Để tự làm một cây đá quý cỡ để bàn, bạn cần dây đồng mảnh để xỏ lá, dây to hơn hoặc nhiều sợi gom lại làm thân, đá vụn đã khoan lỗ, kìm cắt, kìm mũi nhọn, một chiếc chậu nhỏ và thạch cao để cố định gốc. Quy trình gồm bốn chặng: xỏ lá và xoắn thành cành con, gom cành con thành cành lớn rồi thành thân, đổ thạch cao giữ gốc, cuối cùng đắp vỏ, sơn và tạo dáng tán.
Một cây đầu tay cao khoảng hai mươi phân thường mất trọn một buổi chiều đến một ngày, phần lớn thời gian nằm ở khâu xoắn cành. Làm cây đá là việc thủ công kiên nhẫn, hợp làm cùng con lớn, làm quà tặng có dấu tay riêng, hoặc đơn giản để hiểu vì sao cây đá làm kỹ lại khác cây làm vội. Bài này đi từng bước, kèm những lỗi người mới hay gặp.
Chuẩn bị vật liệu và dụng cụ
Phần lớn vật liệu mua được ở cửa hàng đồ thủ công, cửa hàng hạt cườm hoặc tiệm điện. Số lượng dưới đây cho một cây cao khoảng hai mươi phân, tán đường kính mười lăm phân.
| Thứ cần có | Gợi ý cụ thể | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dây xỏ lá | Dây đồng trần hoặc dây đồng phủ men, cỡ khoảng 0,3–0,4 mm | Mảnh quá thì cành rũ, to quá thì khó xỏ qua lỗ đá |
| Đá vụn khoan lỗ | Thạch anh, đá xanh, đá màu bán theo chuỗi | Mua loại khoan sẵn, không tự khoan |
| Dây làm thân | Gom từ dây xỏ lá, hoặc thêm vài sợi dây đồng 1–2 mm làm lõi | Lõi to giúp cây đứng thẳng |
| Kìm | Một kìm cắt, một kìm mũi nhọn | Kìm mũi nhọn để xoắn chân lá cho chặt |
| Băng quấn | Băng keo giấy cắm hoa màu nâu hoặc xanh | Bó gọn các đoạn xoắn trước khi đắp |
| Chậu và đổ gốc | Chậu gốm nhỏ, thạch cao bột, cốc và que trộn | Có thể thay bằng keo epoxy với chậu rất nhỏ |
| Hoàn thiện | Sơn acrylic nâu, đen, cọ nhỏ, đá vụn phủ mặt chậu | Thêm sơn bóng trong nếu muốn chống xỉn |
| Bảo hộ | Găng tay vải mỏng, kính bảo hộ, khẩu trang khi trộn bột | Đầu dây cắt rất nhọn |
Ví dụ giả định về số đá: cây có khoảng hai mươi cành con, mỗi cành con bảy lá, cần chừng một trăm bốn mươi viên, mua dư thêm một phần năm để chọn viên đẹp và bù viên vỡ. Nên mua đá đồng cỡ; đá to nhỏ lẫn lộn làm tán lổn nhổn và khó xoắn đều.
Chặng một: xỏ lá và xoắn cành con
Cành con là đơn vị nhỏ nhất của cây, làm đều tay ở chặng này thì các chặng sau dễ hơn nhiều.
- Cắt một đoạn dây xỏ lá dài khoảng ba mươi phân.
- Xỏ một viên đá vào giữa đoạn dây, gập đôi dây lại, giữ viên đá bằng hai ngón tay và xoắn phần chân ngay dưới viên đá năm sáu vòng cho chặt. Đây là lá ngọn.
- Cách chân lá ngọn khoảng một phân, xỏ viên thứ hai vào một nhánh dây, đẩy viên đá ra cách thân chính chừng một phân, gập và xoắn thành một cuống nhỏ. Làm tương tự với nhánh dây bên kia.
- Tiếp tục xen kẽ hai bên cho tới khi đủ năm, bảy hoặc chín lá, chừa lại phần chân dây dài khoảng mười đến mười hai phân.
- Xoắn phần chân còn lại thành một sợi gọn. Cành con hoàn chỉnh trông như một nhánh lá nhỏ hình mũi giáo.
- Làm lặp lại cho đủ số cành con. Nên làm cành con có số lá khác nhau một chút, cành ngắn cho ngọn, cành dài cho tầng dưới.
Lỗi hay gặp nhất của người mới là xoắn chân lá lỏng tay, lá xoay tròn quanh dây và về sau rụng. Dùng kìm mũi nhọn kẹp sát chân viên đá rồi xoay kìm sẽ chặt hơn xoắn bằng ngón tay. Ngược lại, xoắn quá mạnh làm đứt dây mảnh, nên dừng khi thấy dây bắt đầu thắt lại.
