Bảo quản ngọc hoàng long khá đơn giản: lau bằng khăn mềm sau khi đeo, rửa bằng nước sạch và xà phòng trung tính khi bẩn, cất riêng trong túi vải, tránh va đập, nhiệt cao và hoá chất. Với độ cứng khoảng 6,5 đến 7 trên thang Mohs, hoàng long ít trầy hơn nhiều loại đá khác, nhưng vẫn có thể mẻ, nứt khi rơi và đổi màu khi gặp nhiệt.
Điều cần chú ý hơn là những món đã qua xử lý: đá nhuộm có thể nhạt màu khi gặp hoá chất, đá tẩm keo sợ nhiệt và dung môi. Nếu bạn không chắc món đồ của mình đã qua xử lý hay chưa, hãy bảo quản theo cách cẩn thận nhất trong bài này. Phần cuối bài nói về chuyện "dưỡng ngọc" bằng dầu và các tập quán làm sạch theo quan niệm.
Hoàng long chịu được gì, sợ gì
Bảng dưới tóm tắt phản ứng của hoàng long với các tác nhân thường gặp trong sinh hoạt.
| Tác nhân | Hoàng long tự nhiên | Món nhuộm hoặc tẩm keo |
|---|---|---|
| Va đập vào bề mặt cứng | Có thể mẻ, nứt, gãy | Như đá tự nhiên, rạn đã lấp keo có thể lộ lại |
| Nhiệt cao (bếp, lò, nước sôi) | Có thể đổi màu, nứt do giãn nở | Keo có thể ngả vàng, bong; màu nhuộm biến đổi |
| Hoá chất tẩy rửa, cồn, dung môi | Ít ảnh hưởng tới đá, hại dây và kim loại | Có thể làm nhạt màu nhuộm, hỏng keo |
| Mồ hôi, kem dưỡng, nước hoa | Bám bề mặt, làm mờ ánh | Có thể làm phai màu nhuộm theo thời gian |
| Ánh nắng thông thường | Màu bền, không phai như thạch anh tím | Tuỳ chất nhuộm, có loại phai dần |
| Nước sạch | Không ảnh hưởng | Ngâm lâu không nên, nhất là món tẩm keo |
Nhìn bảng có thể thấy kẻ thù lớn nhất của hoàng long là va đập và nhiệt. Phần lớn hư hỏng thực tế đến từ việc rơi vỡ, không phải từ hoá chất hay ánh sáng.
Lau hằng ngày sau khi đeo
Thói quen lau nhanh sau mỗi lần đeo giữ cho đá bóng lâu và dây bền hơn:
- Tháo vòng hoặc mặt dây ra khi về nhà, trước khi tắm hay đi ngủ.
- Lau toàn bộ bề mặt bằng khăn cotton mềm, khô, hoặc khăn lau kính sạch, để loại mồ hôi và dầu da.
- Với vòng hạt, lăn nhẹ từng hạt trong khăn để lau cả phần quanh lỗ xỏ.
- Kiểm tra nhanh dây, móc, khoá: dây có giãn, xơ không; móc có lỏng không.
- Đặt vào chỗ cất cố định, tránh để trên bàn hay bồn rửa mặt, nơi dễ rơi.
Việc này mất chưa tới một phút. Nếu đeo hằng ngày mà không lau, mồ hôi và kem dưỡng tích tụ làm mặt đá mờ và dây chun mau lão hoá. Vào mùa hè, khi ra mồ hôi nhiều, bạn có thể lau bằng khăn hơi ẩm rồi lau lại bằng khăn khô.
Nên dành riêng một chiếc khăn cho đồ đeo, giặt sạch định kỳ. Khăn dùng chung với việc lau bàn, lau kính xe có thể dính hạt cát nhỏ, làm trầy cả đá lẫn kim loại.
Bảo quản tượng và tác phẩm hoàng long để bày
Tượng và tác phẩm bày ít bị mồ hôi hay kem dưỡng, nhưng gặp bụi, dầu mỡ từ bếp, hơi ẩm và nhiệt từ đèn. Bụi nhà chứa các hạt cát thạch anh có độ cứng ngang hoàng long, nên lau bụi bằng khăn khô chà mạnh có thể để lại vết trầy li ti trên mặt bóng. Cách đúng là quét bụi bằng chổi lông mềm hoặc thổi bụi trước, rồi mới lau bằng khăn hơi ẩm.
Tượng đặt gần bếp hoặc trong phòng ăn sẽ bám một lớp dầu mỏng theo thời gian, làm mặt đá mờ và bắt bụi nhanh hơn. Với tượng này, rửa nhẹ bằng nước ấm pha xà phòng trung tính vài tháng một lần, nhớ tháo khỏi đế gỗ trước khi rửa và chỉ đặt lại khi đá đã khô hẳn.
