tốt nhưng lão hoá theo thời gian, nhất là khi gặp nắng, nước nóng, kem dưỡng.
- Chun dẹt nhiều sợi: bản dẹt, ôm khít lỗ hạt hơn, thường dùng cho hạt lỗ to. Khi một sợi nhỏ đứt, vòng vẫn giữ được một thời gian, có dấu hiệu báo trước.
- Dây cước không co giãn: cứng, bền, dùng với vòng có khoá hoặc vòng kiểu chuỗi dài. Không tự co lại nên vòng phải đo vừa ngay từ đầu.
- Dây dù hoặc dây sáp tết có nút rút: chỉnh được cỡ bằng cách kéo hai đầu dây, hợp khi mua tặng không biết cổ tay người nhận. Dây vải thấm mồ hôi nên cần thay định kỳ.
- Cáp thép bọc nhựa có khoá kim loại: gặp ở vòng bi bạc, vòng có chặn nặng. Cáp chịu lực tốt, nhưng điểm yếu là chỗ bấm giữ khoá.
- Nút buộc: với chun, thợ thường thắt nút kép rồi giấu nút vào trong lỗ của một hạt lớn hoặc trong lỗ con tỳ hưu. Nút để lộ ngoài là chỗ dễ tuột và dễ vướng sợi vải.
Nút giấu trong lỗ con tỳ hưu nhìn gọn, nhưng khi thay dây phải luồn qua chính lỗ đó, nên lỗ cần đủ rộng. Nếu bạn định tự thay dây sau này, hỏi trước người bán nút nằm ở đâu.
Đọc một dòng mô tả vòng tỳ hưu theo đúng tên bộ phận
Lấy ví dụ giả định một dòng mô tả: "Vòng hạt mã não 10 ly, chặn tỳ hưu bạc 925, hai bi chặn, dây chun, chu vi 16 cm". Đọc theo thứ tự sau để biết mình sắp nhận gì:
- Hạt nền: mã não, cỡ 10 ly. Hỏi thêm mã não màu tự nhiên hay nhuộm, vì phần lớn mã não màu đậm rực trên thị trường đã qua nhuộm.
- Con chặn: tỳ hưu bạc 925. Hỏi chiều dài thân, trọng lượng và có ống lót hay không. Bạc 925 là bạc pha khoảng 7,5% kim loại khác cho cứng, sẽ xỉn theo thời gian.
- Hạt đệm: hai bi chặn. Hỏi bi bằng gì, có lõi silicon không. Bi cùng chất bạc với chặn sẽ xỉn đồng màu; bi đồng mạ sẽ khác màu sau một thời gian.
- Dây: chun. Hỏi chun tròn hay dẹt, nút giấu ở đâu, có tặng kèm dây thay không.
- Chu vi: 16 cm. Đây thường là chu vi vòng khi để tự nhiên, chưa kéo giãn. So với chu vi cổ tay của bạn cộng thêm độ rơ mong muốn, rồi mới chốt.
Mô tả nào thiếu cỡ ly và chu vi thì nên hỏi cho đủ trước khi đặt. Ảnh đẹp không cho biết chiếc vòng to hay nhỏ, và con tỳ hưu chụp cận có thể nhỏ hơn bạn tưởng nhiều lần.
Hư hỏng hay gặp theo từng bộ phận
Biết bộ phận nào hay hỏng giúp bạn kiểm đúng chỗ khi mua và khi đeo một thời gian.
| Bộ phận | Hỏng thường gặp | Nguyên nhân hay gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|---|
| Dây chun | Giãn, chùng, đứt | Lão hoá, kéo giãn mạnh khi tháo, nước nóng | Thay dây mới; không nối dây cũ |
| Con tỳ hưu kim loại | Xỉn, mòn nét sừng, móp | Cọ hạt đá cứng, va mặt bàn | Thêm hạt đệm, làm sạch đúng chất liệu |
| Con tỳ hưu đá | Mẻ sừng, mẻ mép lỗ | Rơi xuống nền gạch, va cạnh bàn | Kiểm vết mẻ có lan không; mài lại ở thợ nếu cần |
| Hạt nền | Xước, mẻ, phai màu | Hạt mềm cạnh hạt cứng, hạt nhuộm gặp nước | Tách hạt mềm khỏi chặn kim loại, giữ khô |
| Bi chặn silicon | Hết bám, chặn trượt | Lõi silicon lão hoá | Thay bi mới cùng cỡ |
Phần lớn hư hỏng của vòng tỳ hưu bắt đầu từ dây và từ chỗ tiếp xúc giữa chặn với hạt. Một chiếc vòng có hạt đệm đúng chỗ và dây được thay định kỳ thường giữ dáng rất lâu, dù hạt và chặn không phải loại đắt.
Khi cần thay dây hay sửa chặn, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để biết món mình đang đeo thuộc loại nào trước khi mang đi thợ.
Câu hỏi thường gặp
Chặn và hạt chủ có phải là một không?
Trên vòng tay tỳ hưu, hai tên này thường chỉ cùng một thứ: con tỳ hưu được xâu ở vị trí trung tâm. Một số nơi dùng chữ hạt chủ cho hạt lớn nhất trên chuỗi dù không phải tỳ hưu, nên khi hỏi người bán, tả bằng vị trí sẽ rõ hơn.
Vòng tỳ hưu không có bi chặn có sao không?
Vẫn đeo được. Điều khác là con tỳ hưu sẽ cọ trực tiếp vào hai hạt nền sát nó, lâu ngày mòn hoặc xước ở hai mặt đó, và chặn dễ xoay, trượt hơn. Nếu chặn bằng kim loại mềm như bạc, vàng, nên thêm hai hạt đệm khi thay dây lần đầu.
Có tự thay dây vòng tỳ hưu tại nhà được không?
Được, nếu bạn có dây cùng loại, kim xâu hoặc đoạn dây cước làm kim và chú ý giữ đúng thứ tự hạt. Chụp ảnh vòng trước khi cắt dây cũ, xâu lại theo ảnh, thắt nút kép và giấu nút vào lỗ hạt lớn. Chặn kim loại có ống lót thì luồn nhẹ để không làm bật ống.
Vì sao vòng cùng cỡ ly mà chiếc này nặng hơn chiếc kia?
Trọng lượng phụ thuộc chất liệu hạt và chặn. Hạt thạch anh, mã não nhẹ hơn hạt hematite hay bi bạc cùng cỡ; chặn vàng đặc nặng hơn nhiều so với chặn bạc rỗng hay chặn đá. Muốn so cho đúng, hỏi trọng lượng cả chiếc vòng tính bằng gam.
Nút buộc nằm ở đâu là tốt nhất?
Thợ thường giấu nút trong lỗ của một hạt có lỗ rộng hoặc trong lỗ con tỳ hưu, để nút không lộ ra ngoài và không vướng sợi vải. Điều quan trọng là nút được thắt chắc và cắt đầu dây gọn; nút để lộ, đầu dây dài là chỗ hay tuột khi kéo giãn.
Ống lót trong lỗ con tỳ hưu có rơi ra không?
Ống lót thường được ép hoặc gắn keo, đeo bình thường không rơi. Khi thay dây, nếu kéo dây cũ quá mạnh hoặc luồn kim cứng chọc vào mép, ống có thể bị đẩy lệch. Nếu ống rơi, mang ra thợ gắn lại thay vì bỏ đi, vì mép lỗ trần sẽ cứa dây nhanh.