Chặng hai: gom cành con thành cành lớn và thân
Đây là lúc cây bắt đầu có hình. Hãy bày tất cả cành con ra bàn, chia theo độ dài trước khi gom.
- Lấy ba đến năm cành con, chụm phần chân lại, xoắn chung khoảng hai ba phân để thành một cành lớn. Để cành con dài nhất ở giữa, các cành ngắn hơn xoè ra hai bên.
- Làm tương tự để có khoảng năm đến bảy cành lớn, trong đó một hai cành nhỏ gọn dành cho ngọn.
- Đặt các sợi dây lõi to vào giữa, xếp cành lớn quanh lõi: cành ngọn ở trên cùng, các cành khác lùi dần xuống theo tầng.
- Bắt đầu xoắn từ ngọn xuống, mỗi khi gặp một cành lớn thì nhập chân cành đó vào thân và xoắn tiếp. Thân sẽ to dần về phía gốc, giống cây thật.
- Khi tới gốc, chừa lại khoảng năm phân dây chưa xoắn, tách thành ba bốn chùm và xoè ra như rễ. Phần rễ này sẽ được chôn trong thạch cao để giữ cây.
- Quấn băng keo giấy cắm hoa dọc thân và các đoạn chân cành để bó gọn các sợi dây, chuẩn bị cho bước đắp vỏ.
Trước khi đổ chậu, cầm gốc cây dựng thử trên bàn, chỉnh sơ các cành cho tán cân. Sửa dáng lúc này dễ hơn sau khi gốc đã cố định.
Chặng ba: đổ thạch cao giữ gốc
Thạch cao là cách cố định gốc phổ biến vì rẻ, đông nhanh và đủ nặng để làm đối trọng cho tán.
- Lót một lớp màng bọc thực phẩm trong chậu nếu muốn sau này tách cây ra khỏi chậu; bỏ qua bước này nếu muốn gắn liền.
- Trộn thạch cao với nước theo hướng dẫn trên bao bì trong một chiếc cốc dùng một lần, khuấy đều tới khi sánh như sữa chua đặc.
- Đổ thạch cao vào chậu khoảng hai phần ba, đặt gốc cây vào giữa, ấn rễ chìm xuống, giữ thân thẳng đứng.
- Giữ cây bằng tay hoặc chống tạm bằng hai que gỗ trong vài phút đầu cho tới khi thạch cao bắt đầu đông. Thạch cao ấm lên khi đông, đó là bình thường.
- Để yên ít nhất vài giờ, tốt nhất qua đêm, trước khi đắp vỏ hay di chuyển.
- Rửa ngay cốc và que trộn bằng nước, không đổ thạch cao thừa xuống bồn rửa vì nó sẽ đông lại trong ống.
Với chậu rất nhỏ, cỡ chén trà, có thể dùng keo epoxy hai thành phần thay thạch cao. Keo nhẹ hơn nên cây dễ đổ, hãy bỏ thêm vài viên sỏi vào đáy chậu trước khi đổ keo để tăng trọng lượng.
Chặng bốn: đắp vỏ, sơn thân và tạo dáng tán
Thân dây quấn băng trông còn thô. Để thành thân cây, trộn một mẻ thạch cao đặc hơn lúc đổ chậu, hoặc dùng keo đắp dạng bột nhão, đắp mỏng từng lớp từ gốc lên tới chỗ chia cành. Khi lớp đắp còn hơi mềm, dùng tăm hoặc đầu dao nhựa vạch những đường dọc như vân vỏ, tạo vài chỗ phình ở gốc và ở chỗ chia cành. Để khô hẳn rồi mới sơn.
Sơn thân bằng acrylic nâu đậm làm lớp nền, khô rồi quét khô một lớp nâu nhạt hoặc xám lên chỗ gồ của vân, để vỏ có chiều sâu. Mặt thạch cao trong chậu có thể sơn đen hoặc nâu đất, sau đó phết keo mỏng và rải đá vụn hoặc sỏi lên để che. Nếu dùng dây đồng trần, có thể quét một lớp sơn bóng trong lên các đoạn dây lộ ra để chậm xỉn.
Cuối cùng là tạo dáng tán. Uốn các cành lớn xoè ra theo hình vòm, cành dưới dài và ngang hơn, cành trên ngắn và hướng lên. Từng cành con tách nhẹ để lá không chồng lên nhau. Lùi ra xa vài bước nhìn lại, chỗ nào thưa thì kéo cành bên cạnh sang. Uốn ít một, vì dây đồng uốn đi uốn lại một chỗ nhiều lần sẽ gãy.
An toàn khi làm cây đá tại nhà
Không tự cắt, mài hay khoan đá. Bụi sinh ra khi mài thạch anh chứa silic tinh thể, hít lâu ngày có hại cho phổi. Người làm nghề dùng máy có nước và đồ bảo hộ chuyên dụng. Ở nhà, chỉ nên mua đá đã khoan sẵn.