Đế gỗ cần được chăm cùng: lau bụi, tránh nước đọng, kiểm tra vết nứt vào mùa hanh khô. Đèn chiếu trong tủ kính nên dùng LED để không tích nhiệt. Mỗi lần dọn dẹp lớn, nhấc tượng bằng hai tay, đỡ từ phần đáy dày, đặt xuống mặt phẳng có lót vải trước khi lau kệ.
Rửa sâu khi đá bị bẩn
Khi đá bám bẩn trong khe chạm hay mặt đá mờ vì lớp dầu, bạn có thể rửa theo cách sau. Với món tẩm keo hoặc nghi nhuộm, chỉ lau ẩm, không ngâm:
- Chuẩn bị bát nước ấm vừa tay, không nóng, pha vài giọt xà phòng trung tính như nước rửa tay dịu nhẹ.
- Với vòng hạt dây chun, cân nhắc tháo dây ra trước, vì dây ướt lâu mau giãn.
- Dùng bàn chải đánh răng lông mềm chải nhẹ bề mặt và khe chạm, không ngâm lâu quá vài phút.
- Tráng lại bằng nước sạch để không còn xà phòng đọng trong khe.
- Lau khô bằng khăn mềm, rồi để khô tự nhiên ở nơi thoáng, không phơi nắng gắt, không sấy nóng.
- Khi khô hẳn mới xâu dây lại hoặc cất đi.
Không dùng máy rửa siêu âm cho hoàng long có rạn hay tẩm keo, vì rung động có thể làm rạn lan rộng hoặc keo bong. Không dùng nước tẩy, nước rửa bồn cầu, cồn, axeton, kem đánh răng có hạt mài.
Chuyện "dưỡng ngọc" bằng dầu và "đeo cho lên nước"
Trong giới chơi ngọc có câu "người nuôi ngọc, ngọc nuôi người", và nhiều người tin rằng đeo lâu, xoa tay thường xuyên hoặc bôi dầu sẽ làm ngọc "lên nước", trong và bóng hơn. Với hoàng long, phần bóng hơn là có thật nhưng có giới hạn: ma sát nhẹ với da và vải có thể làm mặt đá mịn thêm chút ít, và dầu da tạo một lớp màng mỏng làm ánh sâu hơn. Màu và độ trong bên trong đá thì không thay đổi.
Bôi dầu ăn, dầu khoáng hay dầu dưỡng lên hoàng long không cần thiết. Dầu có thể thấm vào các khe vi tinh, sau thời gian dài ngả màu, bắt bụi, làm đá trông bẩn. Với món tẩm keo hoặc nhuộm, dầu và các chất trong kem dưỡng còn có thể tương tác với lớp xử lý. Nếu muốn mặt đá bóng hơn, lau bằng khăn mềm khô là đủ.
Nếu món đồ mất bóng rõ rệt do trầy nhẹ sau nhiều năm, cách đúng là mang tới thợ chạm đá để đánh bóng lại bằng bột mài chuyên dụng. Đây là công việc nhanh với thợ có dụng cụ, và sẽ cho kết quả tốt hơn nhiều so với mọi loại dầu.
Cất giữ đúng cách
Phần lớn món hoàng long bị hỏng khi đang được cất, chứ không phải khi đang đeo. Một vài nguyên tắc:
- Mỗi món một túi vải mềm hoặc một ngăn riêng trong hộp có lót nhung, không để chung vào một túi với các món khác.
- Tách hoàng long khỏi đá cứng hơn như kim cương, sapphire, ruby, vì chúng có thể làm xước hoàng long; tách khỏi đá mềm như ngọc trai, hổ phách, vì hoàng long lại làm xước chúng.
- Vòng bản nên cất nằm phẳng hoặc dựng trong ngăn vừa khít, không chồng lên nhau.
- Không để trong ngăn kéo hay bị kéo mạnh, đóng mạnh, khiến đồ va vào nhau.
- Mùa nồm ẩm, có thể bỏ thêm gói hút ẩm vào hộp để bảo vệ dây chun, móc kim loại và đế gỗ của tượng.
- Tượng bày lâu ngày cần lau bụi định kỳ bằng chổi lông mềm; bụi chứa hạt thạch anh có thể làm trầy nếu lau bằng khăn khô chà mạnh.
Nếu có món giá trị, hãy chụp ảnh và ghi chú đặc điểm từng món, kèm giấy giám định nếu có, để dễ nhận lại khi gửi sửa hoặc khi thất lạc.
Khi nào nên tháo ra và xử lý khi có sự cố
Tháo khi làm việc nặng, chơi thể thao. Mang vác, làm vườn, tập tạ, chơi cầu lông là những lúc vòng dễ va vào vật cứng. Tháo ra vừa giữ vòng, vừa tránh chấn thương cho cổ tay.