Đầu dây cắt rất nhọn. Mỗi lần cắt dây, giữ đầu dây hướng xuống bàn, gom đầu dây thừa vào một hộp có nắp. Đeo kính bảo hộ khi xoắn mạnh vì đầu dây có thể bật lên.
Thạch cao và keo. Đeo khẩu trang khi đổ bột thạch cao để không hít bụi. Không nhúng tay vào khối thạch cao lớn đang đông. Keo epoxy cần làm nơi thoáng gió, đeo găng tay, tránh dính da và mắt.
Làm cùng trẻ em. Trẻ từ khoảng mười tuổi có thể xỏ lá và xoắn cành con dưới sự giám sát; khâu cắt dây, trộn thạch cao, dùng keo nên để người lớn làm. Đá vụn nhỏ phải cất xa tầm với của em bé trong nhà.
Chỗ làm việc. Trải một tấm khăn sáng màu trên bàn để dễ nhìn thấy viên đá rơi, đặt đá trong khay có thành để không lăn. Làm xong, lau bàn và sàn cẩn thận vì một viên đá vụn hay một mẩu dây rơi dưới sàn rất dễ đâm vào chân.
Cây tự làm và cây mua sẵn: nên chọn khi nào
Làm một cây đá đầu tay giúp bạn hiểu rõ những gì đã đọc về cây đá: vì sao lá xỏ chắc hơn lá dán, vì sao thân xoắn nhiều sợi đứng vững hơn, vì sao một cây làm kỹ cần nhiều giờ công. Sau một lần tự làm, nhìn vào bất kỳ cây đá nào ở cửa hàng, bạn cũng sẽ nhận ra ngay chỗ người thợ chăm chút và chỗ họ làm vội.
Cây tự làm hợp để làm quà cho người thân, vì cái quý nằm ở công sức và dấu tay. Nó cũng hợp khi bạn muốn một màu đá, một dáng cây không có sẵn trên thị trường, hoặc muốn cùng con làm một việc thủ công dài hơi. Nếu đá mua lẻ ít, chi phí cho một cây nhỏ có khi không rẻ hơn mua sẵn, nhưng bù lại là quyền chọn từng viên.
Cây mua sẵn hợp khi bạn cần cỡ lớn, cần cây có thân lũa hay dáng bonsai phức tạp, hoặc cần gấp cho một dịp khai trương, tân gia. Theo quan niệm của nhiều người, cây tự tay làm còn mang thêm tâm ý của người làm. Dù là cây nào, khi đã xong, cách đặt và cách giữ đều giống nhau: chỗ khô, ánh sáng gián tiếp, phủi bụi đều đặn.
Câu hỏi thường gặp
Người chưa làm thủ công bao giờ có tự làm cây đá được không?
Được. Kỹ thuật chính chỉ là xỏ và xoắn dây, ai kiên nhẫn đều làm được. Cây đầu tiên có thể chưa đều tán, nên chọn cỡ nhỏ khoảng mười lăm đến hai mươi phân, dùng ít cành con, rồi làm cây lớn hơn ở lần sau.
Dùng dây nhôm hay dây kẽm thay dây đồng được không?
Dây nhôm mềm, dễ uốn nhưng giữ dáng kém và dễ gãy khi uốn nhiều lần. Dây sắt mạ cứng nhưng gặp ẩm sẽ gỉ. Dây đồng cân bằng giữa độ mềm, độ giữ dáng và độ bền, nên được dùng nhiều nhất cho cây đá.
Có thể dùng hạt cườm thuỷ tinh thay đá vụn không?
Có thể, cách làm giống hệt. Hạt cườm có lỗ đều, xỏ dễ, nhiều màu, hợp để tập tay hoặc làm cây cho trẻ em. Chỉ cần gọi đúng tên là cây cườm thuỷ tinh khi tặng, không gọi là cây đá quý.
Thạch cao có làm nứt chậu gốm không?
Thạch cao nở rất nhẹ khi đông, với chậu gốm thành dày thì hiếm khi có vấn đề. Chậu sứ mỏng, miệng thắt có thể nứt; khi đó nên lót màng bọc thực phẩm hoặc đổ thạch cao vào một cốc nhựa nhỏ rồi đặt cả cốc vào chậu.
Mất bao lâu để làm xong một cây đá nhỏ?
Cây cao khoảng hai mươi phân thường cần ba đến sáu giờ làm tay, chưa tính thời gian chờ thạch cao và sơn khô. Phần lớn thời gian dành cho việc xỏ lá và xoắn cành con. Người đã quen tay làm nhanh hơn nhiều.
Có nên làm lễ gì cho cây đá tự làm không?
Không có gì bắt buộc. Một số gia đình có thói quen đặt vật phẩm mới lên bàn thờ hoặc làm sạch theo cách riêng trước khi bày. Bạn có thể theo nếp nhà mình; với cây tự làm, tâm ý khi làm đã là phần đáng quý nhất.