Tháo khi tắm biển, bơi hồ, xông hơi. Nước biển, nước có clo làm hỏng dây chun và kim loại; hơi nóng trong phòng xông có thể ảnh hưởng tới keo, dây và lớp xử lý.
Tháo khi nấu ăn, rửa bát, dùng hoá chất. Nhiệt từ bếp, nước rửa bát, chất tẩy rửa đều không tốt cho dây và cho đá đã xử lý.
Khi lỡ làm rơi. Kiểm tra ngay bằng đèn pin xem có vết rạn mới không, nhất là ở vòng bản và cổ mặt dây. Rạn mới có thể lan khi va thêm; nếu thấy, hạn chế đeo và hỏi thợ.
Khi dây đứt. Gom đủ hạt, đếm lại, cất vào túi kín cho đến khi xâu lại. Nhân dịp này có thể thay dây chắc hơn hoặc nhờ thợ thắt nút giữa các hạt.
Tẩy uế, khai quang theo tập quán: lưu ý về vật lý
Nhiều gia đình có tập quán làm sạch vật phẩm mới mua trước khi đeo hay bày, gọi là tẩy uế, và có nơi làm lễ khai quang. Cách làm rất khác nhau theo vùng và theo nếp nhà: có người rửa bằng nước sạch, có người xông trầm, có người đặt dưới ánh trăng. Đây là tập quán, không bắt buộc, và bạn có thể làm theo nếp gia đình mình hoặc không làm.
Về mặt vật lý, một vài cách làm cần lưu ý. Ngâm đá trong nước muối đặc nhiều giờ có thể khiến muối kết tinh trong các khe vi tinh và rạn, làm đá mờ, đồng thời hại dây và kim loại; nếu đã ngâm, tráng thật kỹ bằng nước sạch. Phơi nắng gắt giữa trưa nhiều giờ làm nóng đá, hại keo và dây. Xông khói trầm sát đá lâu có thể để lại muội bám trong khe chạm.
Cách làm nhẹ nhàng nhất, vừa giữ được ý nghĩa tập quán vừa an toàn cho đá, là rửa bằng nước sạch, lau khô, rồi đặt món đồ ở chỗ trang trọng một thời gian theo nếp nhà. Nếu ai đó nói phải trả thêm tiền mới "kích hoạt" được viên đá, bạn có thể lịch sự từ chối.
Câu hỏi thường gặp
Hoàng long có bị mờ khi đeo lâu không?
Hoàng long khá cứng nên ít bị trầy khi đeo bình thường, nhưng mồ hôi, kem dưỡng bám lâu làm mặt đá mờ đi. Lau khăn mềm sau khi đeo và rửa nhẹ khi cần sẽ trả lại độ bóng. Nếu mờ do trầy, nhờ thợ đánh bóng lại.
Đeo hoàng long đi tắm có sao không?
Nước sạch không hại đá, nhưng xà phòng, dầu gội bám vào khe và làm dây chun mau lão hoá. Nước nóng cũng không tốt cho món tẩm keo. Tốt nhất tháo ra khi tắm, nhất là với vòng hạt dây chun và món đã qua xử lý.
Có nên rửa hoàng long bằng máy siêu âm không?
Không nên với món có rạn, tẩm keo hoặc nghi nhuộm, vì rung động có thể làm rạn lan hoặc keo bong. Với món đá tự nhiên chắc chắn không rạn, máy siêu âm có thể dùng, nhưng rửa tay bằng nước ấm và bàn chải mềm vẫn an toàn hơn.
Hoàng long để lâu không đeo có bị hỏng không?
Đá không hỏng khi để lâu nếu được cất đúng cách. Dây chun có thể lão hoá theo thời gian dù không đeo, nên kiểm tra trước khi đeo lại. Món tẩm keo để lâu ở nơi nóng ẩm có thể ngả màu, vì vậy chỗ cất nên khô, mát.
Rơi vòng bản hoàng long mà chưa thấy nứt thì có sao không?
Có thể có vết rạn nhỏ chưa nhìn thấy bằng mắt thường. Soi bằng đèn pin trong phòng tối để kiểm tra. Nếu có rạn mới, đeo cẩn thận hơn, tránh va thêm và hỏi thợ xem có nên bọc kim loại hay không.
Ngâm hoàng long vào nước muối có tốt không?
Không cần thiết và có thể gây hại. Muối kết tinh trong khe đá, làm đá mờ, và nước muối làm hỏng dây chun, kim loại. Nếu theo tập quán đã ngâm, hãy tráng thật kỹ bằng nước sạch và lau khô ngay.